Iqtisodiy sudlar tomonidan xususiy ajrimlarni chiqarishda qonun hujjatlarining toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 47-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Iqtisodiy sudlarning eʼtibori Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi) 2-moddasiga muvofiq iqtisodiy sudida sud ishlarini yuritish vazifalari boʻlib nafaqat iqtisodiyot sohasida korxona, muassasa, tashkilotlar va fuqarolarning buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlarini yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish, balki qonunchilikni mustahkamlash va huquqbuzarliklarning oldini olishga koʻmaklashishdan ham iborat ekanligiga qaratilsin.

2. IPK 200-moddasining birinchi qismiga muvofiq iqtisodiy sud nizoni koʻrish vaqtida davlat organining yoki boshqa organning, yuridik shaxsning, mansabdor shaxsning yoki fuqaroning faoliyatida qonun hujjatlari buzilganligini aniqlagan taqdirda, xususiy ajrim chiqarishga haqlidir;

5. IPK 15-moddasining birinchi qismiga muvofiq iqtisodiy sud hal qiluv qarori, ajrim, qaror, sud buyrugʻi shaklidagi sud hujjatlarini qabul qiladi. Sudlar xususiy ajrim ajrimlarning turlaridan biri hisoblanishi hamda unga ushbu modda birinchi qismining sud hujjatlari barcha davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, boshqa organlar, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiyligi haqidagi qoida tatbiq etilishini inobatga olishlari lozim;

6. Mansabdor shaxsni intizomiy javobgarlikka tortish har qanday boshqa xodim kabi Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (bundan buyon matnda MK deb yuritiladi) XI bobining normalariga muvofiq yoki xalq xoʻjaligining baʼzi tarmoqlarida ayrim toifadagi xodimlar uchun amalda boʻlgan intizom toʻgʻrisidagi ustav va nizomlarga asosan amalga oshirilishi mumkin.

Bunda intizomiy jazolar ishga qabul qilish (lavozimga tayinlash) huquqi berilgan shaxslar (organlar) tomonidan qoʻllanilishi umumiy qoida hisoblanadi (MKning 182-moddasi).

Bunday holda zarar uni yetkazgan mansabdor yoki boshqa shaxs hisobidan MKning 201, 202, 205 va 208-moddalarida nazarda tutilgan miqdorda qoplanadi.

7.1. MK 198-moddasining birinchi qismiga muvofiq xodim ish beruvchiga bevosita yetkazilgan haqiqiy zararni qoplashi shart.

MK 198-moddasining uchinchi qismi xodim ish beruvchiga bevosita yetkazilgan haqiqiy zarar uchun ham, ish beruvchi boshqa shaxslarga yetkazilgan zararni toʻlashi natijasida kelib chiqqan zarar uchun ham moddiy javobgar boʻlishini belgilaydi.

8.1. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining (bundan buyon matnda MJtK deb yuritiladi) 242, 245-1-moddalariga muvofiq iqtisodiy sudlar nizolarni hal etish chogʻida maʼmuriy huquqbuzarliklarni aniqlagan hollarda qayd etilgan Kodeks 175-moddasining uchinchi qismida, 176-1, 180 va 181-moddalarida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqadilar.

8.2. MJtK 175-moddasining uchinchi qismida, 176-1-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar savdo, tadbirkorlik va moliya sohalaridagi huquqbuzarliklar hisoblanadi.

MJtK 175-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka xoʻjalik yurituvchi subyektlarning, kassa operatsiyalarini yuritish va toʻlov intizomiga rioya etilishini, shu jumladan soliq organlarining inkasso topshiriqlarining bajarilishini taʼminlash vazifalari yuklangan mansabdor shaxslari tortilishi mumkin. Bunday mansabdor shaxslarga xoʻjalik yurituvchi subyektning rahbari, bosh hisobchisi yoki ustav, mehnat shartnomasi yoxud rahbarning farmoyishi bilan ushbu vazifalarni bajarish yuklatilgan boshqa mansabdor shaxslar kiradi.

