|
Ҳужжат 26.08.2024 санаси ҳолатига
Амалдаги версияга ўтиш |
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ҚУРИЛИШ ВА УЙ-ЖОЙ КОММУНАЛ ХЎЖАЛИГИ ВАЗИРИНИНГ
БУЙРУҒИ
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2024 йил 9 августда ҳисобга олинди, ҳисоб рақами 271]
Ўзбекистон Республикасининг Шаҳарсозлик кодекси, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 13 мартдаги ПФ-5963-сон «Ўзбекистон Республикасининг қурилиш соҳасида ислоҳотларни чуқурлаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ҳамда 2020 йил 27 ноябрдаги ПФ-6119-сон «Ўзбекистон Республикаси қурилиш тармоғини модернизация қилиш, жадал ва инновацион ривожлантиришнинг 2021 — 2025 йилларга мўлжалланган стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида»ги фармонларига мувофиқ буюраман:
1. ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Қуйидагилар ўз кучини йўқотган деб топилсин:
Ўзбекистон Республикаси давлат архитектура ва қурилиш қўмитаси раисининг 2013 йил 9 апрелдаги 40-сон буйруғи билан тасдиқланган ҚМҚ 2.02.03-12 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари;
Ўзбекистон Республикаси қурилиш вазирининг 2019 йил 30 сентябрдаги 447-сон буйруғи билан тасдиқланган ҚМҚ 2.02.03-12 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига киритилган 1-сон ўзгартириш.
3. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси ҳамда «Ўзсаноатқурилишматериаллари» уюшмаси билан келишилган.
4. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Вазир Б. ЗАКИРОВ
Тошкент ш.,
2024 йил 9 июль,
01/2-28-сон
Келишилди:
Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси раиси Б. ЮСУПАЛИЕВ
2024 йил 11 июнь
Табиий пардозбоп тошлар ва бошқа тош маҳсулотлари ишлаб чиқаришни ривожлантириш бўйича раис ўринбосари Б. БОБОКУЛОВ
2024 йил 12 июнь
Фавқулодда вазиятлар вазири А. КУЛДАШЕВ
2024 йил 13 июнь
Ўзбекистон Республикаси қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирининг 2024 йил 9 июлдаги 01/2-28-сон буйруғига
ИЛОВА
ИЛОВА
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари
Мазкур шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари (бундан буён матнда ШНҚ деб юритилади) янгидан ва қайта қурилаётган бино ва иншоотларнинг қозиқли пойдеворларини лойиҳалашга оид талабларни белгилайди.
Ушбу ШНҚ доимий музлайдиган грунтларда қуриладиган бинолар ва иншоотлар ҳамда динамик юкламали дастгоҳларнинг қозиқли пойдеворларини лойиҳалашга нисбатан татбиқ этилмайди.
1-боб. Шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга ҳаволалар
1. Мазкур ШНҚда қуйидаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга ҳаволалар келтирилган:
ҚМҚ 2.01.07-96 «Юклар ва таъсирлар»;
ШНҚ 2.03.01-24 «Бетон ва темир-бетон конструкциялар»;
ШНҚ 2.03.08-22 «Ёғоч конструкциялар»;
ШНҚ 2.02.01-19 «Бино ва иншоотлар асослари»;
ҚМҚ 2.03.11-96 «Қурилиш конструкцияларини коррозиядан ҳимоялаш»;
ШНҚ 2.03.05-23 «Пўлат конструкциялар. Лойиҳалаш талаблари»;
ШНҚ 1.02.07-19 «Қурилиш учун муҳандислик-техник изланишлар. Асосий қоидалар»;
ШНҚ 1.02.09-09 «Қурилиш учун муҳандислик геология изланишлари»;
ШНҚ 2.05.03-22 «Кўприклар ва қувурлар»;
ҚМҚ 2.06.06-98 «Бетон ва темир-бетонли тўғонлар»;
ҚМҚ 2.06.08-97 «Гидротехник иншоотларнинг бетон ва темир-бетон конструкциялари»;
ҚМҚ 2.01.03-19 «Сейсмик ҳудудларда қурилиш»;
ГОСТ 5686-2020 «Қозиқлар. Дала шароитида синаш усуллари» (расмий манба: Грунты. Методы полевых испытаний сваями);
ГОСТ 19804-2021 Заводда ишлаб чиқарилган темир-бетон қозиқлар. Умумий техник шартлар (расмий манба: Сваи железобетонные заводского изготовления. Общие технические условия);
ГОСТ 9463-2016 Игнабаргли турларнинг думалоқ ёғочлари. Техник шартлар (расмий манба: Лесоматериалы круглые хвойных пород. Технические условия);
ГОСТ 24942-81 «Грунтлар. Эталон қозиқ билан дала шароитида синов усуллари (расмий манба: Грунты. Методы полевых испытаний эталонной сваей);
ГОСТ 20522-2012 «Грунтлар. Синов натижаларини статик қайта ишлаш усуллари» (расмий манба: Грунты. Методы статической обработки результатов испытаний);
ГОСТ 12248-2010 «Грунтлар. Лаборатория шароитида мустаҳкамлигини
ва деформацияланиш кўрсаткичларини аниқлаш усуллари» (расмий манба: Грунты. Методы лабораторного определения характеристик прочности и деформируемости);
ва деформацияланиш кўрсаткичларини аниқлаш усуллари» (расмий манба: Грунты. Методы лабораторного определения характеристик прочности и деформируемости);
ГОСТ 27751-2014 Қурилиш иншоотлари ва пойдеворларининг ишончлилиги. Асосий қоидалар (расмий манба: Надежность строительных конструкций и оснований. Основные положения);
ГОСТ 53778-2010 Бинолар ва иншоотлар. Техник ҳолатни текшириш ва назорат қилиш қоидалари (расмий манба: Здания и сооружения. Правила обследования
\и мониторинга технического состояния);
\и мониторинга технического состояния);
ГОСТ 19912-2012. Тупроқлар. Статик ва динамик зондлаш орқали дала синови усуллари (расмий манба: Грунты. Методы полевых испытаний статическим
и динамическим зондированием);
и динамическим зондированием);
ГОСТ 20276-2012 Тупроқлар. Деформация характеристикаларини далада аниқлаш усуллари (расмий манба: Грунты. Методы полевого определения характеристик деформируемости).
2-боб. Атамалар ва таърифлар
2. Ушбу ШНҚда қуйидаги атама ва таърифлардан фойдаланилган:
қозиқлар — темир-бетон, металл ёки ёғочли конструкциялардан иборат бўлиб, бино ва иншоотларнинг пойдевори сифатида ишлатиладиган, тайёр бурғиланган, қудуққа қоқиладиган, бурғилаб киритиладиган, квадрат, тўғритўртбурчак, доирасимон, яхлит ёки ҳалқали кўндаланг кесим юзали конструкциялар;
темир-бетон қозиқлар — йиғма, яхлит кўндаланг кесим юзаси квадрат ёки тўғри тўртбурчак, доирасимон бўшлиқли кўндаланг кесим юзаси квадрат, йиғма ёки яхлит кўндаланг кесим юзаси доирасимон шаклли, шунингдек кўндаланг кесим юзаси ҳалқасимон ҳамда йиғма қобиқсимон қувурлар;
пўлат қозиқлар — пўлат қувурлар, пўлат таврлар ва қўштаврлар, бутун ёки пайвандланган таркиблардан ташкил топган қозиқлар;
ёғоч қозиқлар — бутун устунлар, таркибий уланган қозиқлар;
қозиқ устунлар — қоятошли ва кам сиқиладиган грунтларга таянадиган, тушириладиган, тайёр, олдиндан бурғиланган қудуқларга қозиқ ва қудуқ деворлари орасидаги бўшлиқни цемент қоришмаси билан тўлдирган ҳолда ўрнатиладиган қозиқлар.
3. Ушбу ШНҚда қуйидаги қисқартмалар қўлланилган:
ЭУЛ — электр узатиш линиялари;
ОТҚ — очиқ тақсимлаш қурилмалари.
3-боб. Умумий қоидалар
4. Қозиқларни лойиҳалашда уларга тушадиган юкламалар тўғрисидаги маълумотлар ва маҳаллий қурилиш шароити ҳисобга олиниши лозим.
5. Қозиқларнинг турлари ва ўлчамлари (қозиқ кесими ва узунлиги, ҳисобий юклама)ни қурилиш майдонининг муҳандислик-геологик ва гидрогеологик шароитларида (қурилиш ва фойдаланиш жараёнида) бўлиши мумкин бўлган ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда танланиши керак.
6. Табиий ёки сунъий асосдаги қозиқлар ва қозиқли пойдеворлари (масалан, қозиқли (куст) тўпламлар, тасмасимон, қозиқли майдон)нинг конструкциясини турига мувофиқ асосий материалларни техник-иқтисодий талабларни инобатга олиб бажариш лозим.
7. Пойдеворларнинг лойиҳавий ечимларини қуйидагилардан келиб чиққан ҳолда танланиши керак:
грунтларнинг мустаҳкамлигидан;
деформациясидан ва уларнинг физик-механик хусусиятларидан;
вариантларни (келтирилган харажатлар бўйича баҳолашни инобатга олиб) техник-иқтисодий таққослаш натижаларидан;
қурилиш майдонидаги муҳандислик изланишлар ҳамда пойдеворларга таъсир қилувчи ҳисобий юкламаларни тавсифловчи материаллардан.
8. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда қурилиш майдонининг геодезик, геологик, гидрометеорологик изланишлар натижалари, лойиҳаланаётган бино ва иншоотларнинг вазифаси, конструктив, технологик хусусиятлари, улардан фойдаланиш шароитлари, шунингдек пойдеворларга тушадиган юкламаларнинг маълумотлари ҳамда сейсмик
ва маҳаллий қурилиш шароитлари ҳисобга олиниши керак.
ва маҳаллий қурилиш шароитлари ҳисобга олиниши керак.
9. Муҳандислик изланишлар натижаларида қуйидагилар танланиши лозим:
пойдевор тури;
қозиқли пойдевор;
қозиқларнинг турлари ва ўлчамлари (қозиқ кесими ва узунлиги, қозиққа тушиши мумкин бўлган ҳисобий юклама);
қурилиш майдонининг муҳандислик-геологик ва гидрогеологик шароитларида (қурилиш ва фойдаланиш жараёнида) бўлиши мумкин бўлган ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда.
10. Изланишлар материалларида грунтларни дала ва лаборатория шароитида синаш ҳамда қозиқларни статик ва динамик юкланишларга синаш натижалари бўлиши керак.
11. Синовларни якуний лойиҳавий ечим қабул қилингунга қадар ўтказиш зарур.
12. Грунтларнинг қатламланиши ҳамда уларнинг чегаравий ҳолатларининг иккинчи гуруҳи бўйича ҳисобларда фойдаланиладиган физик-механик кўрсатгичларининг ҳисобий қийматлари тўғрисидаги маълумотлар бўлган геологик қирқимлар келтириши керак.
13. Ер ости сувларининг аниқланган ва кутилаётган сув сатҳларини ҳолати ва зондлаш жадваллари тўлиқ кўрсатилиши лозим.
14. Хавфли, агрессив муҳит шароитида фойдаланиш учун мўлжалланган қозиқли пойдеворлар ҚМҚ 2.03.11-96 талабларига мувофиқ лойиҳаланилиши, бунда уларнинг ёғоч конструкцияларини чиришдан, ёғоч кемирувчилар (термитлар)дан асрашга доир талаблар амалга оширилиши зарур.
4-боб. Қозиқларнинг турлари
15. Қозиқлар грунтга жойлаштириш чуқурлигига кўра қуйидаги турларга бўлинади:
грунтни ўймасдан босқонлар, титрама (вибрация) ботиргичлар, титрама босиб киргичлар ва босим билан киргизиш ускуналари ёрдамида ботириладиган қоқма темир-бетон, ёғоч ва пўлат қозиқлар, шунингдек грунтни ўймасдан ва қисман ўйиб, бетон қоришмаси билан тўлдирилмасдан титрама ботиргичлар билан ботириладиган темир-бетон қозиқ-қобиқларга;
грунтни ўйиб ҳамда бетон қоришмаси билан қисман ёки тўлиқ тўлдириб, титрама ботиргичлар билан ботириладиган темир-бетон қозиқ-қобиқларга;
титрама ботиргичлар билан ёки учи очиқ оғир болға билан уриб киритиладиган қозиқ-қобиқларга (қобиқлар ичидан грунтни танлаш грунтнинг турига қараб грейфер, шнек ёки эрлифт ёрдамида амалга оширилади);
грунтга бетон қоришмасини қуйиш йўли билан ўрнатиладиган тиқма бетон ва темир-бетон қозиқларга;
ҳимоя қувурларини қўллаган ҳолда ва уларсиз олдиндан бурғиланган қудуқларга ўрнатиладиган қозиқларга;
зарб билан очилган қудуқларга ёки пастки учи ёпиқ бўлган ва темир-бетон ёки металл бошмоқ (учлик) билан қолдириладиган инвентарьли қувурларни титрама ботириш йўли билан ҳосил қилинадиган қудуқларга ўрнатиладиган қозиқларга.
бурғиланган қудуқларни бетон қоришмаси билан тўлдириш ёки уларга темир-бетон элементлар ўрнатиш йўли билан ҳосил қилинадиган бурғилама темир-бетон қозиқларга;
бурама (винтсимон) қозиқлар таркиби металлдан винтсимон парракли ва танаси найсимон металлдан бўлиб, кўндаланг кесимининг юзасига нисбатан солиштирилганда парракларни кесимидан кичик, уни грунтга бураб босим билан киргазиладиган қозиқларга.
16. Қозиқларнинг грунт билан ўзаро таъсир шартлари бўйича уларни устун-қозиқлар ва осма қозиқларга бўлиш зарур.
17. Устун-қозиқлар қоятошли грунтларга таянадиган барча турдаги қозиқларни, қоқма-қозиқлар учун эса кам сиқиладиган грунтларга таянадиган қозиқларни киритиш лозим.
18. Кам сиқиладиган грунтлар учун ўртача зич ва зич қум тўлдиргичи йирик донали грунтларни, шунингдек деформация модули Э ³ 50000 kPa (500 kgf/cm2) бўлган сувга тўйинган қаттиқ ҳолатдаги лойларни киритиш зарур.
19. Замин грунти бўйича сиқувчи кучга устун қозиқларининг юк кўтариш қобилияти ҳисобларида грунтларнинг қаршилик кучлари (устун қозиқларнинг ён сиртларидаги манфий кучлар бундан мустасно) ҳисобга олинмаслиги керак.
20. Осма қозиқларга сиқилувчи грунтлардаги ён сирти ва учи билан замин грунтига юкламани узатадиган барча турдаги қозиқларни киритиш лозим.
21. Кўндаланг кесим ўлчами 0,8 m гача бўлган тўртбурчак шаклдаги қоқма темир-бетон қозиқлар ва диаметри 1 m ва ундан катта бўлган қозиқ-қобиқлар қуйидагича бўлиниши зарур:
арматуралаш усулига кўра;
зўриқтирилмаган бўйлама арматурали кўдаланг арматураланмаган қозиқлар ва қозиқ-қобиқларга;
олдиндан зўриқтирилган бўйлама арматурали (мустаҳкамлиги юқори сим ва сим арқонлардан тайёрланган) кўндаланг арматураланган ёки арматураланмаган қозиқлар
ва қозиқ-қобиқларга;
ва қозиқ-қобиқларга;
кўдаланг кесими шакли бўйича квадрат, тўғри тўртбурчак, тавр, қўштавр кесимли, доирасимон бўшлиқли квадрат ҳамда доирасимон кесимли ичи бўш қозиқларга;
бўйлама кесими шакли бўйича призмасимон, цилиндрсимон ҳамда ромбсимон қозиқларга;
тузилиш хусусиятлари бўйича яхлит ва таркибий (айрим қисмлардан йиғилган) қозиқларга;
пастки учининг тузилиши бўйича ўткир ёки ясси учли, ости ясси ёки ҳажмий кенгайган ва пастки учи очиқ ёки ёпиқ ичи бўш ёки комуфлет товонли қозиқларга.
22. Камуфлет товонли қоқма қозиқлар қуйидагича ўрнатилиши керак:
думалоқ кесимли ичи бўш қозиқларни унга бириктириладиган ёпиқ учлик билан қоқиш ва учлик доирасида портлатиш ёрдамида камуфлет кенгайтириш орқали;
қозиқ бўшлиқларини бетон қоришмаси билан тўлдириш йўли орқали.
23. Камуфлет товонли қоқма қозиқлар қўлланиладиган қозиқли пойдеворларнинг лойиҳасида қуйидаги хавфсизлик қоидалари талабларига риоя қилиниши тўғрисида талаблар бўлиши зарур:
бурғилаш-портлатиш ишларини бажаришда;
мавжуд бино ва иншоотлардан портлатиш жойигача бўлган масофани аниқлашда.
24. Қуриш усулига кўра тиқма қозиқлар қуйидаги турларга бўлиниши керак:
пастки учлари грунтда қолдириладиган бошмоқ ёки бетон тиқин билан беркитилган инвентарь қувурларни ботириш ва қудуқлар бетон қоришмасига тиқилган сари қувурларни чиқариб олиш йўли билан ҳосил қилинадиган тиқма қозиқларга;
зарблаб очилган қудуқларга қуюқ бетон қоришмасини тўлдириб, пастки учи ўткирланган ва унга титрама ботиргич ускунаси маҳкамланган қувур кўринишидаги титрама штамп ёрдамида зичлаш йўли билан ҳосил қилинадиган тиқма қозиқларга;
грунтда штамплаш йўли билан пирамида ёки конус шаклидаги қудуқларни очиб, кейин уларга бетон қоришмаси тўлдириб ҳосил қилинадиган штамплаш асосдаги тиқма қозиқларга.
25. Қуриш усулига кўра тиқма ва бурғилама қозиқлар қуйидагиларга бўлинади:
пастки учлари грунтда қолдириладиган бошмоқ ёки бетон тиқин билан беркитилган инвентарь қоқиладиган ва титрама ускуна ёрдамда ботириладиган қувурларни ботриш
ва қудуқлар бетон қоришмасига тўлган сари бу қувурларни чиқариб олиш йўли билан ҳосил қилинадиган тиқин қозиқларга;
ва қудуқлар бетон қоришмасига тўлган сари бу қувурларни чиқариб олиш йўли билан ҳосил қилинадиган тиқин қозиқларга;
зарблаб очилган қудуқларга қуюқ бетон қоришмасини тўлдириб, пастки учи ўткирланган ва унга титрама ботиргич ускунаси маҳкамланган қувур кўринишидаги титрама штамп ёрдамида зичлаш йўли билан ҳосил қилинадиган тиқин қозиқларга;
грунтда штамплаш йўли билан пирамида ёки конус шаклидаги қудуқларни очиб, кейин уларга бетон қоришмаси тўлдириб ҳосил қилинадиган штампли асосдаги тиқма қозиқларга;
лойли грунтларда ер ости сувлари сатҳидан юқорида бурғиланган, деворлари маҳкамланмаган қудуқларни бетонлаб ҳосил қилинадиган, бошқа исталган грунтларда ер ости сувларини сатҳидан пастки деворлари лойли қоришма ёки кейин чиқариб олинадиган ҳимоя қувурлари билан маҳкамланган қудуқларни бетонлаб ҳосил қилинадиган кенгайиб борувчи ёки ўзгармас бурғилама тиқма қозиқларга;
бурғиланган қудуқларга майда донали бетон қоришмаси ёки цемент-қумли қоришмани ҳайдаш йўли билан ҳосил қилинадиган 0,15 — 0,25 m диаметрли бурғилама қозиқларга;
бурғиланган қудуқларни кенгайтириб ёки кенгайтирмасдан уларга яхлит кўринишдаги цемент-қумли қоришмани тўлдириш ва қудуқларга томонлари ёки диаметрлари 0,8 m ва катта яхлит кесимли цилиндр ёки призма шаклида элементларни тушириш йўли билан ҳосил қилинадиган устун қозиқларга;
камуфлет товонли бурғилама-туширма қозиқлар, камуфлет товонли бурғилама-тиқма қозиқлардан шуниси билан фарқ қиладики, қудуқлар камуфлет кенгайтирилганидан сўнг қудуқларга темир-бетон қозиқларга.
26. Грунтда сув сизилиши оқимининг тезлиги суткасига 200 m/d дан ортиқ бўлган грунтларнинг қатламларида бурғилама-тиқма қозиқлар ҳосил қилишга, ўпирилиб турадиган ёнбағирларни маҳкамлаш учун бурғилама-тиқма қозиқларни қўлашга йўл қўйилади.
27. Қудуқларнинг деворларини маҳкамлаш учун чангсимон-лойли грунтларда бурғилама-тиқма қозиқларни тайёрлашда ортиқча сув босимидан фойдаланиш зарур.
28. Темир-бетон ва бетон қозиқларни тайёрлашда оғир бетон ишлатилишини мўлжаллаб лойиҳалаш керак.
29. Зўриқтирилмаган бўйлама арматурали қоқма темир-бетон, тиқма ва бурғилама қозиқлар учун синфи В 15 дан паст бўлмаган бетон, шунингдек зўриқтирилган арматурали қоқма темир-бетон қозиқлар учун эса В 22,5 дан паст бўлмаган бетон қоришмасини қўллаш лозим.
30. Узунлиги 3,5 m дан кичик бўлган калта тиқма ва бурғилама қозиқлар учун асосланган ҳолларда синфи В 15 дан паст бўлмаган оғир бетон ишлатишга йўл қўйилади.
31. Қозиқли пойдеворларнинг темир-бетон росткверкларини барча бино ва иншоотлар учун (кўприклар гидротехник иншоотлар ва электр узатиш ҳаво линияларининг таянчлари бундан мустасно) қуйидаги синфдан паст бўлмаган оғир бетонга мўлжаллаб лойиҳалаш лозим:
йиғма пойдевор плиталари (ростверк) учун — В 20;
яхлит (қуйма) пойдевор плиталари (ростверк) учун – В 15.
32. Кўприклар таянчи учун қозиқлар ва қозиқларнинг росткверклари бетони ШНҚ 2.03.01-24, ШНҚ 2.05.03-22 ҳамда гидротехника иншоотлар учун ҚМҚ 2.06.08-97 га мувофиқ белгиланиши зарур.
