Sudlar tomonidan kredit shartnomalaridan kelib chiqadigan nizolarni koʻrishda majburiyatlar bajarilishini taʼminlash toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarining bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oliy xoʻjalik sudi Plenumi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17 va 47-moddalariga asosan, qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori kredit shartnomasidan kelib chiqadigan majburiyatlar ijrosini taʼminlash usuli hisoblangan kafillik, garov shartnomalari va kafolatdagi taraflar hamda uchinchi shaxslar oʻrtasidagi huquqiy munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (keyingi oʻrinlarda — FK), “Garov toʻgʻrisida”gi, “Garov reyestri toʻgʻrisida”gi, “Ipoteka toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, banklar va bank faoliyati toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinishiga qaratilsin.

2. Sudlar nazarda tutishlari lozimki, FKning 9-bobida koʻzda tutilgan bitimlar toʻgʻrisidagi umumiy normalar, shuningdek garov, kafillik shartnomalari va kafolatni tartibga soluvchi FKning 22-bobidagi qoidalar mazkur shartnomalarning maxsus qonunlarga zid boʻlmagan qismigagina qoʻllaniladi.

FKning 746¹-moddasiga muvofiq, kreditni muddatidan oldin sud tartibida undirishda, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, kreditor dastlab qarzning belgilangan muddatda qaytarilmagan qismini undirish uchun sudga murojaat qiladi. Bunda agar qarz oluvchi muddati oʻtgan qarzni toʻliq toʻlamagan taqdirda, kreditor kreditning qolgan barcha summasini muddatidan oldin qaytarish haqidagi talab bilan sudga murojaat qilishga haqli.

Qarz oluvchi muddati oʻtgan qarzni toʻliq toʻlamaganligi asosi bilan kreditor kreditning qolgan barcha summasini muddatidan oldin qaytarish haqidagi talab bilan sudga murojaat qilganda, daʼvo arizaga Majburiy ijro byurosining qarz oluvchi tomonidan muddati oʻtgan qarzni undirish haqidagi sud hujjati boʻyicha “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 30-moddasining birinchi qismida belgilangan ikki oylik muddat ichida toʻlov toʻliq yoki qisman amalga oshirilmaganligini tasdiqlovchi maʼlumotnomasini ilova qilinishi lozim.

7. FKning 114-moddasi ikkinchi qismiga koʻra qarz (kredit) shartnomasining haqiqiy emasligi oqibatlarini qoʻllashda sudlar qarz mablagʻlaridan foydalangan taraf kreditordan olgan mablagʻlarini qaytarishi, shuningdek ulardan foydalangan hamma davri uchun FKning 327-moddasiga muvofiq foizlar toʻlashi lozim ekanligini hisobga olishlari kerak.

Muqaddam kechiktirilgan majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun (majburiyatlarning bajarilishi uzaytirilgan qismi ijrosi kechiktirilganligi uchun) javobgarlik choralari sudlar tomonidan kredit shartnomasida belgilangan shartlar boʻyicha qoʻllaniladi. Agar kredit shartnomasida majburiyatlarni oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun javobgarlik choralari koʻrsatilmagan boʻlsa, kredit tashkilotlari FKning 736-moddasi birinchi qismiga muvofiq javobgarlik choralarini qoʻllashni talab qilishga haqlidir.

10. FKning 736-moddasi birinchi qismiga muvofiq, agar qonun hujjatlarida yoki qarz shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, qarz oluvchi qarz summasini vaqtida qaytarmagan hollarda FKning 734-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan foizlar toʻlangan boʻlishidan qatʼi nazar, qarz qaytarib berilishi kerak boʻlgan kundan boshlab to u qarz beruvchiga qaytarib berilgan kungacha bu summa yuzasidan FKning 327-moddasi birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan miqdorda foizlar toʻlanishi kerak.

Kredit shartnomasining muddatidan oldin bekor qilinishi kredit tashkilotini kredit shartnomasini bekor qilish paytidan boshlab qaytarish kuniga qadar pul mablagʻlaridan foydalanilgan butun davr uchun FKning 327-moddasida nazarda tutilgan foizlarni olish huquqidan mahrum qilmaydi.