MJtK 176-1-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka xoʻjalik yurituvchi subyektlarning toʻlov intizomiga rioya etilishini taʼminlash vazifalari yuklatilgan mansabdor shaxslari ham, tovarlar berish va xizmatlar koʻrsatish uchun masʼul boʻlgan mansabdor shaxslar ham tortilishi mumkin. Ushbu huquqbuzarlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortishning majburiy sharti boʻlib, xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan shartnoma majburiyatlarining lozim darajada bajarilmaslik holatining oʻzi emas, balki bunday bajarmaslik (lozim darajada bajarmaslik) oqibatida mulkiy zarar yetkazilishi hisoblanadi.

Bunda nazarda tutish kerakki, paxta xomashyosini sotib olish boʻyicha kontraktatsiya shartnomalarini bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik oqibatida xoʻjalik yurituvchi subyektga mulkiy zarar yetkazish holatlari yuzasidan MJtKning 176-1-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlar MJtKning 245-2-moddasiga muvofiq adliya organlari tomonidan MJtKning 282-moddasida belgilangan tartibda tuzilgan va iqtisodiy sudiga yuborilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi bayonnomalarga asosan iqtisodiy sudlar tomonidan koʻrib chiqiladi.

8.3. MJtK 175-moddasining uchinchi qismi va 176-1-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda ushbu huquqbuzarliklar bilan boshqa shaxslarga zarar yetkazish holatlari aniqlangan hollarda sudlar MJtKning 38-moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq aybdor tomonidan ushbu zararni qoplash masalasini koʻrib chiqishlari lozim. Bunda nazarda tutish kerakki, ushbu moddaning ikkinchi qismiga muvofiq, iqtisodiy sud boshqa organlar va mansabdor shaxslar qatorida aybdor tomonidan zararni qoplash masalasini faqat ushbu zararning miqdori belgilangan eng kam ish haqidan oshmagan boʻlsa, hal etishga haqli.

Agar aniqnangan zarar qayd etilgan miqdordan oshsa, u MJtK 38-moddasining uchinchi qismiga muvofiq fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida qoplanadi, bu haqda iqtisodiy sud jabrlanuvchiga zarur tushuntirishlarni berishi mumkin.

8.4. MJtKning 180 va 181-moddalarida nazarda tutilgan maʼmuriy huquqbuzarliklar odil sudlovga tajovuz qiluvchi huquqbuzarliklardir.

Bunda shaxs tomonidan MJtKning 180-moddasida nazarda tutilgan shakllarda sudga hurmatsizlik qilingan holda, ushbu holat sud majlisi bayonnomasida qayd etiladi va aybdorni maʼmuriy javobgarlikka tortish haqidagi qaror huquqbuzarlik sodir etilgan sud jarayoni bosqichida chiqariladi. Ishni keyingi koʻrilishi umumiy tartibda davom etadi.

8.5. MJtKning 181-moddasida nazarda tutilgan maʼmuriy javobgarlikka faqat sudning qonuniy kuchga kirgan xususiy ajrimi yuborilgan mansabdor shaxs, qachonki xususiy ajrim u tomonidan qabul qilinib, koʻrmasdan qoldirilgan (koʻrsatilgan qonunbuzilish holatlarini bartaraf etish choralari koʻrilmagan) yoxud unga oʻz vaqtida javob berilmagan boʻlsagina, tortilishi mumkin.

8.6. IPK aybdor shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish tartibini belgilovchi normalarni oʻz ichiga olmaganligi sababli, u iqtisodiy sud tomonidan MJtKda nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish MJtKning XIX, XXII, XXIII boblari, maʼmuriy jazo qoʻllanilishi esa — shu Kodeksning IV bobida nazarda tutilgan qoidalarga rioya etgan holda amalga oshiriladi.