33. Қозиқлар росткверкларининг ўрнатиш чуқурларидаги темир-бетон устунларни, шунингдек тасмасимон йиғма росткверклар қўлланган ҳолда қозиқлар каллагини яхлитлаш учун мўлжалланган бетонни йиғма конструкцияларнинг чокларини беркитиш учун ишлатиладиган бетонга қўйиладиган ШНҚ 2.03.01-24 талабларига мувофиқ амалга оширилиши, бироқ бетоннинг синфи В 12,5 дан паст бўлмаслиги керак.
34. Кўприклар ва гидротехника иншоотларини лойиҳалашда қозиқли пойдеворларнинг йиғма элементларини яхлитлаш учун мўлжалланган бетоннинг синфи бириктириладиган йиғма элементларнинг бетон синфидан бир поғона юқори бўлиши лозим.
35. Қозиқлар ва қозиқли пойдеворларнинг совуққа чидамлилиги ва сув ўтказувчанлиги бўйича бетон маркасини ГОСТ 19804-2021 ва ШНҚ 2.03.01-24 талабларига мувофиқ, кўприклар ва гидротехника иншоотлари учун эса ШНҚ 2.05.03-22 ва ҚМҚ 2.06.08-97га асосан амалга оширилиши керак.
36. Ёғоч қозиқлар ГОСТ 9463-2016 талабларига мос келадиган игна баргли дарахтлар (қарағай, арча ва оқ қарағай) нинг диаметри 0,22 — 0,34 m ва узунлиги 6,5 ва 8,5 m ли ходалардан тайёрланиши лозим.
Қозиқларни тайёрлаш учун мўжалланган ходалар пўстлоғидан, шох-шаббалардан тозаланиши, шунингдек ён сиртининг табиий қиялиги сақланиши лозим.
Қозиқлар тўпламининг кўндаланг кесимлари, узунлик ўлчамлари ва тузилиши ҳисоблаш натижаларига ва лойиҳаланаётган объектнинг хусусиятларига асосан қабул қилиниши керак.
37. Узунлик бўйича туташтирилган ёғоч қозиқлар ва қозиқлар тўпининг ходалари ёки ғўлалари бир-бирига бирлаштирилиб (тақаб) туташтирилиши, бунда туташув жойлари металл қопламалар ёки қувурлар билан ёпилиши зарур.
Қозиқлар тўпламидаги туташувлар бир-биридан камида 1,5 m оралиғида жойлаштирилиши керак.
5-боб. Ҳисоблашга доир асосий талаблар
38. Қозиқли пойдеворлар ва уларнинг заминлари қуйидаги чегаравий ҳолатлар бўйича ҳисобланиши лозим:
а) биринчи гуруҳ:
мазкур ШНҚнинг 57-бандига мувофиқ қозиқлар ва қозиқ пойдевор плиталари (ростверк) мустаҳкамлиги;
мазкур ШНҚнинг 66-бандига асосан қозиқлар замини грунтнинг юк кўтарувчанлик қобилияти;
қозиқли пойдеворлардан заминга катта горизонтал юкламалар (тиргак деворлар, устунлар, тиргак конструкцияларининг пойдеворлари) тушганда ёки заминлар қияликлар билан чекланган ёки тик нишабликдаги қатламларидан иборат бўлганда, заминининг юк кўтарувчанлик қобилияти мазкур ШНҚнинг 77-бандига мувофиқ ҳисобланиши;
б) иккинчи гуруҳ:
мазкур ШНҚнинг 79-бандига мувофиқ қозиқлар замини ва қозиқли пойдеворларнинг тик юкламалардан чўкиши;
ушбу ШНҚнинг 3-иловасига асосан қозиқларнинг замин грунт билан бирга горизонтал юкламалар ва моментлар таъсирида силжишлари (горизонтал Up, қозиқлар каллагининг бурилиш бурчаклари);
мазкур ШНҚнинг 57-бандига кўра қозиқли пойдеворларнинг темир-бетон конструкциялари элементларида дарзлар ҳосил бўлиши ва очилиши ҳисобланиши.
39. Қозиқли пойдеворларнинг заминларини ҳисоблашда ҳаракатлантирувчи кучлар таъсири ва ноқулай ташқи таъсир қилувчи омилларни ҳисобга олиш керак (масалан, ер ости сувларининг таъсири ва улардаги грунтларнинг физик-механик хусусияти).
40. Тизимни ҳисоблашда қуйидагилар танланиши керак:
«иншоот-замин» ёки «пойдевор-замин» схемасига асосан мавжуд бўлган омилларни, зўриққан ҳолатини аниқлаш ва заминнинг деформацияланиши;
иншоот конструкциялари (иншоотни қуришда унинг статик схемасини хусусиятларини, грунтлар қатламининг барқарорлиги, замин грунтларини хусусиятини уларни қуриш ва фойдаланиш жараёнида ўзгариши)ни ҳисобга олган ҳолда.
41. Пойдевор остидаги зоналарда деформациялар ривожланиши ва грунтларни реологик таркибий хусусиятлари, физик нотекислиги, анизотроплиги, эгилувчанлиги ва конструкцияларни геометрик бўшлиқлари ҳисобга олиниши лозим.
42. Ҳисобий модел аналитик ёки сонли кўринишларда кўрсатилишига йўл қўйилади.
43. Катта ўлчамдаги қозиқлар тўпламини ва уйғунлашган қозиқли плита пойдевор асосан алоҳида тартибда ҳисоблаш керак.
44. Ҳисоблаш кетма-кетлигини тузишда қуйидагиларни инобатга олиш керак:
қуриш майдонидаги грунтларнинг (замин) ҳолати;
заминнинг гидрогеологик тартиби;
қозиқ тузилишининг ўзига хос хусусиятлари;
қозиқ остида шламлар (майдаланган майда кукунлар) нинг мавжудлиги.
45. Якка тартибда ҳисоблашда, ҳисоблаш тартиби пойдевор плиталари (ростверк)-қозиқ-замин грунтлари схемаси асосида аниқ аҳамиятга эга бўлган фактларга асосланган, якунда қаршилигини аниқлаш ҳисоби келтирилган бўлиши зарур.
46. Қозиқли пойдеворларни ҳисоблаш учун ҳисобий моделни қуришда уни хатолиги фақат ишончлилик заҳираси лойиҳаланиётган конструкцияларни ер устки қисмининг томонини ўз ичига олган бўлиши керак.
47. Ҳисоблаш ишларини бажаришда, якка қозиқнинг йўл қўйилган қаршилиги, қозиқлар гуруҳи, қозиқ плитали пойдеворларни, аналитик ечимлар схемаси билан ҳисобланган элементларни ҳисобий ечимлар натижалари билан таққослаш, шунингдек шунга ўхшаш турли геотехник дастурлар асосида бажарилган ҳисоблар натижаларини солиштириш лозим.
48. Қозиқли пойдеворларни ҳисоблашда инобатга олинадиган юкламалар ва таъсирлар, юклама бўйича ишончлилик коэффициентларини, шунингдек юкламаларнинг бўлиши мумкин бўлган уйғунлашувини ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ қабул қилиш зарур.
49. Юкламалар қийматларининг вазифаси ҚМҚ 2.01.07-96 га мувофиқ ишончлилик коэффициентларига кўпайтириш лозим.
50. Қозиқлар, қозиқли пойдеворлар ва уларнинг заминларини юк кўтарувчанлик қобилияти бўйича ҳисоблаш қуйдагиларга асосан амалга оширилиши керак:
юкламаларнинг асосий ва алоҳида жамламаларига;
деформациялар бўйича ҳисоблашни асосий жамламаларига.
51. Кўприклар ва гидротехника иншоотларининг қозиқли пойдеворларини ҳисоблашда юклар, таъсирлар, уларнинг жамланиши (қўшилиши) ва ишончлилик коэффициентларини ШНҚ 2.05.03-22 ва ҚМҚ 2.06.08-97 талабларига мувофиқ қабул қилиш лозим.
52. Қозиқлар, қозиқли пойдеворлар ва уларнинг заминларига доир барча ҳисоблашларни материаллар ва грунтлар кўрсаткичларининг ҳисобий қийматларидан фойдаланган ҳолда амалга ошириш лозим.
53. Қозиқлар ва қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)лар материаллари ҳисобий кўрсаткичларининг қийматларини ШНҚ 2.03.01-24, ШНҚ 2.03.05-23, ШНҚ 2.05.03-22, ҚМҚ 2.06.08-97 ва ШНҚ 2.03.08-22 талабларига мувофиқ қабул қилиш керак.
54. Грунт кўрсаткичларининг ҳисобий қийматларини ШНҚ 2.02.01-19 бўйича, қозиқни ўраб турган грунт коэффициентларининг ҳисобий қийматларини эса мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ қабул қилиш лозим.
55. Қозиқнинг учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги R ва қозиқнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршилиги ¦i ни мазкур ШНҚнинг 6-боби бўйича қабул қилиш зарур.
56. Ушбу ШНҚнинг 7-боби талабларига мувофиқ ўтказилган дала шароитидаги амалий тадқиқотлар натижалари мавжуд бўлганда, қозиқлар замини грунтининг юк кўтариш қобилияти, грунтларни статик юкламалар таъсирида зондлаш, грунтларни намуна (эталон) қозиқлар билан синаш маълумотларини ҳисобга олиб ёки қозиқларни динамик юкламалар таъсирида синаш натижалари бўйича аниқлаш лозим.
Статик юклама билан қозиқлар синовини ўтказиш ва қозиқ асосидаги грунтнинг юк кўтариш қобилиятини уларнинг натижаларига кўра қабул қилишга йўл қўйилади.
57. Қозиқлар ва қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)лари материалининг мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашларни қуйдагиларлан амалга ошириш керак:
ШНҚ 2.03.01-24, ШНҚ 2.03.05-23, ШНҚ 2.03.08-22 ларга мувофиқ кўприклар ва гидротехника иншоотларидан;
ШНҚ 2.05.03-22 ва ҚМҚ 2.06.08-97 га ҳамда мазкур ШНҚнинг 39, 40, 44, 46-бандларида ва ушбу ШНҚнинг 3-иловасида келтирилган қўшимча талабларни ҳисобга олиб.
58. Қозиқли пойдеворларнинг темир-бетон конструкциялари элементларининг ёриқлар ҳосил бўлиши ва очилиши бўйича ҳисобларни ШНҚ 2.03.01-24, кўприклар ва гидротехника иншоотлари учун ШНҚ 2.05.03-22 ва ҚМҚ 2.06.06-98 талабларига асосан амалга оширилиши керак.
59. Барча қозиқларни уларнинг материали бўйича ҳисоблашда қозиқларни пойдевор плиталари (ростверк) товонидан қуйидаги формула бўйича аниқланадиган l1 масофада ётган кесимда грунтга бикр маҳкамланган стержен сифатида аниқлаш лозим:
(1)бу ерда:
l0 — қозиқнинг баланд пойдевор плиталари (ростверк) товонидан грунтни текислаш сатҳигача бўлган қисми узунлиги, m;
αϵ — деформацияланиш коэффициенти 1/m мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ аниқланади.
60. Қоятош бўлмаган қатламга ботирилган ва қоятош грунт билан маҳкамлаб қўйилган бурғилама қозиқлар ва қозиқ-қобиқлар учун нисбат 
бўлса, у ҳолда фақат вертикал юкламалар тушадиган қозиқли пойдеворлар учун l1 = l0 + h деб қабул қилиниши лозим.
бўлса, у ҳолда фақат вертикал юкламалар тушадиган қозиқли пойдеворлар учун l1 = l0 + h деб қабул қилиниши лозим.Бу ерда:
H — қозиқлар ёки қозиқ-қобиқларни ботириш чуқурлиги, товони грунт устида ётган пойдевор плиталари (ростверк) учун h-қозиқнинг пастки учидан грунтни текислаш сатҳигача, товони қоятош бўлмаган грунтга таянадиган ёки унга ботирилган пойдевор плиталари (ростверк) қуйида жойлашган бўлса, h қозиқнинг пастки учидан пойдевор плиталари (ростверк)нинг товонигача бўлган масофа ҳисобланади, m (кучли сиқиладиган грунтлар бундан мустасно);
горизонтал оғирликни қабул қилувчи бир қатор қозиқли таянчлар учун қозиқларнинг узунлиги (2/αϵ)=4,0 m (кўприклар учун) ва (2/αϵ)=3,0 m (бино ва бошқа иншоотлар учун) олиниши лозим.
61. Деформацияланиш модули Е=5000 kPa (50 kgf/cm2) ва ундан кам бўлган кучли сиқиладиган грунтларни ўйиб кирадиган бурғилама-инъекцион қозиқларни ва уларнинг материалларининг мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашда қозиқларнинг диаметри d га кўра бўйлама эгилишга қозиқларнинг ҳисобий узунлиги ld ни қуйидагига тенг деб олиш керак:
E = 500 - 2000 kPa (5 - 20 kgf/cm2) да ld = 25 d;
E = 2000 - 5000 kPa (20 - 50 kgf/cm2) да ld = 15d.
Агар ld кучли сиқиладиган грунт қатлами қалинлиги hg дан катта бўлса, ҳисобий узунликка 2hg деб қабул қилиш лозим.
62. Тиқма ва бурғилама қозиқларни (устун-қозиқлар ва бурғилама-туширма қозиқлар бундан мустасно) уларнинг материалини мустаҳкамлиги бўйича ҳисоблашда бетоннинг ҳисобий қаршилигини ШНҚ 2.03.01-24 талабларига мувофиқ иш шароитлари коэффициенти gcb = 0,85 ни ва қозиқ ишларини бажариш усулининг таъсирини ҳисобга оладиган қуйидаги иш шароитлари коэффициентини ҳисобга олиб қабул қилиш лозим:
чангли-лойли грунтларда (агар қурилиш олиб борилаётган даврда ер ости сувларини сатҳи қозиқлар таглигидан паст бўлса, қудуқларни қуруқ деворларни маҳкамламай бурғилаш ва бетонлашнинг имкони бўлса) gcb = 1,0;
қудуқларни бурғилаш ва бетонлаш қуруқ ҳолда амалга ошириладиган грунтларда (кейин чиқариб олинадиган ҳимоя қувурларини қўллаганда) gcb = 0,9;
қудуқларни бурғилаш ва бетонлаш сув мавжуд бўлган ҳолатда амалга ошириладиган грунтларда (кейин чиқариб олинадиган ҳимоя қувурлари қўлланганда) gcb = 0,8;
қудуқларни бурғилаш ва бетонлаш лойли қоришма ёки сувнинг ортиқча босими остида амалга ошириладиган грунтларда (ҳимоя қувурларини қўлламасдан) gcb= 0,7.
63. Сув ёки лойли қоришма остида бетонлашни фақат қувурни тик силжитиш усулида ёки бетон насослари ёрдамида амалга оширилиши лозим.
64. Барча турдаги қозиқ қурилмаларига бинолар ёки конструкциялардан тушадиган юкламалар таъсирига ҳисоблаш, қоқма қозиқларни тайёрлаш, тахлаш, ташиш, шунингдек каллагидан 0,3l (l-қозиқ узунлиги) масофада ётган бир нуқтага қоқиш мосламасига кўтаришда ўз оғирликларидан пайдо бўладиган зўриқишга ҳисобланиши керак.
65. Ўз оғирлиги таъсиридан қозиқда (тўсин сифатида) пайдо бўладиган зўриқишни динамиклик коэффициенти қуйидагиларга мувофиқ ҳисобланиши лозим:
мустаҳкамлик бўйича ҳисоблашда — 1,5;
дарзлар ҳосил бўлиши ва очилиши бўйича ҳисобланганда — 1,25.
Бунда, қозиқларнинг ўз хусусий оғирликларига юклама бўйича ишончлилик коэффициенти бирга тенг деб қабул қилиниши лозим.
66. Пойдевор таркибидаги ва ундан ташқаридаги якка қозиқни замин грунтларининг юк кўтариш қобилияти қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(2)бу ерда:
N — қозиққа узатиладиган ҳисобий юклама (энг ноқулай уйғунлашувда пойдеворга тушадиган ҳисобий юкламалардан қозиқда вужудга келадиган бўйлама зўриқиш) аниқланади;
Fd — якка қозиқ замини грунтининг ҳисобий юк кўтариш қобилияти, қозиқнинг кўтарувчанлик хусусияти деб юритилади 6 ва 7-бобларга мувофиқ аниқланади;
γk — ишончлилик коэффициенти.
67. Ишончлилик коэффициенти юкнинг таъсири ва ҳолатига кўра қуйидагича қабул қилиниши керак:
қозиқнинг юк кўтариш қобилияти статик юкламада дала синовлари натижалари бўйича аниқланган бўлса — 1,2;
қозиқнинг юк кўтариш қобилияти грунтни статик зондлаш натижалари бўйича, грунтнинг эластик деформацияланишини ҳисобга олиб бажарилган қозиқни динамик синовлар натижалари бўйича, шунингдек грунтларни эталон қозиқ ёки қозиқ-зонд билан далада синаш натижалари бўйича ҳисоблашлар орқали аниқланган бўлса — 1,25;
қозиқнинг юк кўтариш қобилияти ҳисоблаш орқали, грунтнинг эластик деформацияланишини ҳисобга олмасдан бажарилган қозиқни динамик синаш натижалари бўйича ҳисоблашлар орқали аниқланган бўлса — 1,4;
пойдевор плиталари (ростверк) паст бўлганда, осма қозиқлар ва устун-қозиқлар кўприклар таянчларининг пойдеворлари учун пойдевор плиталари (ростверк) баланд бўлганда пойдеворда қозиқлар сонидан қатъий назар сиқувчи кучни қабул қилувчи устун-қозиқларда — 1,4 (1,25).
68. Ишончлилик коэффициенти товони ўта сиқилувчан грунтга таянадиган баланд пойдевор плиталари (ростверк) ёки паст пойдевор плиталари (ростверк)да ҳамда сиқувчи кучни қабул қилувчи осма қозиқларда, шунингдек пойдевор плиталари (ростверк) ва осма қозиқларда, суғурувчи кучни қабул қилувчи устун-қозиқларда пойдевордаги қозиқлар сонига қараб қуйидагича қабул қилиниши лозим:
қозиқлар сони 21 та ва ундан кўп бўлганганда – 1,4 (1,25);
қозиқлар сони 11 дан 20 тагача бўлганганда – 1,55 (1,4);
қозиқлар сони 6 дан 10 тагача бўлганганда – 1,65 (1,5);
қозиқлар сони 1 дан 5 тагача бўлганганда – 1,75 (1,6).
69. Якка қозиқли пойдеворлар учун квадрат кесимли қоқма қозиқ устуни остига тушадиган юк 600 kN ҳамда тиқма қозиқ остига тушадиган юк 2500 kN бўлганда, қозиқнинг юк кўтариш қобилияти статик юклама билан синаш натижалари бўйича аниқланган бўлса gk коэффициент қийматини gk =1,4, га тенг деб қабул қилиш лозим.
Агар қозиқнинг юк кўтариш қобилияти бошқа усуллар билан аниқланган бўлса gk =1,6 га тенг қабул қилиш лозим.
70. Қозиқнинг юк кўтариш қобилияти статик синовлар натижалари бўйича аниқланган бўлса, чегаравий чўкиш қиймати 30 cm ва ундан кўп бўлган бикр иншоотларнинг яхлит қозиқлар майдони (қозиқлар сони 100 тадан кўп) бўлган ҳолда gk = 1,0 деб олиниши зарур.
71. Барча турдаги қозиқлар, ботирувчи, суғурувчи кучларга ҳисоблашда ҳисобий юклама N дан қозиқда вужудга келадиган бўйлама зўриқишни қозиқнинг хусусий оғирлигини ҳисобга олиб аниқлаш лозим (хусусий оғирлик ҳисобий зўриқишни кучайтирадиган юклама бўйича ишончлилик коэффициенти билан қабул қилиниши керак).
72. Қозиқли пойдеворларни ҳисоблаш шамол ва крандан тушадиган кучларни ҳисобга олиб амалга оширилса, четки қозиққа тушадиган ҳисобий юкламани 20 фоизга кўпайтиришга йўл қўйилади (электр узатиш тармоқлари таянчларининг пойдеворлари бундан мустасно).
73. Кўприк таянчи пойдевори қозиқлари ташқи таъсирлар йўналишида бир ёки бир неча қаторни ташкил этса, энг кўп юклама тушадиган қозиқлар қабул қиладиган тормозланиш кучлари, шамол, муз ва кемаларнинг босим кучини ҳисобга олишда қатордаги қозиқлар сони 4 та бўлганда, ҳисобий юкламани 10 фоизга, қатордаги қозиқлар сони 8 та ва ундан кўп бўлганда, 20 фоизга оширишга йўл қўйилади.
Оралиқ қатордаги қозиқлар сонида ҳисобий юкмаларни ошириш фоизи интерполяция усулида аниқланиши лозим.
74. Вертикал қозиқли пойдеворлар учун қозиққа тушадиган юкламани қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(3)бу ерда:
Ndʼ, Mx, My — тегишлича ҳисобий сиқувчи куч, kN пойдевор плиталари (ростверк) товони текислигида қозиқлар тархида бош марказий ўқлар x ва y га нисбатан эгувчи моментлар, kN m;
n — пойдевордаги қозиқлар сони;
xi, yi — бош ўқлардаги қозиқ ўқигача бўлган масофа, m;
x, y — ҳисобий юк ҳисобланаётган қозиқ ўқидан бош ўққача бўлган масофа, m.
75. Бир хил кўндаланг кесимли вертикал қозиқли пойдеворга таъсир қиладиган горизонтал юкни барча қозиқлар орасида тенг тақсимланган деб қабул қилишга йўл қўйилади.
76. Қозиқдаги эгувчи момент қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(4)бу ерда:
Т — қозиқ каллаклари усти бўйича горизонтал таъсир қилувчи куч (пойдевор плиталари (ростверк) ёки таянч учлиги остида), kN;
Н — мазкур ШНҚнинг 40-бандига мувофиқ аниқланадиган қозиқнинг ҳисобий узунлиги;
N — горизонтал куч йўналиши ўқига кўндаланг қатордаги қозиқлар сони;
кўприклар учун — таянчлар ўқига нисбатан олинади;
K — кўприк ўқига нисбатан кўндаланг бўлган бир қатордаги қозиқларнинг сони.