Agar shartnomada qarz toʻlovining kechiktirilganligi munosabati bilan foizlar miqdori oshirilishi belgilangan boʻlsa, qarz mablagʻlaridan foydalanganlik uchun toʻlov oshirilgan stavka miqdori FKning 327-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq shartnomada belgilangan boshqa foizlar miqdori deb hisoblanishi lozim.

FKning 736-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan foizlar fuqarolik-huquqiy javobgarlik chorasi hisoblanadi. Koʻrsatilgan, qarz summasini qaytarishni kechiktirish munosabati bilan undiriladigan foizlar, agar qonun hujjatlarida yoki shartnomada boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun qaytarish kuniga hisoblangan foizlarsiz ushbu summaga hisoblanadi.

Agar daʼvogar tomonidan FKning 327-moddasiga asosan foizlarni undirish va aynan shu qonunbuzilishi uchun neustoyka undirish haqida talablar bildirilgan boʻlsa, sud oʻz xohishiga koʻra fuqarolik-huquqiy javobgarlik choralaridan birini qoʻllashi va talabni yoki foizlar undirish qismi boʻyicha, yoxud neustoyka undirish qismi boʻyicha qanoatlantirishi mumkin.

Agar amalga oshirilgan toʻlov summasi pul majburiyatini batamom bajarish uchun yetarli boʻlmaganda, boshqa kelishuv boʻlmasa, u eng avvalo, kreditorning ijroni olishga qaratilgan chiqimlarini, soʻngra foizlarni, uning qolgan qismi esa — qarzning asosiy summasini uzadi, bundan FK 248-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FK 248-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qarz oluvchining qarzini qoplash tartibi faqatgina fuqarolar va tadbirkorlik subyektlariga nisbatan tatbiq etiladi.

Kredit boʻyicha qarzdorlikni undirish toʻgʻrisida sudning hal qiluv qarori qabul qilinganda sud qarorida koʻrsatilgan, kredit boʻyicha undiriladigan summaga FK 327-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida hamda 734-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan foizlar, shuningdek neustoyka hisoblanishi toʻxtatiladi (FK 744-moddasining uchinchi qismi).

Sudlarga tushuntirilsinki, bunda 2024-yilning 1-yanvariga qadar kredit boʻyicha qarzdorlikni undirish toʻgʻrisida sudning hal qiluv qarori qabul qilingan boʻlsa, 2024-yil 1-yanvardan boshlab ushbu hal qiluv qarori bilan undiriladigan summaga FK 327-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida hamda 734-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan foizlar, shuningdek neustoyka hisoblanishi toʻxtatiladi.

11. FKning 327-moddasida nazarda tutilgan foizlar kredit mablagʻlarining tegishli summasiga va shu mablagʻlardan foydalanganlik uchun foizlarga toʻlanadi.

14. Sudlar garovga qoʻyilgan mol-mulk hisobidan kreditni qaytarish va foizlarni toʻlash toʻgʻrisidagi daʼvolarni koʻrishda kredit tashkiloti va garovga qoʻyuvchi oʻrtasida mustaqil garov shartnomasi shakliga ega yoki kredit shartnomasiga tarkibiy qism boʻlib kirishi mumkin boʻlgan yozma garov shartnomasi mavjudligini aniqlashlari kerak. Oxirgi holatda kredit shartnomasining tarkibidagi garov majburiyati FKning 271-moddasi va “Garov toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 10-moddasida belgilangan garovning zarur huquqiy shartlarini oʻz ichiga olishi lozim.

16. Garov toʻgʻrisidagi shartnomada garov narsasi va uning bahosi, mohiyati, miqdori va garov bilan taʼminlanadigan majburiyatning bajarilish muddati koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Unda garovga qoʻyilgan mol-mulk taraflarning qaysi birida ekanligi ham koʻrsatilishi shart (FKning 271-moddasi birinchi qismi).

17. Koʻchmas mulk, koʻchar mol-mulk yoki mol-mulkka boʻlgan huquqlar garovi bilan bogʻliq nizolarni hal etishda, bunday ipoteka va garov shartnomasi garov bilan taʼminlanadigan shartnoma FK 271-moddasining beshinchi qismiga muvofiq notarial shaklda tuzilishi shart boʻlgan hollardagina notarial tasdiqlanishini, bundan birlamchi bozordan koʻchmas mulk va transport vositalarini olish chogʻidagi ipoteka va garov toʻgʻrisidagi shartnomalar mustasno ekanligini inobatga olish lozim.