Bunda sodir etilgan huquqbuzarlikning xususiyati, huquqbuzarning shaxsi, uning aybdorlik darajasi, mulkiy ahvoli, javobgarlikni yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlar toʻgʻrisidagi MJtKning 30-moddasi talablariga qatiy rioya etishga aloxida eʼtibor qaratish lozim.

8.7. Maʼmuriy javobgarlikka tortilayotgan shaxsga MJtKning 294-moddasida nazarda tutilgan barcha huquqlar taʼminlanishi kerak.

8.8. Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni koʻrish bayonnomasi MJtKning 308-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha tuziladi. MJtKning 180-moddasida nazarda tutilgan sudga hurmatsizlik qilish shaklida namoyon boʻlgan huquqbuzarlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi masalani koʻrish ushbu qoidadan mustasno hisoblanadi. Bunday holda ushbu holat sud majlisi bayonnomasida qayd etiladi va aybdorni maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qaror huquqbuzarlik sodir etilgan sud protsessi bosqichida chiqariladi.

8.9. Maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qaror MJtKning 309-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha tuziladi.

8.10. MJtK 315-moddasining birinchi qismiga muvofiq iqtisodiy sudning maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qarori ustidan IPKda belgilangan tartibda shikoyat qilinadi.

8.11. MJtK 317-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq iqtisodiy sudning maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha qarori ustidan IPKda belgilangan tartibda protest keltiriladi.

8.12. Mansabdor shaxslar yoki fuqarolarning harakatlarida MJtKga binoan ishni koʻrish boshqa organlarga (mansabdor shaxslarga) yuklatilgan maʼmuriy huquqbuzarlikning belgilari aniqlangan taqdirda, iqtisodiy sud MJtKning 280-moddasiga muvofiq bunday maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisida bayonnoma tuzish vakolati berilgan shaxsga masalani qonunda belgilangan tartibda koʻrish majburiyatini yuklash toʻgʻrisida xususiy ajrim shaklidagi bilvosita taʼsir qiluvchi hujjatni chiqarishga haqli.

8.13. Iqtisodiy sudning maʼmuriy jazo qoʻllash toʻgʻrisidagi qarorlarining ijrosi MJtKning V boʻlimiga muvofiq amalga oshiriladi.

8.14. MJtKning 275-moddasida nazarda tutilgan prokuror vakolatlarini taʼminlash maqsadida iqtisodiy sud maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi qarorning nusxasini u qabul qilingan kundan boshlab besh kunlik muddat ichida tegishli prokurorga yuboradi.

9. IPK 200-moddasining beshinchi qismiga muvofiq, agar sud iqtisodiy nizoni koʻrayotganida shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa, u jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar qiladi.

10. IPK xususiy ajrim chiqarilishi mumkin boʻlgan aniq paytni belgilamaydi, shuning uchun u iqtisodiy sud ishlarini yuritishning har qanday bosqichida va iqtisodiy sudning har qanday instansiyasida chiqarilishi mumkin.

10.1. IPK xususiy ajrimning alohida xonada chiqarilishini talab qilmaydi, ammo zarur hollarda sud xususiy ajrim chiqarish uchun asos boʻladigan ish hujjatlari va holatlarini yanada puxta oʻrganish uchun bunday huquqdan foydalanishi mumkin.

10.2. Xususiy ajrimni (qarorni) chiqarishning protsessual asosi sifatida IPKning 200-moddasi, MJtKning tegishli moddalari koʻrsatilishi lozim.

10.3. Xususiy ajrim shakli va mazmuni boʻyicha IPKning 195 va 196-moddalari talablariga muvofiq boʻlishi lozim. Shu bilan birga, shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish bilan bogʻliq boʻlgan xususiy ajrimlarni chiqarishda tegishli kodekslarda (MJtK) nazarda tutilgan bunday protsessual hujjatlarning shakliga nisbatan qoʻyilayotgan talablar inobatga olinishi kerak.

1) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 1998-yil 9-apreldagi 72-sonli qarorining 2 - 5.2, 6.2, 6.3, 6.6 - 10-bandlari;