77. Қозиқли пойдевор ва унинг замин турғунлигини текшириш ШНҚ 2.02.01-19 талабларига мувофиқ ҳамда грунтнинг силжийдиган қисмига қўйилган қозиқлардан тушадиган қўшимча горизонтал таъсирларни ҳисобга олиб амалга ошириш лозим.
78. Замин музлаган грунтлардан иборат бўлса, қозиқ ва қозиқли пойдеворларни уларнинг материалини мустаҳкамлик бўйича ҳисоблаш ва пойдеворларнинг чидамлилигини совуқдан кўчиш ҳолатдаги кучлар таъсирини ҳисобга олиб текшириш лозим.
79. Қозиқлар ва қозиқли пойдеворларни деформациялар бўйича ҳисоблашни қуйидаги формула орқали амалга ошириш керак:
S £ Su (5)
бу ерда:
S — қозиқ, қозиқли пойдевор ва иншоотнинг биргаликда деформацияланиши (чўкиши, сўрилиши, қозиқлар, қозиқли пойдеворлар чўкишидаги нисбий фарқ) мазкур ШНҚнинг 54, 55-бандлари, 9-боб ва ушбу ШНҚнинг 3-иловаси талаблари бўйича ҳисоблашлар орқали аниқланади;
Su — қозиқлар, иншоотнинг қозиқли пойдеворлар ва биргаликда деформацияланишининг чегаравий қиймати ШНҚ 2.02.01-19, кўприклар учун эса ШНҚ 2.05.03-22 талаблари бўйича белгиланади.
6-боб. Қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини ҳисоблаш
1-§. Устун — қозиқлар
80. Қоятошли грунтга таянадиган қоқма қозиқлар, қозиқ-қобиқлар, тиқма ва бурғилама қозиқлар, шунингдек кам сиқиладиган грунтга мазкур ШНҚнинг 9-бандига мувофиқ таянадиган қоқма қозиқнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN ни қуйидаги формула билан аниқлаш лозим:
Fd= gc∙R∙A (6)
бу ерда:
gc — қозиқнинг грунтда ишлаш коэффициенти, gc=1 деб қабул қилиниши лозим;
R — устун қозиқнинг пастки учидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги, kPa , 1-жадвал бўйича қабул қилиниши лозим;
А — қозиқнинг грунтга таяниш юзаси бўлиб, m2 яхлит кесимли қозиқлар учун кўндаланг кесим юзасига тенг деб, думалоқ кесимли бўш қозиқлар ва қозиқ-қобиқлар учун уларнинг бўшлиғига бетон тўлдирилмаган учун ичи уларнинг соф кўндаланг кесим юзасига тенг деб ва уларнинг бўшлиғига камида уч диаметрига тенг баландликда бетон брутто (бетонни ҳам ҳисобга олиб) кўндаланг кесим юзасига тенг деб қабул қилиниши лозим.
81. Устун-қозиқнинг учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги R, kPa ни қуйидагича қабул қилиш лозим:
қоятошли ва кам сиқиладиган грунтларга таянадиган барча турдаги қоқма қозиқлар учун R=20000 kPa;
бўшлиқларга бетон тўлдирилган ва нурамаган қоятошли грунтга камида 0,5 m чуқурликда маҳкамланган тиқма ва бурғилама қозиқлар ҳамда қозиқ-қобиқлар учун қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(7)бу ерда:
Rc,n — сувга тўйинган ҳолатдаги қоятошли грунтнинг бир ўқи бўйлаб сиқишига мустаҳкамлик чегарасининг меъёрий қиймати, kPa;
gg — грунт бўйича ишончлилик коэффициенти, gg = 1,4 деб қабул қилиниши лозим;
ld — тиқма ва бурғилама қозиқлар ҳамда қозиқ-қобиқларни қоятошли грунтга маҳкамлашнинг ҳисобий чуқурлиги;
df — тиқма ва бурғилама қозиқлар ҳамда қозиқ-қобиқнинг қоятошли грунтга маҳкамланган қисми ташқи диаметри, m;
камида қозиқ-қобиқнинг уч диаметри қалинликда қоятошсиз ювилиб кетмайдиган грунт билан ёпилган, нурамаган қоятошли грунт сиртига текис тираладиган қозиқ-қобиқлар учун қуйидаги формула орқали аниқланади:
(8)бу ерда:
Rc,n gg — мазкур ШНҚнинг 7-формуласида келтирилганидек.
Тиқма, бурғилама қозиқлар ва қозиқ-қобиқлар заминида нураган ҳамда юмшалиб кетадиган қоятошли грунт мавжуд бўлса, уларнинг бир ўқли сиқишга мустаҳкамлик чегарасини штамплар билан синаш натижалари бўйича ёки қозиқлар ва қозиқ-қобиқларни статик юклама билан синаш натижалари бўйича қабул қилиш лозим.
2-§. Барча турдаги қозиқлар ва грунтларни ўймасдан ботириладиган қозиқ — қобиқлар
82. Сиқувчи юкга ишлайдиган қоқма осма қозиқлар ва грунтни ўймасдан ботириладиган қозиқ қобиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN ни қозиқнинг пастки учи тагидаги ва ён сиртидаги грунтнинг ҳисобий қаршиликлари кучлари йиғиндиси сифатида қуйидаги формула билан аниқлаши лозим:
(9)бу ерда:
gс — қозиқнинг грунтда ишлаш коэффициенти, gс = 1 деб қабул қилинади;
R — қозиқнинг пастки учидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги, kPa ушбу ШНҚнинг 1-жадвали бўйича қабул қилинади;
А — қозиқнинг грунтга таяниш юзаси, m2 бўлиб, қозиқнинг умумий кўндаланг кесими юзаси бўйича ёки унинг энг катта диаметри бўйича камуфлет кенгайиш кўндаланг кесими юзаси бўйича, ёки қозиқ-қобиқнинг соф юзаси бўйича нетто ёки мазкур ШНҚнинг 62-бандига мувофиқ қозиқ-қобиқни бетон билан тўлдиргандаги брутто бўйича қабул қилинади;
u — қозиқнинг кўндаланг кесимининг ташқи периметри, m;
fi — қозиқнинг ён сиртидаги замин грунти i-қатламининг ҳисобий қаршилиги, kPa, 2-жадвал бўйича қабул қилинади;
hi — қозиқнинг ён сиртидан туташадиган грунт i-қатламининг қалинлиги, m;
gcR, gcf — қозиқнинг пастки учи ва ён сиртидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициентлари, қозиқни ботириш усулини грунтнинг ҳисобий қаршилигига таъсирини ҳисобга олиб, мазкур ШНҚнинг 3-жадвали бўйича олиниши лозим.
Ушбу ШНҚнинг 9-формуласига кўра грунтнинг қаршилигини қозиқ ўтган барча грунт қатламлари бўйича жамлаш керак (лойиҳада майдонни кесиб текисланадиган ёки грунтнинг ювилиб кетиши эҳтимоли бўлган ҳоллар бундан мустасно).
Бунда, текислаш (кесиш) сатҳидан ва сув ҳавзасининг ҳисобий тошқиндан сўнг ювилиб кетган тубидан паст жойлашган грунтнинг барча қатламлари қаршиликларини мазкур ШНҚнинг 1-жадвалига мувофиқ бўлиши керак.
83. Пармасимон қоқма қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини 9-формуладан аниқланиши, бунда қозиқ танаси қисмида периметр сифатида қозиқ танаси кўндаланг кесими периметрини, кенгайиш қисмида эса кенгайиш кўндаланг кесими периметрини қабул қилиш лозим.
84. Қозиқлар 5 m дан ортиқ чуқурликда ботирилган ҳолда чангли-лойли лёссимон грунтлар учун мазкур ШНҚнинг 9-формуласида грунтларнинг ҳисобий қаршилиги R ва fi ни ушбу ШНҚнинг 1 ва 2-жадвалларида 5 m чуқурлик учун келтирилган қийматлар бўйича қабул қилиш лозим.
Бунда, грунтлар учун уларни қўллаш имкони бўлган ҳолда мазкур ШНҚнинг 1 ва 2-жадвалларида келтирилган ҳисобий қаршиликлар R ва fi қийматларини грунтнинг тўлиқ сувга тўйинган ҳолатига мос оқувчанлик кўрсаткичида бўлиши керак.
1-жадвал
|
Т/р |
Грунтни ўймасдан ботириладиган қоқма қозиқлар ва қозиқ-қобиқлар пастки учи тагидаги ҳисобий қаршилиги, R, kPa (tf/m2) |
|||||||||
|
ўртача зичликдаги қумлоқ грунтлар |
||||||||||
|
шағалли |
йирик |
- |
ўртача йирик |
майда |
чангли |
- |
||||
|
чангли-лойли грунтлар, оқувчанлик кўрсаткичи IL, қуйидагича |
||||||||||
|
0 |
0,1 |
0,2 |
0,3 |
0,4 |
0,5 |
0,6 |
||||
|
3. |
7500 (750) |
6600 (660) 4000 (400) |
3000 (300) |
3100 (310) 2000 (200) |
2000 (200) 1200 (120) |
1100 (110) |
600 (60) |
|||
|
4. |
8300 (830) |
6800 (680) 5100 (510) |
3800 (380) |
3200 (320) 2500 (250) |
2100 (210) 1600 (160) |
1250 (125) |
700 (70) |
|||
|
5. |
8800 (880) |
7000 (700) 6200(620) |
4000 (400) |
3400 (340) 2800 (280) |
2200 (220) 2000 (200) |
1300 (130) |
800 (80) |
|||
|
7. |
9700 (970) |
7300 (730) 6900 (690) |
4300 (430) |
3700 (370) 3300 (330) |
2400 (240) 2200 (220) |
1400 (140) |
850 (85) |
|||
|
10. |
10500 (1050) |
7700 (770) 7300 (730) |
5000 (500) |
4000 (400) 3500 (350) |
2600 (260) 2400 (240) |
1500 (150) |
900 (90) |
|||
|
15. |
11700 (1170) |
8200 (820) 7500 (750) |
5600 (560) |
4400 (440) 4000 (400) |
2900 (290) |
1650 (165) |
1000 (100) |
|||
|
20. |
12600 (1260) |
8500 (850) |
6200 (620) |
4800 (480) 4500 (450) |
3200 (320) |
1800 (180) |
1100 (110) |
|||
|
25. |
13400 (1340) |
9000 (900) |
6800 (680) |
5200 (520) |
3500 (350) |
1950 (195) |
1200 (120) |
|||
|
30. |
14200 (1420) |
9500 (950) |
7400 (740) |
5600 (560) |
3800 (380) |
2100 (210) |
1300 (130) |
|||
|
35. |
15000 (1500) |
10000 (1000) |
8000 (800) |
6000 (600) |
4100 (410) |
2250 (225) |
1400 (140) |
|||
Изоҳ — чизиқча устида қумли грунтлар учун, чизиқча тагида чангсимон-лойли грунтлар учун R нинг қийматлари берилган.
85. Мазкур ШНҚнинг 1 ва 2-жадвалларига мувофиқ қозиқнинг пастки учини ботириш чуқурлигини ва грунт қатламининг жойлашиши ўртача чуқурлигинининг майдонни қуйидагича белгиланиши лозим:
3 m гача кесиб текислаш;
тупроқ солиб текислашда ва сув ювганда табиий рельефдан бошлаб;
3 дан 10 m гача кесиб текислаш;
тупроқ олиб текислашда ва сув ювганда-кесиш сатҳидан 3 m юқорида солинган тупроқ сатҳидан 3 m пастда ётган шартли белгидан бошлаб.
86. Сув ҳавзасида қозиқнинг пастки учини ботириш чуқурлиги ва грунт қатламининг жойлашиши ўртача чуқурлигини ҳисобий тошқин билан умумий ювилгандан сўнг сув ҳавзаси тубидан бошлаб, ботқоқликларда эса ботқоқлик сатҳи тубидан бошлаб олиниши керак.
87. Чуқурлиги 6 m гача бўлган жарлик орқали йўл ўтказгични лойиҳалашда тубини сув ювмасдан ёки етакловчи қудуқлар очмасдан тўқмоқ билан қоқиладиган қозиқлар учун мазкур ШНҚнинг 1-жадвалига мувофиқ қозиқнинг пастки учини грунтга ботириш чуқурлигини пойдевор қурилаётган жойдаги табиий рельеф сатҳидан бошлаб олиниши лозим.
88. Чуқурлиги 6 m дан ортиқ жарликлар учун қозиқларни ботириш чуқурлигини худди чуқурлиги 6 m бўлган жарликлардагидек олиниши керак.
89. Чангли-лойли грунтларда қозиқларни ботириш оралиқ чуқурликлари ва оқувчанлик кўрсаткичи IL нинг оралиқ қийматлари учун R ва fi қийматлари мазкур ШНҚнинг 1 ва 2-жадвалидаги интерполяция усулида аниқланади.
90. Зичлик даражаси статик зондлаш маълумотлари бўйича аниқланган зич қумли грунтлар учун сув ювмасдан ёки етакловчи қудуқлар очмасдан ботирилган қозиқлар учун мазкур ШНҚнинг 1-жадвалдаги R қийматларини 100 фоизга ошириш керак.
91. Грунтнинг зичлик даражасини бошқа хил муҳандислик изланишлари маълумотлари бўйича аниқлашда ва зич қумлар учун статик зондлаш маълумотлари бўлмаганда, мазкур ШНҚнинг 1-жадвалидаги R қийматини 60 фоизга, бироқ кўпи билан 20000 kPa (2000 t/m2) гача ошириш лозим.
92. Мазкур ШНҚнинг 1-жадвали бўйича ҳисобий қаршиликлар R қийматидан ювилмайдиган ва кесилмайдиган грунтга ботирилган қозиқларнинг чуқурлашуви қуйидаги қийматлардан кам бўлмаган ҳоллардагина фойдаланишга йўл қўйилади:
кўприклар ва гидротехника иншоотлари учун — 4,0 m;
бинолар ва иншоотлар учун — 3,0 m.
93. Бир қаватли ишлаб чиқариш биноларининг ички пардеворлар остидаги пойдеворлар сифатида фойдаланиладиган, кесими 0,15х0,15 m ва ундан кичик бўлган қоқма қозиқларнинг пастки учи остидаги ҳисобий қаршилик қийматини 20 фоизга оширишга йўл қўйилади.
94. Юмшоқлик сони Ip £ 4 ва ғоваклик коэффициенти е < 0,8 бўлган лойли қум грунтлар учун ҳисобий қаршилик R ва fi ни ўртача зичликдаги чангсимон қумлар учун қабул қилинганидек олиш лозим.
95. Бино ва иншоотларни лойиҳаларида грунтнининг оқувчанлик кўрсатгичини, уни фойдаланиш давридаги маълумотларга мувофиқ ҳисоблаш керак.
2-жадвал
|
Грунт қатламининг жойлашиши ўртача чуқурлиги, m |
Қоқма қозиқлар ва қозиқ-қобиқларнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршиликлар, fi, kPa (tf/m2) |
||||||||
|
ўртача зичликдаги қумли грунтлар |
|||||||||
|
йирик ва ўртача йирик |
майда |
чангли |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
|
|
чангли-лойли грунтлар, оқувчанлик кўрсаткичи IL қуйидагича |
|||||||||
|
0,2 |
0,3 |
0,4 |
0,5 |
0,6 |
0,7 |
0,8 |
0,9 |
1,0 |
|
|
1 |
35 (3,5) |
23 (2,3) |
15 (1,5) |
12 (1,2) |
8 (0,8) |
4 (0,4) |
4 (0,4) |
3 (0,3) |
2 (0,2) |
|
2 |
42 (4,2) |
30 (3,0) |
21 (2,1) |
17 (1,7) |
12 (1,2) |
7 (0,7) |
5 (0,5) |
4 (0,4) |
4 (0,4) |
|
3 |
48 (4,8) |
35 (3,5) |
25 (2,5) |
20 (2,0) |
14 (1,4) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
5 (0,5) |
|
4 |
53 (5,3) |
38 (3,8) |
22 (2,2) |
22 (2,2) |
16 (1,6) |
9 (0,9) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
5 (0,8) |
|
5 |
56 (5,6) |
40 (4,0) |
29 (2,9) |
24 (2,4) |
17 (1,7) |
10 (1,0) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
6 |
58 (5,8) |
42 (4,2) |
31 (3,1) |
25 (2,5) |
18 (1,8) |
10 (1,0) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
8 |
62 (6,2) |
44 (4,4) |
33 (3,3) |
26 (2,6) |
19 (1,9) |
10 (1,0) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
5 (0,5) |
|
10 |
65 (6,5) |
46 (4,6) |
34 (3,4) |
27 (2,7) |
19 (1,9) |
10 (1,0) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
15 |
72 (7,2) |
51 (5,1) |
38 (3,8) |
28 (2,8) |
20 (2,0) |
11 (1,1) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
20 |
78 (7,8) |
56 (5,6) |
41 (4,1) |
30 (3,0) |
20 (2,0) |
12 (1,2) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
25 |
86 (8,6) |
61 (6,1) |
44 (4,4) |
32 (3,2) |
20 (2,0) |
12 (1,2) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
6 (0,6) |
|
30 |
93 (9,3) |
66 (6,6) |
47 (4,7) |
34 (3,4) |
21 (2,1) |
12 (1,2) |
9 (0,9) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
|
35 |
100 (10,0) |
70 (7,0) |
50 (5,0) |
36 (3,6) |
22 (2,2) |
13 (1,3) |
9 (0,9) |
8 (0,8) |
7 (0,7) |
|
Изоҳлар: 1. Ушбу жадвал бўйича қозиқларнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршилик fi ни аниқлашда 1-жадвалга оид 2 ва 3-изоҳларда келтирилган талабларни ҳисобга олиш лозим. 2. Мазкур жадвал бўйича қозиқларнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршилик fi ни аниқлашда грунтларнинг қатламларини 2 m дан ошмайдиган бир жинсли қатламларга ажратиш лозим. 3. Қозиқларнинг ён сиртидаги зич қумли грунтларнинг ҳисобий қаршилиги fi қийматини мазкур жадвалда келтирилган қийматларга нисбатан 30 фоизга ошириш лозим. 4. Ғоваклик коэффициенти е < 0,5 бўлган лойли қум ва қумли лой грунтлар ҳамда ғоваклик коэффициенти е < 0,6 бўлган лойларнинг ҳисобий қаршиликларини мазкур жадвалда келтирилган қийматларга нисбатан (оқувчанлик кўрсаткичи қиймати қандайлигидан қатъий назар) 15 фоизга ошириш лозим. |
|||||||||
3-жадвал
|
Грунтнинг ўймасдан ботириладиган қоқма қозиқлар ва қозиқ-қобиқларни ботириш усуллари грунтларнинг турлари |
Қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини ҳисоблашда грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти |
|
|
Пастки учи остида, gcR |
Ён сиртида, gcR |
|
|
1. Пастки учи берк яхлит ва ичи бўш қозиқларни механик (осма) ҳаво ва дизель тўқмоқлар билан ботириш |
1,0 |
1,0 |
|
2. Диаметри қуйидагига тенг бўлган қозиқларни олдиндан бурғиланган етакловчи қудуқларга қоқиш ва ботириш усулларида киритиш (қозиқнинг учи қудуқ ичига камида 1 m кириши) |
|
|
|
а) квадрат қозиқ томонларига тенг |
1,0 |
0,5 |
|
б) квадрат қозиқ томонларидан 0,05 m кичик |
1,0 |
0,6 |
|
в) квадрат қозиқ томонидан ёки доирасимон қозиқ диаметридан 0,15 m кичик (электр узатиш тармоқлари таянчлари учун) |
1,0 |
1,0 |
|
3. Қумли грунтларга сув билан ювиб туриб ботириш (ботиришнинг охирги босқичда сув билан ювиб турмасдан 1 m ва бундан кўп ботириш). |
1,0 |
0,9 |
|
4. Қуйидаги грунтларга қозиқ-қобиқларни титрама усулда ботириш, қозиқларни титрама ва титрама-ботирма усулда ботириш: а) ўртача зичликдаги қумли грунт: |
|
|
|
йирик ва ўртача йирик |
1,2 |
1,0 |
|
Майда |
1,1 |
1,0 |
|
Чангли |
1,0 |
1,0 |
|
б) оқувчанлик кўрсаткичи IL=0,5 бўлган чангли-лойли грунт: |
|
|
|
лойли қум |
0,9 |
0,9 |
|
қумли лой |
0,8 |
0,9 |
|
Лойлар |
0,7 |
0,9 |
|
в) оқувчанлик кўрсаткичи IL£0,5 бўлган чангли-лойли грунт |
1,0 |
1,0 |
|
5. Пастки учи очиқ ичи бўш темир-бетон қозиқларнинг исталган тузилишдагиларини тўқмоқ билан ботириш: |
|
|
|
а) қозиқ бўшлиғининг диаметри 0,4 m ва бундан кам |
1,0 |
1,0 |
|
б) қозиқ бўшлиғининг диаметри 0,4 дан 0,8 m гача |
0,7 |
1,0 |
|
6. Пастки учи берк доирасимон кесимли ичи бўш қозиқлари 10 m ва ундан ортиқ чуқурликка исталган усулда ботириш ҳамда кейинчалик қозиқларнинг пастки учида оқувчанлик кўрсаткичи IL£0,5 бўлган ўртача зичликдаги қумли грунтлар ва чангли-лойли грунтларда камуфлет кенгайиш ҳосил қилиш; кенгайиш диаметрлари: |
|
|
|
а) айтилган грунтларнинг туридан қатъий назар — 1,0 m |
0,9 |
1,0 |
|
б) қумлар ва лойли қум грунтларда — 1,5 m |
0,8 |
1,0 |
|
в) қумли лой грунтлар ва лойларда — 1,5 m |
0,7 |
1,0 |
|
7. Қозиқларни ботириш усулида киритиш: |
|
|
|
а) ўртача зичликдаги йирик, ўртача йирик ва майда қумларга |
1,1 |
1,0 |
|
б) чангли қумларга |
1,1 |
0,8 |
|
в) оқувчанлик кўрсаткичи IL < 0,5 бўлган чангли-лойли грунтларга |
1,1 |
1,0 |
|
г) оқувчанлик кўрсаткичи IL >0,5 |
1,0 |
1,0 |
Изоҳ. Оқувчанлик кўрсаткичи 0,5 > IL > 0 бўлган чангли-лойли грунтлар учун мазкур ШНҚнинг 3-жадвалнинг 4-банди бўйича gcR ва gcf коэффициентлар интерполяция усулида аниқланади.