18. FKning 272-moddasi toʻrtinchi qismiga muvofiq, bino yoki inshoot ipotekasiga ayni bir vaqtning oʻzida oʻsha shartnoma boʻyicha shu bino yoki inshoot joylashgan yer uchastkasini yoxud uchastkaning garovga qoʻyilayotgan obyekt ishlashini taʼminlaydigan qismini yoki garovga qoʻyuvchiga qarashli boʻlgan ushbu uchastkani yoxud uning tegishli qismini ijaraga olish huquqini bir vaqtda ipotekaga qoʻygan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

Agar garov narsasi hisoblangan bino yoki inshoot garovga qoʻyuvchining umrbod egaligida va foydalanuvida boʻlgan yer uchastkasida joylashgan boʻlsa, ipoteka shartnomasi FKning 272-moddasi toʻrtinchi qismiga asosan qonun hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.

Ipoteka toʻgʻrisidagi shartnoma tegishli mol-mulk haqida tuziladigan bitimlarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak (FKning 271-moddasi oltinchi qismi, “Ipoteka toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 12-moddasi).

FK 285-moddasining toʻrtinchi qismi va “Garov toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 47-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, garov narsasi boʻlgan mol-mulk garovga qoʻyuvchidan jinoyat yoki boshqa huquqbuzarlik sodir etganlik uchun qonunda belgilangan tartibda olib qoʻyilganda, garovga oluvchida oʻz talablarini ushbu mol-mulk hisobidan ustuvor tarzda qanoatlantirish huquqi saqlab qolinadi. Garovdagi mulkning bunday asoslarga koʻra olib qoʻyilishi kreditni muddatidan oldin qaytarish haqida talab qoʻyishga asos boʻladi.

Garov narsasi boʻlgan mulkni garovga oluvchining egaligiga topshirish imkoniyatini koʻzda tutuvchi har qanday kelishuvlar oʻz-oʻzidan haqiqiy emas deb hisoblanadi, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar, shuningdek garov bilan taʼminlangan majburiyatning voz kechish haqi yoki yangilanishi sifatida malakalanishi mumkin boʻlgan kelishuvlar bundan mustasno (FKning 342, 347-moddalari).

Sudlarning eʼtibori qaratilsinki, “Ipoteka toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 37-moddasining birinchi qismiga muvofiq, ipotekaga oluvchi undiruvni ipoteka narsasiga qaratish uchun asoslar vujudga kelganidan keyin oʻz talablarini sud tartibida, shuningdek suddan tashqari tartibda, agar bu ipoteka toʻgʻrisidagi shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, yoxud ipotekaga qoʻyuvchining ipotekaga oluvchi bilan tuzilgan va notarial tartibda tasdiqlangan kelishuvi asosida qanoatlantirishga haqli, koʻrsatilgan moddaning uchinchi qismida sanab oʻtilgan, talablarni qanoatlantirishga faqat sud tartibida yoʻl qoʻyiladigan hollar bundan mustasno.

FK 279-moddasining uchinchi qismi va “Garov toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 26-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, garov bilan taʼminlangan majburiyatning buzilishi quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlgan taqdirda, juda arzimas deb hisoblanadi:

Tushuntirilsinki, “Ipoteka toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 36-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, agar ipoteka toʻgʻrisidagi shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, davriy toʻlovlar bilan bajariladigan majburiyatni taʼminlash uchun undiruvni garovga qoʻyilgan mol-mulkka qaratishga, ushbu toʻlovlarni toʻlash muddatlari ketma-ket uch oydan ortiq muddatga buzilgan taqdirdagina yoʻl qoʻyilishi mumkin.

23. Tushuntirilsinki, “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunning 54-moddasi toʻrtinchi qismiga muvofiq garovga qoʻyilgan mol-mulk bilan taʼminlangan majburiyatlarni ijro etishda undiruv ushbu mol-mulkka qaratilgan taqdirda, garovga qoʻyilgan mol-mulk sud tomonidan majburiy tarzda baholashdan oʻtkaziladi hamda ushbu kimoshdi savdosidagi boshlangʻich realizatsiya qilish narxi sud qarori bilan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aniqlangan miqdorda belgilanadi.