96. Оқувчанлик кўрсаткичи IL > 0,6 бўлган сийрак қумли грунтларга ёки чангли-лойли грунтларга пастки учи билан таянадиган қоқма қозиқлар учун юк кўтариш қобилиятини қуйида келтирилган формула орқали тортиб кетиш коэффициентини (Кз) аниқлаган ҳолда қозиқларни статик синаш натижалари бўйича аниқлаш лозим:
(10)бу ерда:
еД — cm, ГОСТ 24942-81 талабларига асосан қозиқни қоқишдаги бир зарбадан қайтиши;
ез — cm, ҳақиқий қоқишдаги бир зарбадан қайтиши.
97. Қумли ва чангли-лойли грунтларни ўйиб кирадиган, ён томонларининг қиялиги ip £ 0,025 бўлган қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN (tf) ни қуйидаги формула орқали аниқлаш лозим:
(11)бу ерда:
gc, R, A, Fd, hi, fi — 9-формуладагидек ui-қозиқ i-кесимининг периметри, m;
u0,i — қозиқ i-кўндаланг кесимининг қозиқ ўқига қия томонлари ўлчамлари йиғиндиси, m;
ip — қозиқ ён томонларининг бир улушларидаги қиялиги;
Ei — қозиқнинг ён сиртини ўраб турган грунтнинг i-қатлами деформацияланиш модули, кПа;
компрессия синовлар натижалари бўйича аниқланади;
ki — грунтнинг турига боғлиқ бўлган коэффициент;
ушуб ШНҚнинг 1-жадвали бўйича қабул қилинади;
zr — реологик коэффициент; zr =0,8 деб қабул қилиниши лозим.
98. Ромбсимон қозиқларнинг тескарига қия қисмлари ён сиртларига грунтнинг қаршиликларини жамлаш мазкур ШНҚнинг 11-формуласига кўра амалга оширилмаслиги керак.
99. Ён ёқларининг қиялиги ip > 0,025 бўлган пирамида қозиқларни ҳисоблашни прессиметрик синовлар натижалари мавжуд бўлганда, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси талабларига мувофиқ, бундай натижалар бўлмаганда эса, ip = 0,025 деб олиниши, ушбу ШНҚнинг 11-формуласи бўйича амалга оширилиши лозим.
4-жадвал
|
Грунтлар |
Коэффициент ki |
|
қумлар ва лойли қумлар |
0,5 |
|
қумли лойлар |
0,6 |
|
лойлар: |
|
|
ip= 18 да |
0,7 |
|
ip = 25 да |
0,9 |
Изоҳ. Юмшоқлик сони 18p<25 бўлган лойлар учун коэффициент ki нинг қиймати интерполя усулида аниқланади.
100. Осма қоқма қозиқ ва грунтни ўймасдан ботириладиган, суғурувчи юкламага ишлайдиган қозиқ қобиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fdu, kN (tf) ни қуйидаги формуладан аниқлаш керак:
(12)бу ерда:
u, gcf, fi, hi — мазкур ШНҚнинг 9-формуласи каби қабул қилиниши керак;
gc — ишлаш шароитлари коэффициенти, грунтга 4 m кам чуқурликда ботириладиган қозиқлар учун gc=0,6; 4 m ва ундан кўп ботириладиган.
қозиқлар учун gc=0,8 — барча бинолар ва иншоотлар учун.
101. Кўприкларнинг таянч пойдеворларига битта доимий юкламалар таъсир қиладиган ҳолларда қозиқларни суғуришга ишлашига йўл қўйилмайди.
3-§. Осма тиқма ва бурғилама қозиқлар ҳамда бетон тўлдириладиган қозиқ-қобиқлар
102. Кенгайтириладиган ва кенгайтирилмайдиган тиқма ва бурғилама қозиқлар, ҳамда грунтни ўйиб ботириладиган ва бетон тўдириладиган қозиқ-қобиқлар (сиқувчи юкламага ишлайдиган)нинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN ни қуйидаги формула орқали аниқлаш лозим:
(13)бу ерда:
gc — қозиқнинг ишлаш шароитлари коэффициенти, қозиқ намлик даражаси Sr < 0,85 бўлган чангли-лойли грунтларга ва лесс грунтларга таянганда, gc = 0,8, бошқа барча ҳолларда g = 1,0;
gcR — учи қозиқнинг пастки остидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти (барча ҳолларда gcR=1, камуфлет кенгайишли қозиқлар бундан мустасно ва буроинъекционли қозиқлар учун gcR = 1,3 деб, сув остида бетонланадиган кенгайишли қозиқлар учун gcR = 0,9 деб олинади, шунингдек электр узатиш тармоқларининг таянчлари учун қиймати мазкур ШНҚнинг 15-боби бўйича қабул қилинади);
R — мазкур ШНҚнинг 58-бандига мувофиқ қозиқ пастки учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги, kPa (tf/m2) (ушбу ШНҚнинг 1-жадвалига мувофиқ қабул қилинади).
A — қозиқнинг таяниш юзаси, m2, қуйидагига тенг деб олинади:
кенгайишсиз тиқма ва бурғилама қозиқлар учун қозиқнинг кўндаланг кесими юзаси;
кенгайишли тиқма ва бурғилама қозиқлар учун диаметри энг катта жойда кенгайиш кўндаланг кесими юзаси;
бетон тўлдириладиган қозиқ қобиқлар учун қобиқнинг кўндаланг кесими умумий юзаси.
u — қозиқ танасининг кўндаланг кесими периметри, m;
gcf — қозиқнинг ён сиртидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти (қудуқни ҳосил қилиш усулига ва бетонлаш шароитига боғлиқ бўлиши ҳамда мазкур ШНҚнинг 5-жадвалига мувофиқ қабул қилинади).
fi — қозиқ танаси ён сиртидаги грунт i-қатламининг ҳисобий қаршилиги, kPa (tf/m2), учун мазкур ШНҚнинг 2-жадвали бўйича қабул қилинади.
hi — худди учун мазкур ШНҚнинг 9-формуласидан олинади.
103. Кенгайтилган қозиқларни ён сиртига қумли грунтларнинг қаршилигини, майдонни текислаш сатҳидан токи қозиқ танаси конус шаклидаги сирти билан кесишадиган сатҳгача бўлган қисмини ҳисобга олиш лозим.
Конус шаклини кенгайиш сирти қозиқ ўқига φi/2 бурчак остида уринадиган ясовчи сифатидаги чизиққа эга бўлиши, бунда φi келтирилган конус чегарасида (қатламлар бўйлаб) утувчи грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги деб ҳисобланиши зарур.
104. Чангли-лойли грунтларнинг қаршилигини қозиқ танасининг бутун узунлиги бўйича ҳисобга олишиши керак.
Қозиқни кенгайган қисмини кўндаланг кесмини периметри ва инъекцион бурғилаш қозиқларни кенгайган қисмининг ўлчамлари қудуқнинг периметрага тенг қилиб олиниши лозим.
105. Инъекцион бурғилаш қозиқни таяниш майдони қозиқни кенгайтирилган қисмини кўндаланг кесимини майдонини қабул қилиш керак.
Кенгайган қисмини кўдаланг кесимини периметрини қозиқни периметрини dji диаметрини ўртача қийматини разряд импулс орқали кенгайтирилган i қатламни тўлдириш учун сарифланган бетон аралашмасининг ҳажми сифатида аниқланиши лозим.
5-жадвал
|
Қозиқлар ва уларни урнатиш усуллари |
Қозиқнинг ишлаш шароити коэффициенти, gcR |
|||
|
қумларда |
лойли қумларда |
қумли лойларда |
лойларда |
|
|
1. Учликли махсус қувурлар қоқиб тайёрланадиган тиқма қозиқлар, мазкур ШНҚнинг 24-банди бўйича |
0,8 |
0,8 |
0,8 |
0,7 |
|
2. тиқма, тебранма штампланган |
0,9 |
0,9 |
0,9 |
0,9 |
|
3. бурғилама, кенгайишли, бетонланадиган: |
|
|
|
|
|
а) қудуқда сув бўлмаганда (қуруқ усулда), шунингдек ҳимояловчи махсус қувурлардан фойдаланилганда |
0,7 |
0,7 |
0,7 |
0,6 |
|
б) сув остида ёки лойли қоришма остида |
0,6 |
0,6 |
0,6 |
0,6 |
|
в) чуқур титратма усул (қуруқ усул) ёрдамида ётқизиладиган қаттиқ бетон қоришмаси билан |
0,8 |
0,8 |
0,8 |
0,7 |
|
4. Бурғилама-тиқма, думалоқ, ичи бўш, қудуқда сув бўлмаганда титрама арматура ёрдамида |
0,8 |
0,8 |
0,8 |
0,7 |
|
5. Қозиқ-қобиқлар, грунтни ўйиб, титрама усулда ботирилади |
1,0 |
0,9 |
0,7 |
0,6 |
|
6. Устун-қозиқлар |
0,7 |
0,7 |
0,7 |
0,6 |
|
7. Бурғилама-ҳайдама (инъекция) ҳимояловчи қувур ёки бентонитли қоришмани 200-400 kPa босим остида зичлаб тайёрланади |
0,9 |
0,8 |
0,8 |
0,8 |
|
8. Инъекцион бурғилаш қозиқ разрядли импульс технологиялар ёрдамида бажарилади. |
1,3 |
1,3 |
1,1 |
1,1 |
106. Қозиқнинг пастки учи остидаги ҳисобий қаршилик R, kPa (tf/m2) ни қуйидагича қабул қилиш лозим:
кенгайишли ва кенгайишсиз тиқма ва бурғилама қозиқлар, грунт ўзагини бутунлай чиқариб ташлаб ботириладиган қозиқ-қобиқлар заминидаги қум тўлдиргичли йирик бўлакли грунтлар ва қумли грунтлар учун мазкур ШНҚнинг 14-формуласи бўйича, юқорида айтилган грунтлардан иборат грунт ўзагини 0,5 m ва бундан ортиқ баландликда сақлаган ҳолда ботириладиган қозиқ-қобиқлар заминидаги грунтлар учун мазкур ШНҚнинг 15-формула бўйича қабул қилиш лозим:
(14)
(15)бу ерда:
a1, a2, a3, a4 — ўлчамсиз коэффициентлари мазкур ШНҚнинг 6-жадвали бўйича замин грунтининг ички ишқаланиш бурчаги ҳисобий қийматига кўра пасайтириш коэффициенти 0,9 қабул қилиниши;
мазкур ШНҚнинг 39-бандига мувофиқ аниқланиши;
g 1I — қозиқ заминидаги грунтнинг солиштирма оғирлиги ҳисобий қиймати, kN/m3 (tf/m3) (сувга тўйинган грунтларда, сувнинг кўтариш таъсирини ҳам ҳисобга олиш керак);
gI — қозиқ пастки учидан юқорида жойлашган грунтлар солиштирма оғирлигининг ўрталаштирилган (қатламлар бўйича) ҳисобий қиймати (сувга тўйинган грунтларда сувнинг муаллақ кўтариш таъсирини ҳисобга олиш лозим).
d — диаметр, m, тиқма ва бурғилама қозиқлар диаметри, кенгайиш диаметри (кенгайишли қозиқлар учун), қозиқ-қобиқлар диаметри ёки грунтга цементли қоришма билан қотирилган устун-қозиқлар учун қудуқ диаметри;
h — жойлаштириш чуқурлиги, (m) қозиқ ёки унинг кенгайишини жойлаштириш чуқурлиги, табиий рельефдан ёки майдонни текислаш сатҳидан (кесиб текислашда) бошлаб, кўприкларнинг таянчлари учун ҳисобий тошқинда умумий ювилган сув ҳавзаси тубидан бошлаб ҳисобланади;
заминдаги чангли — лойли грунтлар учун мазкур ШНҚнинг 7-жадвали бўйича қабул қилинади.
107. Мазкур ШНҚнинг 58-бандига мувофиқ қозиқларни пастки учларининг замин учун қабул қилинган грунтга қозиқларнинг камида қозиқ диаметрига, бироқ камида 2 m ботиши таъминланиши лозим.
108. Қоқма қозиқлар учун R ни қийматини ҳам узунлиги ва ҳудди уша грунтлар шароитида мазкур ШНҚнинг 14 ва 15-формулалари орқали аниқланиши бироқ мазкур ШНҚнинг 1-жадвалида келтирилган қийматлардан ошмаслиги керак.
6-жадвал
|
Коэффициентлар |
Грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги ҳисобий қийматлари, ji, даража |
||||||||
|
23 |
25 |
27 |
29 |
31 |
33 |
36 |
37 |
39 |
|
|
a1 |
9,5 |
12,6 |
17,3 |
24,4 |
34,6 |
48,6 |
71,3 |
108,0 |
163 |
|
a2 |
18,6 |
24,8 |
32,8 |
45,5 |
64,0 |
64,0 |
127,0 |
185,0 |
260 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4,0 |
0,78 |
0,79 |
0,80 |
0,82 |
0,84 |
0,85 |
0,85 |
0,85 |
0,87 |
|
5,0 |
0,75 |
0,76 |
0,77 |
0,79 |
0,81 |
0,82 |
0,83 |
0,84 |
0,85 |
|
7,5 |
0,68 |
0,70 |
0,71 |
0,74 |
0,76 |
0,78 |
0,80 |
0,82 |
0,84 |
|
10,0 |
0,62 |
0,65 |
0,67 |
0,70 |
0,73 |
0,75 |
0,77 |
0,79 |
0,81 |
|
12,5 |
0,58 |
0,61 |
0,68 |
0,67 |
0,70 |
0,73 |
0,75 |
0,78 |
0,80 |
|
15,0 |
0,55 |
0,58 |
0,61 |
0,65 |
0,68 |
0,71 |
0,73 |
0,76 |
0,79 |
|
17,5 |
0,51 |
0,55 |
0,58 |
0,62 |
0,66 |
0,69 |
0,72 |
0,75 |
0,78 |
|
20,0 |
0,49 |
0,53 |
0,57 |
0,61 |
0,65 |
0,68 |
0,72 |
0,75 |
0,78 |
|
22,5 |
0,46 |
0,51 |
0,55 |
0,60 |
0,64 |
0,67 |
0,71 |
0,74 |
0,77 |
|
25,0 ва ортиқ |
0,44 |
0,49 |
0,54 |
0,59 |
0,63 |
0,67 |
0,70 |
0,74 |
0,77 |
|
d да a4, m: |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
0,8 ва |
0,34 |
0,31 |
0,29 |
0,27 |
0,26 |
0,25 |
0,24 |
0,23 |
0,22 |
|
4,0 дан кам |
0,25 |
0,24 |
0,23 |
0,22 |
0,21 |
0,20 |
0,19 |
0,18 |
0,17 |
Изоҳлар:
1. Ички ишқаланиш бурчагини ҳисобий қиймати φ = ji деб қабул қилинади.
2. Оралиқ қийматлари учун ji, 
ва d ларнинг a1 a2 a3 a4 коэффициентларнинг қийматлари интерполяция усулида аниқланади.
ва d ларнинг a1 a2 a3 a4 коэффициентларнинг қийматлари интерполяция усулида аниқланади.7-жадвал
|
Қозиқ пастки учини жойлаш-тириш чуқурлиги, h, m |
Кенгайишли ва кенгайишсиз тиқма ва бурғилама қозиқларнинг ҳамда грунтни ўйиб ва бетон тўлдириб ботириладиган қозиқ-қобиқларнинг пастки учлари остидаги ҳисобий қаршилик R, kPa (tf/m2), чангли-лойли грунтларда (лёсс грунтлар бундан мустасно), оқувчанлик кўрсаткичи IL |
||||||
|
0,0 |
0,1 |
0,2 |
0,3 |
0,4 |
0,5 |
0,6 |
|
|
3 |
850 |
750 |
650 |
500 |
400 |
300 |
250 |
|
5 |
1000 |
850 |
750 |
650 |
500 |
400 |
350 |
|
7 |
1150 |
1000 |
850 |
750 |
600 |
500 |
450 |
|
10 |
1350 |
1200 |
1050 |
950 |
800 |
700 |
600 |
|
12 |
1550 |
1400 |
1250 |
1100 |
950 |
800 |
700 |
|
15 |
1800 |
1650 |
1500 |
1300 |
1100 |
1000 |
800 |
|
18 |
2100 |
1900 |
1700 |
1500 |
1300 |
1150 |
950 |
|
20 |
2300 |
2100 |
1900 |
1650 |
1450 |
1250 |
1050 |
|
30 |
3300 |
3000 |
2600 |
2300 |
2000 |
- |
- |
|
³ 40 |
4500 |
4000 |
3500 |
3000 |
2500 |
- |
- |
Изоҳ:
1. Кўприклар таянчлари пойдеворлари қозиқлари учун ушбу жадвалда келтирилган қийматларни:
а) ошириш (таянчлар сувда жойлашганда — 1,5gwhw га тенг қийматга, бунда gw — сувнинг солиштирма оғирлиги — 10 kN/m3 (1 tf/m3); hw -ҳисобий тошқинда сув ҳавзасидаги сув сатҳидан сув ҳавзаси туби сатҳигача сув қатлами чуқурлиги; (агар сув ювиши эҳтимоли бўлса, умумий ювилгандан сўнг туб сатҳигача);
б) грунтнинг ғоваклик коэффициенти e>0,6 да камайтириш; бунда пасайиш коэффициентини e=0,6 да m=1,0 қабул қилинади.
2. Мазкур жадвалда қозиқнинг пастки учини ботириш чуқурлигини ва грунт қатламининг жойлашувини ўртача чуқурлиги майдонни 3 m гача кесиб текислаш, тупроқ солиб текислашда ва сув ювганда табиий рельефдан бошлаб қабул қилиш, 3 m гача кесиб текислаш тупроқ олиб текислашда ва сув ювганда-кесиш сатҳидан 3 m юқорида солинган тупроқ сатҳидан 3 m пастда ётган шартли белгидан бошлаб қабул қилиш лозим.
Сув ҳавзасида қозиқнинг пастки учини ботириш чуқурлиги ва грунт қатламининг жойлашиши ўртача чуқурлигини ҳисобий тошқин билан умумий ювилгандан сўнг сув ҳавзаси тубидан бошлаб, ботқоқликларда эса ботқоқлик сатҳи тубидан бошлаб қабул қилиш керак.
Чуқурлиги 6 m гача бўлган жарлик орқали йўл ўтказгични лойиҳалашда тубини сув ювмасдан ёки етакловчи қудуқлар очмасдан тўқмоқ билан қоқиладиган қозиқлар учун 1-жадвалда қозиқнинг пастки учини грунтга ботириш чуқурлигини пойдевор қурилаётган жойдаги табиий рельеф сатҳидан бошлаб қабул қилиш лозим.
Чуқурлиги 6 m дан ортиқ жарликлар учун қозиқларни ботириш чуқурлигини 6 m бўлган жарликлардагидек қабул қилиш керак.
3. Чангли-лойли грунтларда қозиқларни ботириш оралиқ чуқурликлари ва оқувчанлик кўрсаткичи IL нинг оралиқ қийматлари учун R интерполяция усулида аниқланади.
4. Бино ва иншоотларни лойиҳаларида грунтнининг оқувчанлик кўрсатгичини уни фойдаланиш даврида олдин қайд этилган маълумотларга мувофиқ ҳисоблаш керак.
109. Грунтни чиқариб ташламай ботириладиган ёки ботиришнинг охирги босқичида қобиқнинг камида уч диаметрича баландликда грунт ўзагини сақлаган ҳолда ботириладиган ва бетон тўлдирилмайдиган (грунт ўзаги қозиқнинг учи замини сифатида қабул қилинадиган грунтнинг кўрсаткичларига ўхшаш кўрсаткичли грунтдан иборат бўлса) қозиқнинг қобиқларнинг пастки учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги R, kPa (tf/m2)ни мазкур ШНҚнинг 1-жадвали бўйича қабул қилиш лозим.
Бунда, мазкур ШНҚнинг 3-жадвали 4-бандига мувофиқ қозиқ-қобиқларни ботириш усулини ҳисобга оладиган ишлаш шароитлари коэффициенти олиниши керак.
110. Суғурувчи кучларга ишлайдиган тиқма ва бурғилама қозиқ-қобиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fdu, kN (tf) ни қуйидаги формула орқали аниқлаш лозим:
(16)бу ерда:
gc — мазкур ШНҚнинг 12-формуласидан олинади;
u, gcf, fi, hi — ШНҚнинг 13-формуласидек олинади.
4-§. Бурама қозиқлар
111. Паррагининг диаметри d£1,2 m ва узунлиги l < 10 m бўлган, сиқувчи ёки суғурувчи кучларга ишлайдиган бурама (винтсимон) қозиқнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN (tf) ни мазкур ШНҚнинг 17-формуласидан, паррагининг диаметри d >1,2 m ва узунлиги l >10 m бўлганда, бурама қозиқни статик юклама билан синовлар маълумотлар бўйича аниқлаш лозим:
(17)бу ерда:
gc — ишлаш шароитлари коэффициенти;
қозиққа таъсир қиладиган юклама турига ва грунт шароитларига боғлиқ бўлиши ҳамда мазкур ШНҚнинг 8-жадвалидан аниқланиши лозим;
a1, a2 — ўлчамсиз коэффициентлар, бурама қозиқнинг ишлаш жойидаги грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги ҳисобий қийматларига кўра мазкур ШНҚнинг 9-жадвалидан қабул қилинади;
Ci — ишлаш жойида чангли-лойли грунтнинг солиштирма боғланиши ҳисобий қиймати ёки қумли грунтнинг чизиқлилик кўрсаткичи, kPa (tf/m2);
gI — қозиқ паррагидан юқорида ётган грунтлар солиштирма оғирлигининг ўртачалаштирилган ҳисобий қиймати (сувга тўйинган грунтларда сувнинг кўтариш таъсирини ҳисобга олиб);
h1 — қозиқ паррагининг табиий рельефдан, майдонни кесиб текислашда эса текисланган сатҳдан бошлаб жойлашиш чуқурлиги, m;
А — бурама қозиқ сиқувчи кучга ишлаганда, ташқи диаметр бўйича ҳисобланган паррак юзасининг проекцияси, m2 ва бурама қозиқ суғурувчи кучга ишлаганда паррак иш юзасининг проекцияси (қозиқ танаси кесим юзасини айириб ташлангандаги проекция);
fi — бурама қозиқ танасининг ён сиртидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги, kPa (tf/m2) мазкур ШНҚнинг 2-жадвали бўйича қабул қилинади (қозиқни ботириш чуқурлиги чегарасида барча қатламлар учун ўртачалаштирилган қиймати);
u — қозиқ танасининг периметри, m;
h — грунтга ботирилган қозиқ танасининг узунлиги, m.
d — қозиқ паррагининг диаметри, m.
8-жадвал
|
Грунтлар |
Қуйидаги юкламалар таъсиридаги винтсимон қозиқлар ишлаш шароитлари коэффициенти |
||
|
сиқувчи |
суғурувчи |
ишорасини ўзгартирувчи |
|
|
1. Лойлар ва қумлоқ тупроқлар: |
|
|
|
|
а) қаттиқ, ярим қаттиқ ва қаттиқ пластик |
0,8 |
0,7 |
0,7 |
|
б) юмшоқ пластик |
0,8 |
0,7 |
0,6 |
|
в) оқувчан пластик |
0,7 |
0,6 |
0,4 |
|
2. Қумлар ва қумлоқ тупроқлар: |
|
|
|
|
а) намлиги кам қумлар ва қаттиқ қумлоқ тупроқлар |
0,8 |
0,7 |
0,5 |
|
б) нам тупроқлар ва пластик қумлоқ тупроқлар |
0,7 |
0,6 |
0,4 |
|
в) сувга тўйинган қумлар ва оқувчан қумлоқ тупроқлар |
0,6 |
0,5 |
0,3 |
9-жадвал
|
Ишлаш жойида гурунтни ички ишқаланиш бурчаги ҳисобий қиймати jI, даража |
Коэффициентлар |
Ишлаш жойида гурунтни ички ишқаланиш бурчаги ҳисобий қиймати jI, даража |
Коэффициентлар |
||
|
a1 |
a2 |
a1 |
a2 |
||
|
13 |
7,8 |
2,8 |
24 |
18,0 |
9,2 |
|
15 |
8,4 |
8,4 |
26 |
23,1 |
12,3 |
|
16 |
9,4 |
3,8 |
28 |
29,5 |
16,5 |
|
18 |
10,1 |
4,5 |
30 |
38,0 |
22,5 |
|
20 |
12,1 |
5,5 |
32 |
48,4 |
31,0 |
|
22 |
15,0 |
7,0 |
34 |
64,9 |
44,4 |
Изоҳлар:
1. Ботирувчи кучлар таъсиридаги бурама қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини аниқлашда 9-жадвалдаги грунтларнинг кўрсаткичлари паррак остида ётган грунтларга тегишли, суғурувчи кучларга ишлаганда паррак устида ётган грунтларга тегишли.
2. Парракнинг майдонни текислаш сатҳидан паст жойлашган чуқурлиги чангли-лойли грунтларда камида 5d; қумли грунтларда эса камида 6d бўлиши лозим (бунда d-паррак диаметри).
3. Заминнинг ички ишқаланиш бурчаги j1 ва грунтнинг илашуви Ci -ҳисобий қийматлари 16-формула бўйича ҳисоблашда мазкур ШНҚнинг 38-банди талабларига мувофиқ аниқланади.
5-§. Грунтнинг қозиқлар ён сиртига салбий ишқаланиш кучларини ҳисобга олиш
112. Қозиқ атрофидаги грунтни чўкиши натижасида ён сиртида вужудга келадиган ва пастга тик йўналган салбий (зарарли) ишқаланиш кучларини қуйидаги ҳолларда ҳисобга олиш лозим:
майдонга 1,0 m дан ортиқ қалинликда тупроқ солиб текислаганда;
омборхоналарнинг полларига 20 kN/m2 (2 tf/m2) дан ортиқ фойдали юклама тушадиган ҳолларда;
пойдеворлар яқинида полга жиҳозлардан 100 kN/m2 (10 tf/m2) дан ортиқ фойдали юклама тушадиган ҳолларда;
ер ости сувлари сатҳи пасайганда, сувнинг кўтариш таъсири ҳисобига грунтда таъсирли зўриқишлар кучайганда;
ҳозирги ва техноген қатламлар грунтларининг тугалланмаган консолидациясида;
динамик таъсирларда боғланмаган грунтлар зичлашганда;
ҳўлланиш таъсирида грунтлар ўта чўкканда;
мавжуд бўлган бинолар яқинига янги бинолар қурилганда.
Ўта чўкадиган грунтларда вужудга келадиган салбий ишқаланиш кучларини ҳисобга олишни мазкур ШНҚнинг 11-боби талабларига мувофиқ амалга ошириш лозим.
113. Салбий ишқаланиш кучлари чуқурликда қозиқли пойдевор кўтарилгандан ва ва юклангандан сўнг қозиқ атрофидаги грунтнинг чўкиш қиймати пойдевор чегаравий қийматининг ярмидан ошиб, грунтнинг ҳисобий қаршилиги fi мазкур ШНҚнинг 2-жадвали бўйича манфий ишора билан қабул қилинади.
114. Қозиқли пойдевор кўтарилгандан грунтнинг чўкиш қиймати қозиқли пойдеворнинг чегаравий чўкиш қийматининг ярмидан кам бўлган қозиқнинг пастки қисми чегарасида грунтнинг ҳисобий қаршиликлари fi ни мазкур ШНҚнинг 2-жадвали бўйича мусбат деб қабул қилиш лозим.
115. Бинолар ёки иншоотларнинг ер устидаги қисми (қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)ларни қуриш бошланган пайтда текислаш учун майдонга тўкилган тупроқдан ёки ҳудуднинг юкланишидан грунтнинг консолидацияси тугаган ҳолда ёки қолдиқ консолидация натижасида қозиқ атрофидаги грунтнинг мумкин бўлган чўкиш қиймати лойиҳаланаётган бино ёки иншоот учун чегаравий чўкиш қийматининг ярмидан ошмаган ҳолда қозиқнинг ён сиртидаги грунтнинг қаршилигини мусбат деб қабул қилишга йўл қўйилади.
7-боб. Қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини дала шароитида ўтказилган тадқиқотлар натижалари бўйича аниқлаш
116. Қозиқларни статик ва динамик юкламалар билан синовларда ГОСТ 5686-2020, грунтларни статик зондлашда ва эталон қозиқлар билан синашларда ГОСТ 24942-81га мувофиқ амалга оширилиши лозим.
117. Узунлиги 12 t дан ортиқ бўлган қоқма осма қозиқлар учун грунтларни эталон қозиқлар билан синаш ўрнига диаметри 127 mm бўлган металл қозиқ-зонд ёрдамида статик юклама билан синашларга йўл қўйилади.
118. Грунтларни қозиқ-зонд билан синашлар ГОСТ 24942-81 га мувофиқ амалга оширилиши керак.
119. Бино ва иншоотларнинг I-даражали мустаҳкамлигини аниқлашда, қозиқни юк кўтариш қобилиятини тензометрик қозиқни статик синовдан ўтказиш ҳамда хисоблар махсус дастурий таъминотлар ёрдамида бажарилиши лозим.
120. Дала шароитида бино ёки иншоотлари қозиқларининг юк кўтариш қобилиятини аниқлаш учун қуйидагилардан кам бўлмаган синовларни ўтказиш лозим:
қозиқлар ва қозиқ — штампларни статик синаш — 2 марта;
қозиқларни динамик усулларда синаш динамик синаш — 6 марта;
грунтларни эталон қозиқ билан синаш — 6 марта;
қозиқ — зондлаш билан синаш — 6 марта;
статик — зондлаш усулида синаш — 6 марта.
121. Қозиқларни ботирувчи, суғурувчи ва горизонтал статик юкламалар билан синашлар натижалари бўйича ҳамда динамик синашлар натижалари бўйича уларнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN (tf) ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш лозим:
(18)бу ерда:
γс — ишлаш шароитлари коэффициенти; ботирувчи ёки горизонтал юкламаларда γс = 1; суғурувчи юкламаларда 
ни мазкур ШНҚнинг 56-банд талаблари бўйича қабул қилиш керак;
ни мазкур ШНҚнинг 56-банд талаблари бўйича қабул қилиш керак;Fu,n — мазкур ШНҚнинг 69-72-бандлари ва 74-76-бандига мувофиқ қозиқнинг чегаравий қаршилигини меъёрий қиймати, kN;
γg — грунт бўйича ишончлилик коэффициенти, мазкур ШНҚнинг 69-банди мувофиқ қабул қилинади.
122. Бир хил грунтда синалган қозиқлар сони олтидан кам бўлганда, мазкур ШНҚнинг 18-формуласидаги қозиқнинг чегаравий қаршилиги меъёрий қийматини синовлар натижалари бўйича олинган энг кичик чегаравий қаршиликка тенг, Fu,n=Fu,min деб грунт бўйича ишончлилик коэффициентини γg = 1 деб олиш керак.
123. Бир хил грунтда синалган қозиқлар сони олтита ва ундан ортиқ бўлганда қуйидагиларга амал қилиш лозим:
Fu,n ва γg ни аниқлашда ГОСТ 20522-2012 нинг вақтинчалик қаршиликни аниқлаш учун келтирилган ишочлик эҳтимоли α=0,95 бўлганда;
синашлар маълумотлари бўйича олинган қозиқлар чегаравий қаршиликлари Fu нинг хусусий қийматларига статик ишлов берилган натижаларига асосланишига;
мазкур ШНҚнинг 70-бандига мувофиқ чегаравий қаршиликларнинг хусусий қийматларини аниқлаш учун ботирувчи юкларда;
ушбу ШНҚнинг 72-бандига асосан суғурувчи ва горизонтал юкламаларда;
мазкур ШНҚнинг 71-бандига кўра ва динамик синашларда.
124. Қурилиш участкасини жойида ноқулай шароитда битта қозиқни синовдан ўтказиш, махсус кўрсатмалар асосида бажарилиши лозим.
125. Қозиқларни ботиришга статик синашда юкламани оширмай туриб ҳам уларнинг чўкиши s (s £ 20 mm да) узлуксиз ошаверса, шу юклама синаладиган қозиқнинг чегаравий қаршилиги Fu хусусий қиймати сифатида қабул қилиниши керак.
126. Бинолар ва иншоотларнинг (кўприклар ва гидротехника иншоотлари бундан мустасно) пойдеворлари учун қозиқнинг ботирувчи кучга чегаравий қаршилиги хусусий қиймати сифатида синаладиган қозиққа таъсир эттирилганда у s га тенг даражада чўкадиган юкламани қабул қилиш зарур.
S ни қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(19)бу ерда:
Su,mt — лойиҳаланаётган бино ёки иншоот пойдеворининг ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ аниқланадиган ўртача чўкиши чегаравий қиймати;
z — бино ёки иншоот пойдеворининг ўртача чўкиши чегаравий қиймати Su,mt дан статик синашларда қозиқнинг чўкишига (сўндириб) ўтиш коэффициенти.
Статик синашларда қозиқнинг чўкишига ўтиш коэффициенти z ни қуйидагиларда олиниши лозим:
қозиқларни синаш 1 h (агар қозиқларнинг пастки учи остида ҳолати қаттиқдан қаттиқ юмшоққача бўлган қумли ёки чангли-лойли грунт бўлганда);
2 h да (агар қозиқларнинг пастки учи остида ҳолати майин юмшоқдан оқувчигача бўлган чангли-лойли грунт бўлса) 0,1 mm га тенг шартли барқарорликда ўтказилганда;
коэффициент қийматини 0,2 га тенг деб.
Коэффициент қийматига грунт шароитларида қозиқли пойдеворларга қурилган биноларнинг чўкишини кузатишлар натижалари бўйича аниқлик киритишга йўл қўйилади.
127. Мазкур ШНҚнинг 19-формуласи бўйича аниқланган чўкиш 40 mm дан ортиқ бўлса, қозиқнинг чегаравий қаршилиги хусусий қиймати сифатида s = 40 mm га тенг юкни қабул қилиш лозим.
128. Кўприклар ва гидротехника иншоотлари учун ботирувчи юкларда қозиқнинг чегаравий қаршилиги Fu сифатида қуйидагиларни вужудга келтирадиган юкламадан бир поғона кам юкламани қабул қилиш керак:
бир поғона юклашда олдинги юклаш поғонасида олинган чўкишдан 5 марта ва ундан ортиқ чўкиш (чўкишнинг умумий қиймати 40 mm ортиқ бўлганда);
бир сутка ва ундан ортиқ вақт мобайнида чўкиш (чўкишнинг умумий қиймати 40 mm дан ортиқ бўлганда).
129. Синовларда эришилган 1,5 Fd га тенг (бунда Fd — қозиқнинг мазкур ШНҚнинг 6, 9, 11, 13 ва 17-формулалари бўйича ҳисобланган қозиқнинг кўтарувчанлик хусусияти) ёки бундан катта максимал юкламада синашларда қозиқнинг чўкиши s мазкур ШНҚнинг 19-формуласи бўйича аниқланган қийматидан, кўприклар ва гидротехника иншоотлари учун 40 mm дан кичик бўлиб чиқса, бунда қозиқнинг чегаравий қаршилиги Fu хусусий қиймати учун синовларда олинган максимал юкламани қабул қилишга йўл қўйилади.
130. Синовларда, эришилган Fd га тенг максимал юкламани қабул қилишга йўл қўйилади.
131. Қозиқларни ботирувчи статик юклама билан синашларда юклаш поғоналари қозиқнинг тахмин қилинаётган чегаравий қаршилиги Fu нинг 1/10 - 1/15 улуши чегарасида қабул қилиниши лозим.
132. Қозиқларни суғурувчи ёки горизонтал статик юклама билан синашда чегаравий қаршилик Fu нинг хусусий қиймати сифатида мазкур ШНҚнинг 69-бандига мувофиқ силжишларнинг юкламага боғлиқлик чизмалари бўйича юклама оширмасдан туриб ҳам қозиқнинг силжиши узлуксиз ошиб бораверадиган юкламадан бир поғона паст бўлиш зарур.
Қозиқларни горизонтал юкламаларга статик синашлар натижаларидан «қозиқ-грунтда» тизими мазкур ШНҚнинг 3-иловасидаги ҳисоблар бўйича аниқланиши керак.
133. Қоқма қозиқларни динамик синашларда чегаравий қаршиликлар Fu, kN нинг хусусий қийматини мазкур ШНҚнинг 69-бандига мувофиқ уларни амалдаги (ўлчаган) қолдиқ рад Sa ³ 0,002 m да ботириш маълумотлари бўйича қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(20)134. Амалдаги (ўлчанган) қолдиқ рад Sa < 0,002 m бўлса, у ҳолда қозиқли пойдевор лойиҳасида қозиқларни ботириш учун катта (қолдиқ рад Sa ³ 0,002 m бўладиган) зарб энергияли тўқмоқ қўллаш, бунда қозиқни қоқиш жиҳозини алмаштиришнинг имкони бўлмаганда ва радни ўлчаш асбоблари мавжуд бўлганда, қозиқ чегаравий қаршилиги Fu, kN нинг хусусий қийматини қуйидаги формула орқали аниқлаш керак:
(21)мазкур ШНҚнинг 20 ва 21-формулаларида:
h — қозиқ ашёсига қараб мазкур ШНҚнинг 10-жадвалидан қабул қилинадиган коэффициент, kN/m2 (tf/m2);
А — қозиқ танаси яхлит ёки ичи бўш кўндаланг кесими ташқи чегараси билан чекланган юза (қозиқда ўткир уч бор-йўқлигидан қатъий назар), m2;
М — зарбавий таъсири 1 га тенг бўлган тўқмоқ билан қозиқлар қоқилганда қабул қилинадиган, қозиқлар титрама усулда ботирилганда, уларнинг учлари грунт хилига кўра 11-жадвал бўйича қабул қилинадиган коэффициент;
Ed — тўқмоқ зарбининг ҳисобий энергияси, kJ мазкур ШНҚнинг 12-жадвалидан, титрама ботиргичларнинг ҳисобий энергияси ушбу ШНҚнинг 13-жадвалидан қабул қилинади;
sa — тўқмоқ бир зарбидан, титрама ботиргичлар қўлланилганда эса, улар 1 дақиқа мобайнида ишлаганда қозиқнинг ботишига тенг амалдаги рад қилинган қолдиғи, m;
sel — қозиқнинг элстик (қайишқоқ) ради (грунт ва қозиқнинг қайишқоқ силжиши); радни ўлчаш асбоби ёрдамида аниқланади, m;
m1 — тўқмоқ ёки титрама ботиргичнинг массаси, t;
m2 — қозиқ ёки каллакликнинг массаси, t;
m3 — подбобка массаси (қозиқларни титрама усулда ботиришда m3=0), t;
m4 — босқон зарб берувчи қисмининг массаси, t;
ε — зарбни тиклаш коэффициенти, ёғоч вкладишли каллакликни қўллаган ҳолда зарбий тўқмоқ билан темир-бетон қозиқларни қоқишда ε2 = 0,2 титрама усулда ботиришда ε2 = 0;
q — коэффициент; 1/kN(1/тc) қуйидаги формуладан аниқланади:
(22)бу ерда:
A — мазкур ШНҚнинг 20 ва m4, m2 21-формуласидагидек;
np, nf — грунтнинг динамик (қайишқоқ қаршиликни ҳам ўз ичига олади) қаршилигидан статик қаршилигига ўтиш коэффициентлари тегишлича қуйидагиларга тенг:
қозиқнинг пастки остидаги грунт учун nр= 0,00025 с∙m/kN (0,0025 с×m/tf);
сиртидаги грунт учун nf = 0,025 с∙m/kN (0,25 с×m/tf);
Af — қозиқнинг грунтга тегиб турадиган ён сирти юзаси, m2;
g — эркин тушиш тезланиши, 9,81 m/с2;
H — тўқмоқ зарб қисмининг тушиши амалдаги баландлиги, m;
h — дизель-тўқмоқ зарб қисмининг биринчи урилиб қайтиши баландлиги;
мазкур ШНҚнинг 12-жадвалига мувофиқ қабул қилинади, тўқмоқларнинг бошқа турлари учун h=0.
135. Хандақ қазишда қуйидагилар аниқланиши лозим:
олиб ташланадиган грунтга ёки хандақ тубидаги қийматини қозиқларнинг олиб ташланмаган ёки сув ювиб кетиши мумкин бўлган грунтни эътиборга олиб;
ҳисоблаб топиладиган юклама кўтариш қобилиятидан келиб чиқиб;
салбий ишқаланиш кучлари ўтиш эҳтимоли бор жойларда эса шу кучларни ҳисобга олиб.
136. Қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятларини статик зондлаш ёки статик синашлар натижалари бўйича қуйидагича қўшимча текширилиши лозим:
мазкур ШНҚнинг 20-21-формулалари бўйича аниқланган юк кўтариш қобилияти қийматлари;
ушбу ШНҚнинг 6-бобига мувофиқ (грунтларнинг физик-механикавий хоссаларини лабораторияда аниқлаш натижалари бўйича) ҳисоблаб топилган, юк кўтариш қобилиятлари қийматларидан 1,4 мартадан ортиқ фарқ қилганда.
10-жадвал
|
Ҳисоблаш |
Коэффициент h, kN/m2 |
|
Қозиқларнинг қуйидаги турларида қозиқларни қоқиб ва охиригача қоқиб синаш |
1500 |
|
темир-бетон қозиқ (каллаги билан) |
1000 |
|
ёғоч қозиқ (подбабкасиз), (подбабка билан) |
800 |
|
қуйидаги қийматларда ишлаб чиқариш қоқишлари натижалари бўйича қозиқларнинг юк кўтариш қобилятини назорат қилиш 1000 ва ундан кичик 2000 4000 8000 ва ундан катта |
2500 1500 950 700 |
11-жадвал
|
Қозиқнинг пастки учи остидаги гурунтлар |
коэффициент, М |
|
1. Қум тўлдиргичли йирик бўлакли гурунтлар |
1,3 |
|
2. Ўртача йирикликдаги қумлар ва ўртача зичликдаги йирик қумлар ҳамда қаттиқ ҳолатдаги лойли қумлар |
1,2 |
|
3. Ўртача зичликдаги майда қумлар |
1,1 |
|
4. Ўртача зичликдаги чангсимон қумлар |
1,0 |
|
5. Юмшоқ ҳолатдаги лойли қумлар қаттиқ ҳолатдаги қумли лойлар ва лойлар |
0,9 |
|
6. Ярим қаттиқ ҳолатдаги қумли лойлар |
0,8 |
|
7. Дағал юмшоқ ҳолатдаги қумли лойли грунтлар |
0,7 |
|
Изоҳ. Зич қумларда мазкур ШНҚнинг 11-жадвалнинг 2 — 4-бандларида коэффициент М ни қийматларини 60 фоиз га, статик зондлаш маълумотлари бўлганда эса 100 фоиз га ошириш лозим. |
|
12-жадвал
|
Тўқмоқ |
Тўқмоқ зарбининг хисобий энергияси |
|
1. Осма ёки якка зарбли тўқмоқ |
GH |
|
2. Трубкали дизель тўқмоқ |
0,9 GH |
|
3. Штангали дизель тўқмоқ |
0,4 GH |
|
4. Дизель тўқмоқ ёнилғи бермасдан якка зарблар билан охирига етказишда |
G(H-h) |
|
Изоҳлар: 1. G — тўқмоқни зарб берувчи қисмининг оғирлиги, kN. 2. h — дизель-тўқмоқ зарб берувчи қисмининг ҳаво ёстиғидан биринчи урилиб қайтиши баландлиги, ўлчов рейкаси бўйича аниқланади. Дастлабки ҳисоблар учун қуйидагича қабул қилишга йўл қўйилади: штангали тўқмоқлар учун h=0,6 m; қувурли тўқмоқлар учун h=0,4 m. |
|
13-жадвал
|
Титрама ботиргичнинг қузғатувчи куч, kN |
Титрама ботиргич зарбининг мутаносиб ҳисобий энергияси, kJ |
|
100) |
45,0 |
|
200 |
90,0 |
|
300 |
130,0 |
|
400 |
175,0 |
|
500 |
220,0 |
|
600 |
265,0 |
|
700 |
310,0 |
|
800 |
350,0 |
137. Сиқувчи юкламага ишловчи қоқма осма қозиқнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN ни грунтларни эталон қозиқ билан синашлар, қозиқ-зондларни синашлар ёки статик зондлаш натижалари бўйича қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(23)бу ерда:
gс — ишлаш шароитлари коэффициенти, gс =1;
n — эталон қозиқ билан синашлар, қозиқ зондни синашлар ёки зондлаш нуқталари сони;
Fu — грунтларни эталон қозиқ билан синаш, қозиқ зондни синаш жойида ёки зондлаш нуқтасида қозиқнинг чегаравий қаршилиги хусусий қиймати бўлиб, мазкур ШНҚнинг 74, 75 ёки 76-бандларига мувофиқ аниқланади;
gg — грунт бўйича ишончлилик коэффициенти (грунтларни эталон қозиқ билан синаш, қозиқ зондни синаш жойида ёки зондлаш нуқталарида қозиқнинг олинган чегаравий қаршилиги хусусий қийматларининг Fu - ўзгарувчанлигига ёки шу синашлар ёки нуқталар сонига ишончлилик эҳтимолий қиймати a = 0,95 да қараб, ГОСТ 20522-2012 талабларига мувофиқ аниқланади).