25. FKning 48-moddasi birinchi qismiga muvofiq yuridik shaxs oʻz majburiyatlari boʻyicha oʻziga qarashli butun mol-mulk bilan javob beradi.

FKning 281-moddasi yettinchi qismiga koʻra, agar garovga qoʻyilgan mol-mulkni sotishdan tushgan summa garovga oluvchining talabini qoplashga yetarli boʻlmasa, u qonunda yoki shartnomada boshqacha koʻrsatma boʻlmaganida, yetishmayotgan summani garovga asoslangan imtiyozdan foydalanmagan holda qarzdorning boshqa mol-mulkidan olish huquqiga ega.

26. Sudlar undiruvni garov narsasiga qaratish toʻgʻrisidagi nizolarni koʻrishda shundan kelib chiqishlari kerakki, garovga qoʻyilgan mol-mulkka mulk huquqi yoki uni xoʻjalik asosida yuritish huquqi bu mol-mulkni haq olib yoki haq olmasdan boshqa shaxsga berish natijasida yoxud universal huquqiy vorislik tartibida garovga qoʻyuvchidan boshqa shaxsga oʻtgan taqdirda garov huquqi oʻz kuchida qoladi, bundan muomaladagi tovarlarning garovi hamda garovga qoʻyilgan mol-mulkka boʻlgan mulk huquqi yoki xoʻjalik asosida yuritish huquqi garovni saqlamagan holda boshqa shaxsga oʻtishiga garovga oluvchi rozilik bildirgan hollar mustasno (FKning 284-moddasi birinchi qismi). Bunda, agar garovga oluvchi bilan kelishuvda oʻzgacha tartib belgilangan boʻlmasa, garovga qoʻyuvchining huquqiy vorisi garovga qoʻyuvchining majburiyatlarini oladi. Garovga qoʻyuvchining mulklari bir necha shaxsga oʻtganda huquqiy vorislarning har biri garovga qoʻyilgan mol-mulkning unga oʻtgan miqdoriga mutanosib ravishda garov majburiyati boʻyicha javob beradi.

FKning 274-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganida garovga qoʻyuvchining garovni bekor qilish haqidagi talabi;

garovga qoʻyilgan ashyoning nobud boʻlishi yoki garovga qoʻyilgan huquqning bekor boʻlishi, agar garovga qoʻyuvchi FKning 276-moddasi ikkinchi qismida nazarda tutilgan huquqdan foydalangan boʻlmasa;

garovga qoʻyilgan mol-mulkning kim oshdi savdosida sotilishi, shuningdek uni sotish mumkin boʻlmagan taqdirda (FKning 283-moddasi birinchi qismi 4-bandi).

garovga oluvchi Fuqarolik kodeksi 282-moddasi ikkinchi qismining 4-bandida nazarda tutilgan huquqdan foydalanmagan boʻlsa, bundan garovga qoʻyilgan mol-mulk realizatsiya qilinmaganligi va talablari garov bilan taʼminlanmagan kreditorlarning oʻz talablarini qanoatlantirish uchun mazkur mol-mulkni qabul qilishni rad etganligi hollari mustasno.

Sudlarga tushuntirilsinki, “Ipoteka toʻgʻrisida”gi Qonunning 43-moddasining oltinchi qismiga koʻra, garovga oluvchi takroriy kimoshdi savdosi amalga oshmagan deb eʼlon qilinganidan keyin bir oy ichida garovga qoʻyilgan mol-mulkni oʻzida qoldirish huquqidan foydalanmagan taqdirda ipoteka tugatiladi.

30. Qonunga muvofiq qarzdor kafillik bilan taʼminlangan majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda kafil va qarzdor kreditor oldida solidar javob beradilar, basharti qonunda yeki kafillik shartnomasida kafilning subsidiar javobgar boʻlishi nazarda tutilgan boʻlmasa (FKning 293-moddasi birinchi qismi).