138. Грунтларни эталон қозиқ билан синаш жойида қоқма қозиқнинг чегаравий қаршилиги Fu, kN (tf) хусусий қийматини қуйидагича аниқлаш лозим:
грунтларни I турдаги ГОСТ 24942-81 талабларига мувофиқ эталон қозиқ билан синашда қуйидаги формула бўйича:
(24)бу ерда:
gsp — коэффициент; gsp = 1, 25 — қозиқ ҳар қандай йирикликдаги зич қумларга ёки йирик бўлакли грунтларга ботирилганда ва gsp = 1,0 — бошқа грунтлар учун;
u, usp — қозиқ ва эталон қозиқнинг кўндаланг кесими периметри;
Fu,sp — эталон қозиқ чегаравий қаршилиги, kN хусусий қиймати;
мазкур ШНҚнинг 70-бандига мувофиқ статик юклама билан синашлар натижалари бўйича аниқланади.
139. Грунтларни II тур ёки III турдаги ГОСТ 24942-81 га мувофиқ эталон қозиқ билан синашда қуйидаги формула орқали бажарилиши лозим:
(25)бу ерда:
— ҳақиқий қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти (эталон қозиқнинг пастки учи остидаги чегаравий қаршилик Rsp га қараб мазкур ШНҚнинг 14-жадвали бўйича қабул қилинади);Rsp — эталон қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги, kPa (tf/m2);
Rsp — эталон қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги, kPa (tf/m2);
А — ҳақиқий ўлчамдаги қозиқнинг кўндаланг кесими юзаси, m2;
gcf — ҳақиқий қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти (эталон қозиқнинг ён сиртидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги fcp ўртача қийматига қараб, 14-жадвал бўйича қабул қилинади);
fsp — эталон қозиқнинг ён сиртидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги ўртача қиймати, kPa;
h — ҳақиқий қозиқнинг ботиш чуқурлиги, m;
u — қозиқ танаси кўндаланг кесими периметри, m.
II турдаги эталон қозиқ қўлланилганда, эталон қозиқнинг пастки учи ва ён сиртидаги грунт қаршилигининг чегаравий қийматлари йиғиндисининг унинг чегаравий қаршилиги қийматига мослигини текшириш лозим.
Агар улар орасидаги фарқ 20 фоиздан ошса, ҳақиқий қозиқнинг чегаравий қаршилигини худди I турдаги эталон қозиқники каби ҳисоблаш керак.
140. Қозиқ-зонд синалаётган жойдаги қоқма қозиқнинг чегаравий қаршилиги Fu, kN (tf) хусусий қийматини қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(26)бу ерда:
gcR — қозиқ пастки учи остидаги грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти, 0,8 га тенг деб қабул қилинади;
Rsp — қозиқ-зонднинг пастки учи остидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги, kPa (tf/m2);
gcf — қозиқ ён сиртидаги грунтнинг i - қатлами ишлаш шароитлари коэффициенти; қозиқ-зонднинг ён сиртидаги грунтнинг i-қатлами чегаравий солиштирма қаршилиги fps,i ўртача қийматига кўра мазкур ШНҚнинг 14-жадвали бўйича қабул қилинади;
fps,i — қозиқ-зонд ён сиртидаги грунтнинг i-қатлами чегаравий қаршилигининг ўртача қиймати, kPa (tf/m2);
hi — грунтнинг i-қатлами қалинлиги, m;
А — мазкур ШНҚнинг 25-формуласи каби олинади.
14-жадвал
|
Rsp, kPa |
Rsp га боғлиқ коэффициент gcR |
fsp>fps,i, kPa |
II ва III турдаги эталон қозиқлар учун fsp га боғлиқ коэффицентgcR |
Қозиқ зондлар учун fps,I га боғлиқ gcf |
||
|
II турдаги эталон қозиқлар учун |
III турдаги эталон қозиқлар учун |
Қумли грунтлар учун |
Чангсимон лойли грунтлар учун |
|||
|
≤2000 |
1,15 |
1,44 |
<20 |
2,00 |
1,20 |
0,90 |
|
3000 |
1,05 |
1,20 |
30 |
1,65 |
0,95 |
0,85 |
|
4000 |
1,00 |
0,90 |
40 |
1,40 |
0,80 |
0,80 |
|
5000 |
0,90 |
0,80 |
50 |
1,20 |
0,70 |
0,75 |
|
6000 |
0,80 |
0,75 |
60 |
1,05 |
0,65 |
0,70 |
|
7000 |
0,75 |
0,70 |
80 |
0,80 |
0,55 |
- |
|
10000 |
0,65 |
0,60 |
>120 |
0,50 |
0,40 |
- |
|
³13000 |
0,60 |
0,55 |
- |
- |
- |
- |
Изоҳлар:1. Rsp ва fsp ларнинг оралиқ қийматлари учун gcR ва gcf қийматлари интерполяция усулида аниқланади.
2. Агар қозиқнинг ён сирти қумли ва чангсимон-лойли грунтлар ётганда, коэффициенти қуйидаги формуладан аниқланади:
бу ерда:
— тегишлича қумли ва чангсимон-лойли грунтлар қатламларининг умумий қалинлигиgʻcf, g¢¢cf — тегишлича қумли ва чангсимон-лойли грунтларда эталон қозиқлар ва қозиқ-зондларнинг ишлаш шароитлари коэффициентлари.
141. Қоқма қозиқнинг зондлаш нуқтасидаги чегаравий қаршилиги Fu, kN хусусий қийматини қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(27)бу ерда:
Rs — қозиқ пастки учи остидаги грунтнинг кўриб чиқилаётган нуқтада зондлаш маълумотлари бўйича чегаравий қаршилиги, kPa;
f — қозиқ ён сиртидаги грунтнинг кўриб чиқилаётган нуқтада зондлаш маълумотлари бўйича чегаравий қаршилиги ўртача қиймати, kPa;
h — қозиқ атрофидаги грунт сиртидан қозиқнинг ботиш чуқурлиги, m;
u — қозиқ танаси кўндаланг кесими периметри, m.
142. Қоқма қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг кўриб чиқилаётган нуқтада зондлаш маълумотлари бўйича чегаравий қаршилиги, Rs, kPa ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш лозим:
Rs = b1qs, (28)
бу ерда:
b1 — qs дан Rs га ўтиш коэффициенти (зонд туридан ГОСТ 5686-2020 ҳамда мазкур ШНҚнинг 15-жадвалига мувофиқ қабул қилинади);
qs — зонд каллаклиги остидаги грунтнинг қаршилиги kPa ўртача қиймати; лойиҳаланаётган қозиқнинг ўткир учи белгисидан бир диаметр d чегарасида юқори ва тўрт диаметр паст жойлашган жойларида тажрибадан олинади (бунда d — думалоқ қозиқ диаметри ёки квадрат қозиқ томони, бўлмасà, тўғри тўртбурчак кесимли қозиқнинг катта томони, m).
143. Қоқма қозиқнинг ён сиртидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги f, kPa ўртача қийматини кўриб чиқилаётган нуқтада грунтни зондлаш маълумотлари бўйича қуйидагича аниқлаш лозим:
I турдаги зондлар қўлланилганда, қуйидаги формула билан аниқланади:
f= b2 fs, (29)
II ёки III турдаги зондлар қўлланилганда қуйида формуладан топилади:
(30)бу ерда:
b2, bI — мазкур ШНҚнинг 15-жадвалидан қабул қилинадиган коэффициентлар;
Rsp — эталон қозиқнинг пастки учи остидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги, kPa (tf/m2);
fs — зонднинг ён сиртига нисбатан грунтнинг қаршилиги, kPa (tf/m2).
У зондлаш нуқтаси юзасидан, юк кўтарувчи қатламнинг қозиқ учи жойлашувчи қуйи сатҳгача бўлган оралиқда, зонднинг ён сирти бўйлаб аниқланган умумий қаршилигининг қисми кўринишида аниқланади;
fs,i — i-қатламдаги грунтнинг, зонд ёки сиртига нисбатан ўртача қаршилиги, kN (tf/m2);
hi — i-қатламнинг қалинлиги, m.
15-жадвал
|
qs, kPa |
b1- qs дан Rs га ўтиш коэффициенти |
fs, fsi, kPa |
b2 fs дан f га ўтиш коэффициенти (I тур зонд учун ) |
b1- fs дан f га га ўтиш коэффициенти (II ёки III тур зонд учун) |
||||
|
Қоқма қозиқлар учун |
қуйидаги юкламалар бурама қозиқлар учун |
|||||||
|
сиқувчи |
суғурувчи |
қумли грунтларда |
чангли лойли грунтда |
қумли грунт ларда |
чангли лойли грунтда |
|||
|
£1000 (100) |
0,90 |
0,50 |
0,40 |
£20 |
2,40 |
1,50 |
0,75 |
1,00 |
|
2500 |
0,80 |
0,45 |
0,38 |
40 |
1,65 |
1,00 |
0,60 |
0,75 |
|
5000 |
0,65 |
0,32 |
0,27 |
60 |
1,20 |
0,75 |
0,55 |
0,60 |
|
7500 |
0,55 |
0,26 |
0,22 |
80 |
1,00 |
0,60 |
0,50 |
0,45 |
|
10000 |
0,45 |
0,23 |
0,19 |
100 |
0,85 |
0,50 |
0,45 |
0,40 |
|
15000 |
0,35 |
- |
- |
³120 |
0,75 |
0,40 |
0,40 |
0,30 |
|
20000 |
0,30 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
|
³30000 |
0,20 |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
- |
Изоҳ. Сувга тўйинган қумли грунтларда бурама қозиқлар учун b1 коэффициент қийматлари 2 марта кичрайтириб олиниши керак.
144. Сиқувчи ва суғурувчи кучларга ишлайдиган бурама қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти, статик тарзда зондлаш маълумотлари бўйича мазкур ШНҚнинг 23-формуладан аниқланиши лозим.
Қозиқнинг зондлаш нуқтасидаги чегаравий қаршилиги ушбу ШНҚнинг 27-формуласи билан аниқланиши, бунда чуқурлик парракли қисмнинг узунлигига қисқартирилган ҳолда олиниши керак.
145. Қозиқ парраги остидаги (устидаги) грунтнинг чегаравий қаршилигини кўриб чиқилаётган нуқтада грунтни зондлаш маълумотлари бўйича мазкур ШНҚнинг 28-формуладан аниқлаш лозим:
бу ерда:
b1 — коэффициенти иш зонасида, зонд каллаклиги остидаги грунтнинг қаршилигининг ўртача қийматига кўра 15-жадвал бўйича аниқланади, у парракнинг диаметрига тенг деб қабул қилинади.
Бурама қозиқ танасининг ён сиртидаги грунтнинг чегаравий қаршилиги ўртача қийматини кўриб чиқилаётган нуқтада грунтни зондлаш маълумотлари бўйича мазкур ШНҚнинг 29 ёки 30-формуладан аниқлаш лозим.
8-боб. Қозиқли пойдеворларни ва уларнинг заминларини деформациялар бўйича ҳисоблаш
1-§. Асосий талаблар
146. Қозиқ пойдеворларининг чўкишини ҳисоблаш (чегаравий ҳолатнинг иккинчи гуруҳи бўйича) мазкур ШНҚнинг 6-бобига мувофиқ бажарилганда чизиқли-деформацияланган муҳит сифатида грунт моделига асосланган ҳисобий схемалари ёрдамида амалга оширилишига йўл қўйилади.
147. Якка осма қозиқнинг чўкиши мазкур ШНҚнинг 78 ва 79-бандларига мувофиқ амалга оширилиши керак.
148. Кичик бир гуруҳи (п ≤ 25) осма қозиқларнинг чўкиши (қозиқ тўплами) тўпламдаги қозиқларнинг ўзаро таъсирини мазкур ШНҚнинг 80 ва 81-бандлари асосида бажарилиши керак.
Катта гуруҳ осма қозиқлар (қозиқ майдончаси)нинг чўкишини мазкур ШНҚнинг 82 — 84-бандларига мувофиқ табиий заминда пойдевор модели ёрдамида аниқлашга йўл қўйилади.
149. Мазкур ШНҚнинг 85 — 89-бандларига кўра уйғунлашган (комбинациялашган) (бирлаштирилган) қозиқ плита пойдеворларнинг чўкишини ҳисоблашга йўл қўйилади.
150. Қозиқ пойдеворининг чўкишининг ҳисобланган қийматлари мазкур ШНҚнинг 80-бандига мувофиқ чегара қийматларидан ошмаслиги керак.
151. Вертикал ва горизонтал кучлар ва моментларнинг биргаликдаги таъсиридан қозиқларни деформацияга ҳисоблаш мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ амалга оширилиши керак.
152. Қозиқли пойдеворларни деформацияга ҳисоблашни чизиқли бўлмаганда грунтнинг сиовдан ўтказилган (апробация бўлган) моделлари ва рақамли (сонли) усуллари ёрдамида ҳисоблашга йўл қўйилади.
153. Қозиқлар ва қозиқли пойдеворларни деформациялар бўйича ҳисоблашни қуйидаги формуладан келиб чиқиб амалга ошириш лозим:
s £ su(31)
бу ерда:
S — қозиқ, қозиқли пойдевор ва иншоотнинг биргаликда деформацияланиши (чўкиши, сурилиши, қозиқлар, қозиқли пойдеворлар чўкишидаги нисбий фарқ) мазкур ШНҚнинг 36-37-бандлари, 8-боби ва мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ ҳисоблашлар орқали аниқланади;
Su — қозиқлар, қозиқли пойдеворлар ва иншоотнинг биргаликда деформацияланиши чегаравий қиймати ШНҚ 2.02.01-19га, кўприклар учун эса ШНҚ 2.05.03-22га мувофиқ белгиланади.
2-§. Якка қозиқнинг чўкишини ҳисоблаш
154. Силжиш модули G1 MPa, ва Пуассон коэффициенти ν1 га эга бўлган грунт қатламини кесиб ўтадиган ва модуль силжиши G2 MPa ва Пуассон коэффициенти ν2 орқали тавсифланадиган чизиқли деформацияланувчи ярим фазога таяниб турган якка қозиқларнинг чўкишини ҳисоблаш мазкур ШНҚнинг 6-боби, (32) ва (36) формулалари ҳамда қуйидагилар асосида амалга оширилишига йўл қўйилади:
l/d > G1l/G2d > 1
бу ерда:
l — қозиқларнинг узунлиги, m;
d — формулалар бўйича аниқланадиган қозиқлар кўндаланг кесим юзасининг ташқи диаметри, m.
кенгайишсиз якка қозиқлар учун:
(32)бу ерда:
N — қозиқка узатиладиган вертикал юклама бўлиб, мазкур ШНҚнинг 3-формуласи ёрдамида аниқланади;
β — қуйидаги формуладан аниқланадиган коэффициент:
(33)бу ерда:
β' = 0,17ln(kvG1l/G2d) — мутлақ қаттиқ (бикр) қозиқка мос коэффициент (ЕА = ∞);
α' = 0,17ln(kv1l/d) - G1 ва v1 тавсифлари бир жинс (хил)ли замин ҳолати учун ўша коэффициент;
χ = EA/G1l2 — қозиқнинг нисбий қатиқлиги (бикрлиги);
ЕА — қозиқ танасининг сиқилиш бикрлиги, MN;
λ1 — қозиқ танасининг сиқилиши ҳисобига чўкишнинг ортишини белгилайдиган параметр, қуйидаги формула бўйича аниқланади:
(34)kv, kv1 — формула орқали аниқланадиган коэффициентлар:
kv = 2,82 — 3,78v + 2,18v2 (35)
v = (v1 + v2) /2 ва v = v1 бўлганларида мос равишда
кенгайишли якка қозиқлар ёки тиргак-қозиқлар учун
(36)бу ерда:
db — қозиқ кенгайиши диаметри.
155. Якка бурғилама тиқма қозиқлар чўкишининг ҳисоби учун бирчизиқли масала қўринишида якка қозиқли пойдеворларни ҳисоби мазкур ШНҚнинг 6-иловаси бўйича амалга оширилиши керак.
156. Силжиш модули G1 ва Пуассон коэффициенти ν1 ҳусусиятлари қозиқларнинг чўкиши чуқурлиги ичидаги барча грунт қатламлари учун ўртача қийматларда ҳамда G2 ва v2 учун эса 0,5l, чегарасида, бунда қозиқларнинг юқори қисмидаги l дан 1,5l гача бўлган чуқурликда, шунингдек қозиқларнинг остида суюқ ҳолдаги гилли грунтлар, органоминерал ва органик грунтлар йўқ бўлиши шарти билан қабул қилиниши керак.
Грунтнинг силжиш модули G = E0 /2(1 + v) ни 0,4E0 га (бу ерда E0 – умумий деформация модули) тенг деб қабул қилишга йўл қўйилади kv коэффициент эса 2,0 га тенг деб қабул қилиш лозим.
157. Кесими доирасимон бўлмаган қозиқлар ҳамда заводда тайёрланган қоқма қозиқлар учун ҳисобий диаметри d, қуйидаги формула бўйича ҳисобланиши лозим:
(37)бу ерда:
А — қозиқ кўндаланг кесимининг юзаси.
3-§. Қозиқ тўпламнинг чўкишини ҳисоблаш
158. Қозиқлар гуруҳининг чўкишини ҳисоблашда бир бирига таъсирини ҳисобга олиш керак.
N юк қўйилган қозиқдан (қозиқ ўқлари орасидаги ўлчанадиган масофа) а масофада жойлашган қозиқнинг қўшимча чўкиши қуйидагича аниқланиши керак:
(38)Бу ерда:
(39)159. Чўкишини ҳисоблаш, қозиқлар ичидан i - ли қозиқларни n гуруҳдаги қозиқлараро юкларни маълум тақсимланиши қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(40)бу ерда:
s (N) — (32) формула бўйича аниқланадиган якка қозиқнинг чўкиши;
dij — i — ва j — ли (38) формула бўйича аниқланадиган қозиқлар орасидаги масофага боғлиқ бўлган коэффициентлар;
Nj — j — ли қозиқга тушадиган юк.
160. Қозиқлар орасидаги юкнинг тақсимланиши номаълум бўлган ҳолатда мазкур ШНҚнинг 39-формуласидан қозиқ пойдеворининг юқоридаги конструкцияси билан ўзаро таъсирини ҳисоблашга йўл қўйилади.
161. Қозиқ тўпламларини жойлаштиришнинг ўзаро таъсири бурчак нуқталари усули билан ҳисобга олишга йўл қўйилади.
4-§. Қозиқли пойдеворнинг чўкишини шартли пойдевор каби ҳисоблаш
162. Қозиқли пойдеворларни чўкишини (қозиқли майдон) қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
s = sef + Dsp + Dsc, (41)
бу ерда:
sef — пойдеворнинг шартли чўкиши;
Dsp — шартли пойдеворнинг таглик даражасида қозиқларни босиб юбориш ҳисобидан қўшимча чўкиши;
Dsc — қозиқлар танасининг сиқилиши ҳисобидан қўшимча чўкиши.
163. Пойдевор чегаралари қуйидаги 1-расмга мувофиқ аниқланиши лозим:
1-расм. Қозиқли пойдеворларни чўкишини ҳисоблашда шартли пойдевор чегараларини аниқлаш
пастидан — АБ текислиги, қозиқнинг пастки қисми-учидан ўтиши;
ён томонидан АВ ва БГ бўйлама текисликлари — вертикал қозиқларнинг четки қаторлари ўқларидан 0,5 қозиқ қадам оралиғидан (1а — расм), бироқ 2d дан ошмаслиги керак (d — қозиқ кесимининг ён томони) ва қия қозиқлар мавжуд бўлганда — бу қозиқларнинг пастки учлари орқали ўтиши (1б — расм), юқоридан — ВГ замин сатҳининг юзаси
164. Пойдеворнинг чўкишишини ҳисоблаш чизиқли деформацияланган заминнинг деформацияларини қатламли жамлаш усули билан сиқиб олинадиган қалинликнинг чекланиши ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ амалга оширилиши лозим.
Сиқиладиган қалинликнинг деформациялари ва чуқурлигини аниқлайдиган вертикал нормал кучланиш szp фақат қозиқ пойдеворига қўлланиладиган юк таъсиридан ҳисобланишида, пойдевор чегарасидаги грунтнинг оғирлиги ҳисобга олинмаслиги керак.
szи — бошланғич кучланишлар хандак (котлован)нинг қазилишини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.
Анизотроп масса сифатида пойдеворни вертикал текисликлари бўйлаб силжишнинг охирги бикрлигини ҳисобга олган ҳолда чўкишни уч ўлчовли рақамли (сонли) ҳисобидан фойдаланишга йўл қўйилади.
165. Кўприк таянчларининг заминларини ҳисоблашда, шартли пойдеворни вертикал қозиқларнинг ташқи чекка қаторларидан h масофада жойлашган АВ ва БГ вертикал текисликлари билан ёнма-ён чегараланган ҳолда олишга йўл қўйилади.
166. Босимдан ҳосил бўлган чўкиш қиймати Dsp қозиқлар майдонидаги қозиқларнинг қадамига боғлиқ, шунингдек қадамлар ўзгарувчан бўлиши, ҳисоб цилиндрик ҳажм (катак) га нисбатан амалга ошириш керак.
Унинг ичида барча нуқталар бошқа қозиқларнинг ўқларига қараганда берилган қозиқ ўқига яқинроқ бўлиши катакнинг горизонтал кесимининг майдони а2 га тенг;
бу ерда:
а — қозиқ атрофидаги қозиқ майдонининг қадами;
катак ҳажмидаги грунт бир ҳил икки бўлакларга бўлинади:
L — қозиқ узунлиги;
Е1, Е2 — деформациянинг умумий бўлими;
v1, v2 кўндаланг деформация коэффициенти;
167. Заминнинг чуқурлиги бир хил бўлмаганда мазкур ШНҚнинг кўрсатгичлари ўртача ҳисобга олиниши, мазкур ШНҚнинг 79-банди ва 2-расмларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
2-расм. Катак усулининг ҳисобий схемаси
Бир катакка ташқи юк оғирлиги Р = pW. Га тенг. Замин бир жинсли бўлган ҳолатда босимдан бўлган чўкиш (Е1 = Е2, v1 = v2) га тенг
(42)бу ерда:
d — қозиқ диаметри;
мукаммал қозиқ учун (Е1 = 0):
(43)бу ерда:
чўкиш натижасида эзилиши умумий ҳолда 0<Е1<Е1 £ Е2 тенг.
(44)Қозиқ танасининг сиқилиши ҳисобидан чўкиш қуйидаги формула бўйича аниқланади:
(45)5-§. Уйғунлашган (комбинациялашган) қозиқли-плита пойдеворини ҳисоблаш
168. Қозиқлар ва плиталар қаршилигини уйғунлашган (комбинациялашган) қозиқли-плита пойдеворини (бундан буён матнда КҚПП деб юритилади) бинонинг умумий ва нотекис чўкишларини камайтиришда фойдаланиш керак.
169. Катта ўлчамдаги қозиқлар тўпламлари ва қозиқлар майдонлари агар уларнинг замини ўрта зичликдаги ва зич қумлардан иборат бўлса, шунингдек оқувчанлик кўрсаткичи Il < 0,5 дан паст бўлган лойли грунтларда КҚППларни лойиҳаланишига йўл қуйилади.
Пойдевор плиталари (ростверк)лар билан бирлаштирилган қозиқларнинг пойдеворлари қоя ва ярим қоя грунтларда улар пойдевор плитасининг заминидн юкни узатишни ҳисобга олмаган ҳолда фақат қозиқ пойдеворлари сифатида ҳисобланиши керак.
170. КҚППлар ҳисоби қуйидагиларни аниқлашни ўз ичига олиши керак:
конструктив тизимнинг элементларида (оддий ва ўрта қозиқларда, шунингдек пойдевор плиталари (ростверк) кучланишларни;
конструктив тизимнинг умумий ва унинг алоҳида элементларни силжишларини;
қозиқлар томонидан қабул қилинган ва уларни бирлаштирадиган юкнинг нисбатларини.
171. КҚПП таркибида қозиқлар узунлиги ва уларнинг қадамини танлаш ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ қурилаётган бинонинг чўкишлари, кренлар ва нисбий чўкишларининг йўл қўйилган қийматини таъминлаш деформациялар бўйича ҳисоблаш асосида амалга оширилиши лозим.
172. Сиқилувчи қатламни H қиймати бирлаштирилган КҚППларининг чўкишини мазкур ШНҚнинг 83-бандига мувофиқ аниқланиши керак.
173. Қозиқли-плита пойдеворини ҳисоби грунтнинг эластик қаршилик коэффициенти жиҳатидан ўзгарувчан ҳолда эластик асосида пластинка сифатида амалга оширилишига йўл қўйилади.
Грунтнинг ўртача қаршилик қиймати тўғридан-тўғри фазовий чизиқли бўлмаган ҳисоблардан ва катак (ячейка) учун осесимметрия орқали, шунингдек қозиқ ва унинг атрофидаги грунт қатори мазкур ШНҚнинг 2-расмига мувофиқ белгиланишига йўл қўйилади.
174. Чекка ҳудудлардаги кучланишлар концентрациясининг эластиклик қаршилик коэффициентининг қиймати белгилашда, пойдеворларнинг фазовий ишини ҳисобга олиш керак.
Бунда, бикрлик таснифларнинг режалаштирилган тақсимланиши геотехник дастурлар ёки бошқа ечимлар ёрдамида рақамли моделлаш асосида аниқланиши керак.
175. Қозиқли плита пойдеворни чўкишининг Skcn дастлабки ҳисобларни амалга ошираётганда унинг қиймати ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ аниқланган плитали пойдеворининг чўкишидан ошиб кетмаслиги ва шартли пойдевор схемасига мувофиқ олинган қозиқли пойдевор чўкишидан камроқ бўлиши керак.
176. Осма қозиқлардан тайёрланган пойдевор ва унинг заминини деформациялар бўйича ҳисоблашни табиий заминдаги пойдевор сифатида ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ амалга оширилиши, бунда пойдеворнинг чегаралари мазкур ШНҚнинг 3-расмига мувофиқ қуйидагича аниқланиши лозим:
қозиқнинг пастки учи орқали ўтадиган АБ текислик билан-пастдан;
тик қозиқларнинг четки қаторлари ташқи ўқларидан 
ён томонлардан. Мазкур ШНҚнинг 3а-расмига мувофиқ, бироқ 2d дан катта бўлмаган масофадан ўтадиган (қозиқларнинг пастки учлари остида оқувчанлик кўрсаткичи IL>0,6 бўлган чангсимон-лойли грунтлар ётган ҳолларда) ёки шу қозиқларнинг пастки учлари орқали ўтадиган (қия қозиқлар мавжуд бўлган ҳолларда) мазкур ШНҚнинг 1б-расмига мувофиқ АВ ва БГ тик текисликлар билан;
ён томонлардан. Мазкур ШНҚнинг 3а-расмига мувофиқ, бироқ 2d дан катта бўлмаган масофадан ўтадиган (қозиқларнинг пастки учлари остида оқувчанлик кўрсаткичи IL>0,6 бўлган чангсимон-лойли грунтлар ётган ҳолларда) ёки шу қозиқларнинг пастки учлари орқали ўтадиган (қия қозиқлар мавжуд бўлган ҳолларда) мазкур ШНҚнинг 1б-расмига мувофиқ АВ ва БГ тик текисликлар билан;грунтни текислаш сирти ВГ билан — юқоридан.
Бу ерда:
— грунтнинг ички ишқаланиш бурчагининг ўртачалаштирилган ҳисобий қиймати қуйидаги формуладан аниқланади:
(46)бу ерда:
— грунтнинг қозиқ ўтган 
қалинликдаги айрим қатламлари ҳисобий қийматлари;h — қозиқнинг грунтга ботиш чуқурлиги, m.
177. Пойдеворнинг чўкишини аниқлашда шартли пойдеворнинг хусусий оғирлигига қозиқлар ва пойдевор плиталари (ростверк) оғирлиги, шунингдек пойдевор ҳажмидаги грунтнинг оғирлиги қўшилиши керак.
178. Қозиқли пойдевор ва заминнинг ҳисоблаб топилган деформацияланиш (чўкиш) қийматлари мазкур ШНҚнинг 5-формуласига мувофиқ чегаравий қийматлардан ошмаслиги лозим.
3-расм. Қозиқли пойдеворлар чўкишини ҳисоблашда шартли пойдевор чегараларини аниқлаш
179. Қурилишда ҳудудни 2 m дан юқори бўлган тупроқ ётқизиш (намлов) ёки бошқа доимий (узоқ муддатли) юклама назарда тутилса ва қозиқлар қадаладиган чуқурликда 30 cm дан юқори бўлган торф ёки гил қатламлари мавжуд бўлса, осма қозиқлардан иборат қозиқли фундаментнинг чўкиш қиймати шарти йўқ қилиб белгиланган фундаментнинг ўлчамлари кичрайишига кўра аниқланиши керак.
Бунда, вертикал ва эгилган қозиқлар учун фундамент чегаралари вертикал текисликлар билан чекланган бўлиб, улар вертикал қозиқларнинг энг четки қаторларининг ташқи четларидан 
масофада жойлашганда hmt қозиқнинг тагидан 30 cm дан юқори бўлган торф ёки гил қатлами остигача бўлган масофани англатиши зарур.
масофада жойлашганда hmt қозиқнинг тагидан 30 cm дан юқори бўлган торф ёки гил қатлами остигача бўлган масофани англатиши зарур.180. Деформациялар бўйича ҳисоблашлар қуйидагилар учун талаб қилинмаслиги керак:
устун-қозиқлар сифатида ишлайдиган қозиқлардан тайёрланган пойдеворлар,
қозиқлар тўпламидан ташқарида жойлашган суғурувчи кучларни қабул қилувчи якка осма қозиқлар;
суғурувчи кучларга ишлайдиган қозиқлар тўплами.
181. Қозиқларни тик ва горизонтал кучлар ҳамда моментнинг биргаликдаги таъсирига деформациялар бўйича ҳисоблашни мазкур ШНҚнинг 3-иловасидаги талаблар бўйича амалга ошириш лозим.
Кам юкланган тасмасимон қозиқли пойдеворлар ва якка қозиқларни мазкур ШНҚнинг 5–8-иловалари бўйича ҳисоблашга йўл қўйилади.
9-боб. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
1-§. Қозиқларнинг катта ўлчамдаги тўпламлари, қозиқли майдонлар ва пойдевор плиталари (ростверк) плиталарни лойиҳалаш хусусиятлари
182. Қозиқлар ва пойдевор плиталари (ростверк)даги ички кучларни аниқлаш ҳисоблаш дастурлардан фойдаланган ҳолда рақамли усуллар билан амалга оширишга йўл қўйилади.
183. Катта ўлчамдаги қозиқ пойдеворларини ҳисоблашда қозиқлар, пойдевор плиталари (ростверк) ва пойдевор устидаги конструкциялар материалининг деформацион таснифлари эластик деб ҳисобланиши, бунда ҳисобий кучланишларини чизиқли мутаносиблик чегараларига чеклаши, грунтнинг механик ҳаракати асосан чизиқли бўлмаган моделлар билан тафсивланиши лозим.
184. Катта ўлчамдаги қозиқ пойдеворларининг бир қисми сифатида қозиқлардаги ички кучланишларни аниқлашда қуйидагилардан фойдаланишга йўл қўйилади:
грунтларнинг механик иши асосан грунт хусусиятлардан фойдаланган моделлар билан тафсивланиши;
пойдеворлар ва ер усти иншоотларининг механик ишлашининг хусусиятларини аниқлаш учун баъзи ҳолларда грунтларнинг мустаҳкамланиши ва юмшаши;
дилатанстлиги ҳамда бошқаларни ҳисобган олган ҳолда анча мураккаб эластик пластик моделлардан (кўп параметрли эластик пластик моделлар).
Лойиҳа доирасида кўп параметрли эластик пластик моделлардан фойдаланган ҳолларда ҳисобларни амалга оширишда ҳар хил моделлар бўйича ҳисоблаш натижаларини таққослаш ва барча элементлар учун ички кучланишларнинг кўпайишини ҳисобга олиш керак.
185. Пойдеворнинг ҳисобий моделини қуришда ҳисоблаш майдонининг ўлчамлари ва чекланган элементнинг конфигурацияси ёки сонли-фарқнинг бузилиши тайинланиши керак.
Қозиқ пойдеворини ҳисоблашда ҳисобга олинадиган қозиқ пойдеворига туташган таглик майдонининг ўлчамлари чегаравий шартлари ҳисоблаш натижаларига сезиларли таъсир кўрсатмаслигини таъминлаш лозим.
186. Пойдеворларни ҳисоблашда қуйидагиларни инобатга олиш лозим:
хандакларнинг таъсири;
тўсувчи конструкциялар;
блокларнинг ўрнатилиши кетма-кетлиги;
иншоот қисмлари ва босқичлари;
геологик тузилишдаги бир хил эмаслигини.
187. Ҳисобий моделлининг мақсади ва пойдевор грунтларининг деформацияси ва мустаҳкамлик параметрларини танлаш билан боғлиқ мумкин бўлган ноаниқларни ҳисобга олиш керак.
Қозиқларнинг катта ўлчамдаги тўпламлар ва майдонларининг ҳисобий модели лойиҳалаштирилган пойдевор ва ер усти конструкцияларининг ишончлилик захираси бўлиши лозим.
Агар бундай хатоликни олдиндан аниқлаш мумкин бўлмаганла, аниқлик ҳисобларини амалга ошириш ва конструкцияга энг ноқулай таъсирларни аниқлаш зарур.
188. Катта ўлчамдаги қозиқ ва қозиқ пойдеворли гуруҳларнинг компьютер ҳисобларини амалга оширишда ҳисобий схемаси элементларини ҳисоблашнинг индивидуал натижаларини аналитик ечимлар билан таққослаш, турли геотехника дастурлари бўйича таққослаш ёки муқобил ҳисобларни бажариш керак.
189. Ҳар бир i — чи грунт қатлами учун грунтларнинг фақат деформация параметрларидан фойдаланган ҳолда ҳисобларда қуйидаги ҳисобий чуқурликка йўл қўйилади:
Еi — биринчи юкланиш шохи бўйича i — чи грунт қатламининг деформация модули;
Ее,i — иккинчи юкланиш шохи бўйича i — чи грунт қатламининг деформация модули ва vi — i — чи грунт қатламининг Пуассон коэффициенти ҳисоблашда;
190. Кўп параметрли моделлар бўйича ўтказилган ҳисоблар сиқилган қатламнинг чуқурлиги ўтказилган ҳисоблар асосида аниқланиши керак.
191. Қозиқ майдонининг турли қисмларида жойлашган қозиқлар ишининг хусусиятларидан келиб чиқиб қуйидагиларни ҳисобга олиш керак.
қозиқ гуруҳи (майдон, тўплам) таркибида ишлайдиган қозиқларнинг эгилувчанлигигини;
битта қозиқнинг ишлашига нисбатан кўпайишини;
қозиқлар ва грунтнинг уларнинг жойлашишига кўра гуруҳда ўзгарувчанлигини:
чекка бурчак;
ички;
ички:
марказий, оралиқ;
камдан-кам учрайдиган ёки қалинлашган қисмда.
192. Биноларнинг ер усти ва пойдевор конструкцияларини ҳисоблашда қозиқ пойдеворини мувофиқлигининг чизиқли ва чизиқли бўлмаган контакт (алоқа) элементлари ёрдамида тавсифлашга йўл қўйилади.
Ушбу элементларни қозиқ бошлари ва пойдевор плиталари (ростверк) плитасининг қозиқлараро тагликлари учун тавсифловчи «юк – чўкиш» боғлиқларини қозиқ бошлари ва қозиқлараро грунтдаги ҳисобий реакцияларни мумкин бўлган фарқларни тавсифловчи юк диапозонидаги деформациялар билан аниқлашга йўл қўйилади.
Пойдеворнинг қаттиқлик хусусиятларини аниқлаш учун қозиқ пойдеворининг фазовий ҳисобини унинг характерли бўлакларини ҳисоблаш билан алмаштиришга йўл қўйилади.
Ушбу ҳисобларни амалга ошираётганда эгилувчан пойдевор плиталари (ростверк)ни қаттиқ қабул қилишга йўл қўйилади.
193. Силжиш деформациялари концентрацияси ва «қозиқ-грунт» чегараси бўйлаб грунтнинг пластик оқими махсус «интерфейс» (алоқа) элементлари ёрдамида ёки зарур бўлган зичланишни чекланган элементнинг тўғри (чекли фарқи) бўлишиш (разбивка) билан тавсифланиши керак.
194. Масъуллиги биринчи даражали иншоотлар учун ГОСТ 27751-2014 га мувофиқ катта ўлчамдаги қозиқ пойдеворларнинг ҳисоби фақат чизиқли бўлмаганда амалга оширилиши керак.
II ва III даражали иншоотлари учун тархдаги ўзгарувчан қаттиқлик коэффициентлари билан тавсифланган эгилувчан пойдевор плиталари (ростверк)ни эластик пойдевор модели ёрдамида ҳисоблашга йўл қўйилади.
Ушбу коэффициентлар деформациялар учун қозиқ пойдеворини ҳисоблаш натижаларига кўра белгиланиши керак.
Плиталарнинг пойдевор плиталари (ростверк) конструкциясини лойиҳалашда, қозиқ қаршилигини тарҳда тақсимлашнинг энг ноқулай ҳолатларини танлаши, пойдевор плиталари (ростверк) қалинлигини танлаш босиб юбориш (эзилиш) хисоби орқали аниқланиши лозим.
195. Пойдевор плиталари (ростверк) плитасининг арматураланиши ШНҚ 2.03.01-24га мувофиқ арматурали тўрлар ёки алоҳида стержень билан бажарилиши лозим.
Бунда, пойдевор плиталари (ростверк)нинг ишчи арматурасининг зарур бўлган қиймати ҳамда унинг кесимдаги таъсир этаётган кучланишлар ушбу бобда келтирилган талабларга мувофиқ аниқланиши керак.
196. Қозиқли-плита пойдеворлар, қозиқларнинг катта ўлчамдаги тўпламлар (кустлар) ва майдонларнинг таркибидаги қозиқ танасининг ашё (материал) бўйича мустаҳкамликка ҳисоблар қозиқлардаги ортиқча юкланиши бўлиб қолишининг ҳисобга олган ҳолда бажариш керак, бунинг учун қозиқларни ашёнинг бўйича мустаҳкамлигини ҳисоблашда қозиқлардаги кучланишларнинг ҳисобий қийматидан 1,5 баравар юқори бўлиши керак.
Келтирилган ҳисобларни бажаришда қозиқларнинг пойдевор таркибидаги жойлашувини ҳисобга олиш керак.
197. Катта ўлчамдаги тўпламлар ва қозиқ майдонлари юкни тўғридан-тўғри пойдевор плиталари (ростверк) плитасининг таглиги орқали грунтга етказиш имкониятини ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш, бунда ушбу лойиҳада заминни мос равишда тайёрлаш бўйича чоралар бўлиши керак.
198. Қозиқли плита пойдеворининг плита қисмининг чуқурлигини белгилашда грунтнинг мавсумий музлашини ҳисобга олиш керак.
199. Масуллиги биринчи даражали иншоотларнинг қозиқ ва плита-қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда иншоотнинг энг юкланган қозиқларида кучланишларни ўлчаш учун махсус датчиклар билан таъминланиши керак.
Датчиклар камида 2 қаторли, 2-бурчакли ва 2-қиррали қозиқларга иншоотнинг энг юкланган қисмларига ўрнатилиши лозим.
200. Бурғилама-туширма қозиқларни ўрнатишда диаметри 800 mm дан ошадиган уларнинг камида 10 фоиз (500 kN дан ортиқ юкга — барча қозиқлар) узлуксизлик назорат имкониятини ва бузилиш бўлмайдиган усуллари орқали қозиқ танасининг бетон мустаҳкамлигини махсус кўзда тутилган трубкалар билан жиҳозланган арматураланган каркасли қилиб лойиҳалаш керак.
2-§. Бино ва иншоотлар қайта таъмирлашда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
201. Бино ва иншоотларни қайта таъмирлашда заминга тушадиган юкни кўпайишида ҳамда заминда бўш грунтлар мавжудлигида қозиқли пойдеворлар қўлланилиши лозим.
202. Тегишли асослар мавжудлигида қозиқли пойдеворлар учун қоқма, тиқма, ҳайдама ва бошқа турдаги қозиқлар ишлатилишига йўл қўйилади.
203. Бино ва иншоотларни қайта таъмирлашда қозиқли пойдеворлар ушбу бўлим ва мазкур ШНҚнинг 5 — 8-боблари талабларига мувофиқ лойиҳаланилиши керак.
Лойиҳалаш учун берилган маълумотлар мазкур ШНҚнинг 3-бобидан ташқари қайта таъмирланаётган бинонинг ва мавжуд бўлган қурилишида мазкур ШНҚнинг 1-иловаси, шунингдек қайта таъмирлашнинг зона таъсирига кириб қолган бино ва иншоотларларнинг ГОСТ 53778-2010га мувофиқ замин, пойдеворлар ва конструкцияларни текшириш натижаларига эга бўлиши керак.
204. Қайта таъмирлаш учун муҳандислик-геологик тадқиқотлар мазкур ШНҚнинг 1-иловаси ҳамда 11 — 14-бобларига мувофиқ бажарилиши лозим.
205. Бино ва иншоотларнинг замин ва пойдеворлари қайта таъмирлаш лойиҳаларида мавжуд бўлган пойдевор конструкциялари ва грунтларни юк кўтариш қобилиятидан максимал фойдаланиши керак.
206. Бино мавжуд бўлган қурилиш шароитдаги қайта тиклаш учун лойиҳаланаётган қоқма қозиқлардан пойдеворлар мазкур ШНҚнинг 3-бобига мувофиқ яқин жойлашган бино ва иншоотлар конструкцияларига динамик таъсирлар бўйича ҳамда киритилаётган қозиқлар атрофидаги грунтлар силжишига, хавфсизликка текширилиши керак.
207. Бино ёки иншоотларгача киритиладиган қозиқлар динамик таъсирлари бўйича хавфсиз масофа r, m, 25 m дан кам бўлмаган ҳолатда тайинланиши керак.
208. Агар энг яқин киритиладиган қозиқлардан r масофа 25 дан кам бўлса, бино ёки иншоотнинг конструктив хусусиятларига ва уларнинг ҳолати тоифасига қараб рухсат этилган хавфсиз масофалар пойдеворнинг вертикал тебраниш тезлиги V cm/s киритиладиган қозиқлардан r масофада ушбу бино ва иншоот учун йўл қўйилган максимал қийматдан ошмаслиги асосида ўрнатилиши керак.
Қониқарли ҳолатга эга бўлган бинолар учун болғалар ёрдамида қиритиладиган қозиқларни тебраниш тезлигининг йўл қўйилган қийматлари қуйидаги 16-жадвалга мувофиқ аниқланишига йўл қўйилади.
16-жадвал
|
Иншоот конструкцияси |
Замин грунтида йўл қўйилган тебраниш тезлиги, cm/s |
||
|
Қум |
|||
|
зич |
ўрта зичликда |
юмшоқ |
|
|
Гилли грунтлар оқувчанлик кўрсаткичи |
|||
|
IL < 0,5 |
0,5 ≤ IL ≤ 0,75 |
IL > 0,75 |
|
|
Монолит темир бетон ва пўлат синчли |
4,5 |
3,0 |
1,0 |
|
Монолит темир бетон рама синчли |
3,0 |
1,5 |
0,5 |
|
Панел ва ғиштли, блокли |
2,0 |
1,5 |
0,4 |
209. Қозиқларни тебраниш пайтида, қозиқларни синовдан ўтказиш пайтида грунт ва структура тебранишларининг параметрларини инструментал тадқиқотлар асосида йўл қўйилган хавфсиз масофалар аниқланиши керак.