31. Sudlar inobatga olishlari lozimki, kafil kreditorning talablariga qarshi oʻz eʼtirozlarini bildirishga haqli. Kafilning eʼtiroz bildirish imkoniyatlari faqat qarzdorning asosiy majburiyatlari boʻyicha bildirishi mumkin boʻlgan eʼtirozlari doirasida cheklanadi (FKning 294-moddasi). Kafilning koʻrsatilgan kreditor talablariga qarshi eʼtirozlarga boʻlgan huquqi qarzdorning asosiy majburiyat boʻyicha qarzni tan olganligi yoki kreditor talablariga qarshi qandaydir eʼtirozlardan voz kechganligi hollari bilan yoʻqolmaydi (FKning 294-moddasi birinchi qismi).

32. Sudlarning eʼtibori qaratilsinki, FKning 295-moddasi birinchi qismiga muvofiq, agar qonunda yoki kafil bilan qarzdor oʻrtasida tuzilgan shartnomada boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, majburiyatni bajargan kafilga kreditorning ushbu majburiyat boʻyicha huquqlari hamda garovga oluvchi sifatida kreditorga tegishli boʻlgan huquqlar kafil kreditorning talabini qancha hajmda qanoatlantirgan boʻlsa, shuncha hajmda oʻtadi. Kafil kreditorga toʻlangan summaga foizlar toʻlashni va qarzdor uchun javobgarlik munosabati bilan koʻrgan boshqa zararlarini toʻlashni qarzdordan talab qilishga haqli.

33. Kafillik bilan taʼminlangan majburiyatni bajargan qarzdor tomonidan bu haqda kafilni darhol xabardor qilish majburiyatini yuklash shartligi toʻgʻrisidagi norma kafilning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya etishga xizmat qiladi. Qarzdor tomonidan ushbu majburiyat buzilganda, qarzdordan keyin kafil ham kreditor talablarini qondirsa, kafil oʻz tanloviga koʻra qarzdorga regress talablarini qoʻyish yoki asossiz olinganni kreditordan undirib olish huquqiga ega boʻladi. Agar kafil regress talablarni qoʻysa va qarzdordan kreditorga toʻlangan summani olsa, qarzdor asossiz olingan summa uchungina kreditorga murojaat qilishi mumkin (FKning 296-moddasi).

Asosiy majburiyat boʻyicha qarzning oʻtkazilishi munosabati bilan kafil, agar uning oʻzi bunga rozi boʻlmasa, yangi qarzdor uchun javob bermaydi (FKning 322-moddasi).

Agar asosiy majburiyatni bajarish muddati koʻrsatilmagan va belgilanishi mumkin boʻlmagan yoki talab qilib olish payti bilan belgilangan boʻlsa, kreditor kafillik shartnomasi tuzilgan kundan boshlab bir yil mobaynida kafilga nisbatan daʼvo qoʻzgʻatmagan taqdirda kafillik bekor boʻladi (FKning 298-moddasi).

36. FKning 298-moddasi uchinchi qismiga asosan kafillikning amal qilish muddati tugashi kafillikni bekor qilishga asos hisoblanganligi uchun kreditorning kafilga kafillik shartnomasining amal qilish muddatidan keyin qoʻygan talabi majburiyat tugaganligi asosida rad qilinishi lozim.

40. FKning 302-moddasida nazarda tutilgan kafolatning chaqirib olinmasligi shuni ifodalaydiki, u barcha manfaatdor taraflarning, xususan benefitsiarning roziligisiz oʻzgartirilishi, toʻldirilishi yoki bekor qilinishi mumkin emas, agar unda boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa.

41. Sudlar kafildan kredit summalarini undirish toʻgʻrisidagi nizolarni koʻrishda shundan kelib chiqishlari lozimki, kafolatda nazarda tutilgan kafilning benefitsiar oldidagi pul majburiyati kafolatda koʻrsatilgan summa bilan cheklanadi. Agar kafolatda kafilning javobgarligini cheklash toʻgʻrisida biror-bir shart mavjud boʻlmasa, unga FKning 24-bobidagi majburiyatni buzganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisidagi umumiy qoida va talablar qoʻllaniladi.

43. Sudlarning eʼtibori qaratilsinki, FKning 309-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan kafolat boʻyicha majburiyatning bekor boʻlish asoslari roʻyxati tugal hisoblanmaydi. Kafolat FKning 25-bobida nazarda tutilgan majburiyatlar bekor boʻlishining umumiy asoslari boʻyicha ham bekor boʻlishi mumkin.