210. Бино ва иншоотлар конструкциялари замин грунтларда рухсат этилган тебранишлар тезлиги cm/s қумлар зич ўртача зичликда бўшлойли грунтларнинг қуйидаги оқувчанлик кўрсатгичи монолит темир-бетонли ва пўлат каркаслари монолит темир-бетондан рама каркасли каркаслар ғишт блокли ва панелли бино ва иншоотларни тебранишнинг тезлик қиймати V, cm/s қуйидаги формула орқали аниқланиши керак:
V = 2·p·a·d, (47)
Бу ерда:
a ва d — мос равишда, қозиқларни синовли қоқиш жараёнида экспериментал аниқланадиган тебранишнинг амплитуда ва частотаси.
211. Мавжуд бўлган бино ва иншоотлар яқинида қоқма қозиқларнинг динамик таъсирлар бўйича қўлланишининг иложи бўлмаганда, улар махсус қозиқларни босиб киритадиган асбоблар ёки домкратлар ёрдамида босилиб киритиладиган қозиқларга алмаштирилишига йўл қўйилади.
212. Киритиш учун минимал зарур куч F kN қуйидаги формула бўйича аниқланишига йўл қўйилади:
F ³ gcFd, (48)
бу ерда:
gc — иш шароити коэффициенти, қозиқ киритиш тезлиги 3 m/min гача тенг бўлганда 1,2 қабул қилинади;
Fd — қозиқнинг ҳар хил чуқурликларда қурилиш майдончани грунт шароитларида киритилишининг кўтариш қобилияти.
213. Қайта таъмирланаётган биноларнинг заминларини кучайтиришда босиб киритадиган қозиқларни қўллашда уларнинг пойдеворлари ва ер ости коммуникациялари F босиб киритиш кучни қабул қилишни текширилиши ва зарур бўлганда мустаҳкамланиши керак.
214. Бино ва иншоотларни қайта таъмирлашда бурғилама қозиқларни қўллаш ҳолатларда қозиқларни ўрнатишда технологик чўкишни аниқлаш ҳамда технологик чўкишни камайтириш бўйича чоралар, шунингдек қозиқни ён атрофини ўровчи (обсадной) инвентарь труба билан таъминланган ускуналар ишлатилиши инобатга олиниши керак.
215. Қайта таъмирланаётган бинонинг қозиқли пойдеворларини кучайтиришда мавжуд бўлган пойдевор плиталари (ростверк)га қўшимча қозиқларни юбориш йўли билан юклар ва уларнинг тушган жойлари ўзгарилиши муносабати билан охиргилар мустаҳкамликка текширилиши керак.
216. Қайта қуришда, қайта таъмирлашда бино ва иншоотларнинг пойдеворларининг қўшимча бино ва иншоотлари ушбу қурилишнинг ўзи ва унинг тузилмалари ҳолати тоифасининг жавобгарлиги даражасида ва атрофдаги биноларнинг қўшни объектларига кўра махсус техник шартлар талабларига мувофиқ белгиланиб чегаравий қўшимча қийматлардан ошмаслиги керак.
217. Қозиқ турини, материалини ва ўрнатиш усулини танлашни ҳисобга олган ҳолда амалга ошириш керак:
майдончадаги грунт ва гидрогеологик шароитлар, шунингдек заминдаги тўсиқлар мавжуд ёки мавжуд бўлиши мумкинлиги;
ўрнатиш пайтида қозиқдаги кучланишлар;
ўрнатиш пайтида қозиқни яхлитлигини текшириш ва сақлаш имкониятлари;
қозиқни ўрнатиш усули ва кетма-кетлигининг олдиндан ўрнатилган ва туташган иншоот ва коммуникацияларга таъсири;
қозиқни технологик чўкишни ҳисобга олган ҳолда ишончли тарзда ўрнатиш мумкин бўлган қўйим;
заминдаги ҳалокатли кимёвий таъсирлар;
ер ости сувларнинг турли горизонтлари орасидаги мумкин бўлган боғланишлар;
қозиқлар билан юк ташиш ва транспорт операциялари;
қозиқлар ўрнатилиши қўшни (яқин жойлашган) биноларга таъсири.
218. Мазкур ШНҚнинг 130 — 141-бандларидаги талабларни бажаришда қуйидагилар инобатга олиш керак:
қозиқлар ўрнатилишда қўшни биноларни силжиши ва тебранишиси (вибрация);
ишлатиладиган болға ёки вибратор тури;
қозиқ қоқишда динамик кучланишлар;
бурғилама қозиқларни ўрнатиш учун қудуқ ичида ишлатиладиган суюқликни қудуқ деворлари устуворлигини таъминлайдиган ва гидравлик портлаш эҳтимолини истисно қиладиган суюқлик босимини етарли даражада ушлаб туриши;.
қудуқ тубини, танасини шламдан, бентонит эритмаси билан тўлдирилганда тозалаш;
бетонлаш пайтида қудуқ танасининг маҳалий устувор эмаслиги, бу қозиқ танасига грунт тушишига олиб келиши мумкин;
тиқма қозиқлар танасига грунт ва сув тушиши ва сув оқими билан хом бетоннинг бузилиши мумкинлиги;
бетондан сув тортиб оладиган қозиқ атрофидаги тўйинмаган қум қатламларининг таъсири;
грунтдаги ва грунтли сувлардаги кимёвий моддаларининг секинлаштириладиган (пасайтирадиган) таъсири;
грунтдаги ва грунтли сувлардаги кимёвий моддаларининг секинлаштириладиган (пасайтирадиган) таъсири;
қозиқлар учун қудуқларни бурғилашда грунтнинг бузилиши.
10-боб. Қозиқли пойдеворларни конструктив тузилишига қўйиладиган талаблар
219. Тархда қозиқни қандай жойлаштиришга кўра қозиқли пойдеворларни қуйидаги кўринишда лойиҳалаш лозим:
якка қозиқларни — алоҳида турган таянчлар тагига;
қозиқлар тасма — пойдеворга бино ва иншоотларнинг деворлари тагига қозиқларни бир, икки ва кўп қаторли қилиб жойлаштириб;
қозиқлар тўпламини — қозиқлар тархда квадрат, тўғри тўртбурчак, трапециясимон шаклдаги майдонларга жойлаштириб устунлар тагига;
яхлит қозиқлар майдонини-қозиқларни бутун иншоот тагига текис жойлаштириб ва таглик грунтга таянадиган яхлит пойдевор плиталари (ростверк) билан бирлаштириб оғир иншоотлар тагига.
220. Қозиқли пойдеворлар лойиҳасини ишлаб чиқишда қуйидаги маълумотларни ҳисобга олиш лозим:
лойиҳаланаётган бино ёки иншоотнинг тузилиши ва чизмасига;
кўтарувчи қурилмаларнинг ўлчамларини ва улар лойиҳаланадиган материални;
чуқурлаштирилган хоналарнинг мавжудлиги уларни бинолар ва иншоотларнинг пойдеворларига яқинлашиш қамровларини;
полларнинг конструктив тузилиши ва уларга тушадиган технологик юкламаларни;
иншоот қурилмаларидан пойдеворларга тушадиган юкламаларни;
технологик жиҳозларни жойлаштириш, улардан иншоот қурилмаларига тушадиган юкламаларни, шунингдек жиҳозлар остидаги иншоот қурилмалари ва пойдеворларнинг чегаравий чўкишлари ва оғишларига қўйиладиган талабларни.
221. Пойдевордаги қозиқлар сонини белгилашда мазкур ШНҚнинг 50-бандига мувофиқ четки қозиқлар учун йўл қўйиладиган зўриқишларни ҳисобга олиб, қозиққа тушиши йўл қўйиладиган ҳисобий юкламада қозиқлар материалларнинг мустаҳкамлик хоссаларидан тўлиқ фойдаланишдан келиб чиқиш лозим.
222. Қозиқларнинг тузилиши ва ўлчамларини танлашда пойдеворларга тушадиган юкламаларнинг (технологик юкламаларнинг), шунингдек бинолар ва иншоотларни қуриш технологиясини ҳисобга олиш лозим.
223. Қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)анинг қозиқлар билан бирикиши, эркин таянувчи, бикир туташувчи шаклда лойиҳалашга йўл қўйилади.
224. Эркин таянишда асосдаги грунтлар бўш бўлганда пирамида конструкцияли қозиқларни қўллашга йўл қўйилади.
225. Пойдевор плиталари (ростверк)нинг қозиқларга эркин таянишини ҳисоблашларда шартли равишда шарнирли туташув сифатида ҳисобга олиш, бунда яхлит қуйма пойдевор плиталари (ростверк)ларда бундай туташув призмали ва тўғри бурчак кесимли қозиқ каллагини пойдевор плиталари (ростверк) 5–10 cm чуқур киритиб бириктириш йўли билан амалга оширилиши лозим.
226. Қуйидаги ҳолларда қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)ининг қозиқларга бикир туташувчи назарда тутилиши керак:
қозиқларнинг танаси бўш грунтлар (сийрак қумлар, оқувчан ҳолатдаги чангли-лойли грунтлар, балчиқлар, торфлар)да жойлашганда;
туташув жойида қозиққа тушадиган сиқувчи куч унинг кесими ўзаги чегарасидан чиқадиган эксцентриситет билан қўйилганда;
қозиққа горизонтал кучлар таъсир қилганда эркин таянишда улар вужудга келтирадиган силжишлар қийматлари мазкур ШНҚнинг 3-иловаси талабларига мувофиқ ҳисоблаб аниқланган лойиҳаланаётган бино ёки иншоот учун чегаравий қийматлардан катта бўлганда;
пойдеворда қия жойлашган ёки таркибий қисмлардан иборат қозиқлар бўлганда;
қозиқлар суғурувчи кучларга ишласа.
227. Темир-бетон қозиқларнинг яхлит қуйма темир-бетон пойдевор плиталари (ростверк) билан бикр туташувида қозиқнинг каллагини пойдевор плиталари (ростверк)га темир арматураларни анкерлаш узунлигига мос чуқурликда бириктириш ёки темир арматуранинг чиққан учларини пойдевор плиталари (ростверк)ни, уларни анкерлаш узунлигига мос узунликда ШНҚ 2.03.01-24 га мувофиқ бириктириш лозим.
228. Олдиндан зўриқтирилган қозиқлар каллагида зўриқтирилмаган темир арматура синчи (ундан кейинчалик анкер темир арматура сифатида фойдаланилади) бўлиши лозим.
229. Қўйма пўлат қисмлар ёрдамида бикр туташувни ҳосил қилишга йўл қўйилиши, бунда мустаҳкамликни таъминлаш керак.
230. Суғурувчи кучларга ишлайдиган қозиқларни пойдевор плиталари (ростверк)ка анкерлашда мазкур ШНҚнинг 151-бандига мувофиқ қозиқлар темир ўзагини пойдевор плиталари (ростверк)ка суғуришга ҳисоблаб топиладиган чуқурликда бириктириш лозим.
231. Мавжуд пойдеворлар заминини бурғилама-ҳайдама қозиқлар ёрдамида кучайтиришда қозиқларни пойдеворга бириктириш узулиги ШНҚ 2.02.01-19га мувофиқ ҳисоблаб қабул қилиниши ёки қозиқнинг беш диаметрига тенг қилиб белгиланиши, бу шартни бажаришнинг имкони бўлмаганда, пойдевор плиталари (ростверк)ка туташадиган жойда қозиқ танасини кенгайтириш инобатга олиниши керак.
232. Қозиқларни йиғма пойдевор плиталари (ростверк)ка бикр бириктириш қўнғироқсимон каллаклар ёрдамида таъминланиши лозим.
Пойдевор плиталари (ростверк) йиғма бўлганда, пойдевор плиталари (ростверк)ка махсус тешикларга қозиқларни тиқиб, бетон билан яхлитлашга йўл қўйилади.
233. Ботирувчи юклар кичик 400 kN (40tf) гача бўлганда, пойдевор плиталари (ростверк)ни қозиқнинг цементли қоришма билан текисланган каллагига ёки мазкур ШНҚнинг 225 — 228-бандларидаги талабларга биноан оралиқ ёстиқча орқали эркин таянтиришга йўл қўйилади.
234. Номарказий юкланган пойдевор қозиқлари, тўпидаги қозиқларни жойлаштиришда пойдеворга таъсир қиладиган доимий юкламаларнинг тенг таъсир этувчилари қозиқлар тархи оғирлик марказига иложи борича яқинроқдан ўтиши лозим.
235. Тик юкламалар ва моментларни, шунингдек горизонтал юкламаларни (уларнинг қийматлари ва йўналишларига кўра) қабул қилиш учун тик, қия ва (козловые) чорпоя қозиқларни бўлишига йўл қўйилади.
236. Қозиқларнинг қиялиги қуйидаги 17-жадвалда кўрсатилган қийматлардан ошмаслиги керак.
17-жадвал
|
Диаметри 1,0 m дан кам қозиқларнинг қиялиги |
Бурғиланма қозиқлар ва қозиқ-қобиқларнинг қиялиги, m |
|||
|
1,0 — 1,2 |
1,6 |
2,0 |
3,0 |
|
|
1:1 |
4:1 |
5:1 |
6:1 |
7:1 |
237. Кенгайишларсиз қоқма осма қозиқларнинг пастки учлари текислигида уларнинг ўқлари орасидаги масофа 3d дан, устун-қозиқларда эса 1,5d дан кам бўлмаслиги (d-думалоқ қозиқ диаметри ёки квадрат қозиқнинг томони ёки тўғри тўртбурчак қозиқнинг катта томони) лозим.
238. Бурғилама тиқма қозиқлар ва устун-қозиқлар таналари, шунингдек устун-қозиқларнинг қудуқлари орасидаги масофа 1,0 m дан кам бўлмаслиги, бунда қозиқларнинг кенгайишлари қаттиқ ва ярим қаттиқ чангли-лойли грунтларга маҳкамланганда, улар орасидаги масофа 0,5 m, бошқа қоятош бўлмаган грунтларда 1,0 m бўлиши керак.
239. Пойдевор плиталари (ростверк) таглиги сатҳида қия қозиқлар орасидаги ёки қия ва тик қозиқлар орасидаги масофа пойдеворларнинг тузилиш хусусиятларини ҳамда уларни грунтга ботириш, пойдевор плиталари (ростверк)ни темир арматуралаш ва бетонлаш ишончлилигини таъминлашини ҳисобга олиб қабул қилиниши лозим.
240. Қозиқларнинг узунлигини танлашда қурилиш майдонининг грунтларини, пойдевор плиталари (ростверк) таглигини жойлаштириш сатҳини ҳисобга олиш, қозиқли пойдеворлар қилиш учун мўлжалланган жиҳозларнинг имкониятини аниқланиши лозим.
Қозиқларнинг пастки учини мустаҳкам грунтларга етказиш, бунда грунтнинг бўш қатламларини ўйиб олиб ташлаш керак.
Қозиқларнинг пастки учлари учун замин деб қабул қилинган грунтга қозиқларнинг ботиш чуқурлиги қуйидагича бўлиши лозим:
ҳолат кўрсаткичи IL£0,1 бўлган йирик бўлакли;
шағалли, йирик ва ўртача йирикликдаги қумли, чангли — лойли грунтларда камида 0,5 m;
бошқа қоятош бўлмаган грунтларда камида 1,0 m.
241. Масуллиги III синф бинолари ва иншоотларининг пойдеворлари учун қозиқларнинг пастки учларини таркибида органик модда нисбий миқдори Iom£ 0,25 бўлган қумли ва чангли-лойли грунтларга таянтиришга йўл қўйилади.
Бунда, қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти уларни статик юклама билан синашлар натижалари бўйича аниқланиши лозим.
Оқувчан консистенцияли гилли грунтлар қатлами мавжуд бўлганда қозиқларнинг пастки учи шу қатлам этагидан камида 2 m чуқурлаштирилган бўлиши керак.
242. Қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)и таглигининг жойлаштириш чуқурлигини бино ёки иншоот ер ости қисмининг тузилиши ечимига (ертўла, техник ертўла бор-йўқлигига) ва майдонни текислаш лойиҳасига (кесиб ёки тупроқ тўкиб) кўра, шунингдек пойдевор плиталари (ростверк)нинг ҳисоблаб аниқланган баландлигига кўра белгилаш лозим.
243. Кўприкларнинг пойдеворлари учун пойдевор плиталари (ростверк) таглигини қуйидагича бажарилиши зарур:
сув ҳавзаси сиртидан, унинг тубидан ёки грунт юзасидан юқорироқ ёки пастроқ жойлаштириш;
маҳаллий иқлим шароитларидан, пойдеворларнинг тузилиши хусусиятларидан, кемаларнинг қатнаши ва ёғоч оқизиш талабларидан, қозиқларни атроф муҳит ҳароратининг ўзгаришлари, муз кўчиши салбий таъсирларидан, чўкиндиларнинг емиришидан самарали асрашга доир тадбирларнинг ишончлилигидан келиб чиқиб;
пойдеворларнинг ҳисобий юк кўтариш қобилияти ва узоққа чидашини инобатга олиб.
244. Кўпчийдиган грунтларда қурилиш олиб борганда, грунтнинг музлашдан кўпчишини қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)га таъсирининг олдини олиш ёки уни камайтирилиши лозим.
245. Ҳаво ҳарорати минус 40 0С дан юқори бўладиган жойларда сув ҳавзалардан ташқарида яхлит кесимли қозиқлардан, ичи бўш қозиқлар ва қозиқ-қобиқлардан (камида 3 cm ли ҳимоя бетон қатлами билан) фойдаланишга йўл қўйилади.
Бунда, бетон қатламида дарзлар пайдо бўлмаслиги тадбирлари кўрилиши лозим.
Сув сатҳи доимий ўзгариб турадиган анҳорлар, дарёларда, юқори қисмида темир-бетон ёки металл кожухда қолдириладиган бурғилама-тиқма устунларни ёки бетон билан тўлдирилган металл ёки темир-бетон қозиқ қобиқларни қўллаш керак.
Бурғилама-тиқма устунларнинг конструкцияларида кожухни пойдевор плиталари (ростверк) остидан сув ҳавзасидаги таянчлар олдидаги сув ювадиган чизиққача бўлган масофада ўрнатиш лозим.
246. Кўприклар пойдеворларнинг бурғилама-қуйма қозиқлари учун ҳимоя бетон қатламининг қалинлиги камида 10 cm бўлиши лозим.
247. Мусбат ҳарорат таъсирида (грунтнинг мавсумий музлаш сатҳидан ёки муз қатлами тагидан камида 0,5 m пастда) бетоннинг совуққа чидамлилиги бўйича чекловларсиз барча турдаги қозиқларни қўллашга йўл қўйилади.
248. Қозиқли пойдеворлар лойиҳасини ишлаб чиқишда қозиқларни қоқишда грунт сиртининг кўтарилиши мумкинлигини қуйидаги ҳолларда бўлишига йўл қўйилади:
қурилиш майдони майин юмшоқ ва оқувчан юмшоқ ҳолатдаги чангли-лойли грунтлардан ёки сувга тўйинган чангсимон ва майда қумлардан иборат бўлганда;
қозиқлар хандак тубидан ботириладиган бўлганда;
қозиқли пойдеворнинг тузилиши қозиқлар майдони ёки қозиқлар тўпи тарзида қабул қилиниб, четки қозиқлар орасидаги масофа 9 m дан кам бўлганда;
мазкур ШНҚнинг 12-бобига мувофиқ қурилиш майдончаси кўпчийдиган грунтлардан.
249. Грунт сиртининг кўтарилиши ўртача қиймати, h, m ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш лозим:
(49)бу ерда:
k — грунтнинг намлик даражаси 0,9-1,0 га тенг бўлганда 0,5 — 0,7 га тенг деб қабул қилинадиган коэффициент;
Vp — грунтга ботириладиган барча қозиқлар ҳажми, m3;
Ae — қозиқлар қоқиладиган юза ёки хандақ туби юзаси, m2.
11-боб. Ўта чўкувчан грунтларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
250. Ўта чўкувчан грунтлар шароитида қозиқли пойдеворларни қўллашни қозиқли пойдеворлар ва табиий заминдаги пойдеворлар лойиҳа ечимларининг мумкин бўлган вариантларини техник-иқтисодий асосланиши лозим.
251. Ўта чўкувчанлик бўйича II-турдаги грунтларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаштириш ишлари қуйидагиларни бажарган ҳолда амалга оширилиши лозим:
лойиҳада қурилиш йилнинг қуруқ мавсумида амалга оширилишини;
хандақ (котлован) туби табиий асосдаги пойдеворни ёки пойдевор плиталари (ростверк)ка мослаб хандақ этагини тайёрлаш ишлари тугаллангандан сўнг 1 сутка давомида хандақнинг вертикал ёнбағирларига горизонтал йўналишда камида 10 cm қалинликдаги бетон билан ёпилишини.
252. Ўта чўкувчан грунтлардан ташкил топган қурилиш майдонларида муҳандис-геологик изланишларни олиб борганда қуйидагилар амалга оширилиши керак:
грунтларнинг хусусий оғирлиги таъсирида ўта чўкишида мумкин бўлган хусусий ва энг катта қийматларини кўрсатган ҳолда грунтлар турини (майдон тупроқ солиб текисланганда солинган тупроқ- оғирлигини ҳам ҳисобга олиш) аниқлашни;
мазкур ШНҚнинг 177-бандига мувофиқ қозиқлар ботирилиши мумкин бўлган грунт қатламларини ажратишни.
253. Грунтларни ШНҚ 1.02.07-19 ва ШНҚ 1.02.09-09 га мувофиқ қудуқлар бурғиланиши ва шурфлар қазилиши лозим.
Қудуқлар бурғиланаётган жойлар ўртасидаги масофани шу жойларнинг муҳандис-геологик шароитлари мураккаблиги даражасига кўра белгиланиши, ушбу масофа 50 m дан ошмаслиги керак.
Алоҳида турган бино ва иншоот чегарасида камида тўртта қудуқ, қурилиш майдони 1300 m2 дан кичик бўлган бинолар учун учта қудуқ бўлиши лозим.
254. Бино ва иншоотлар қуриладиган майдонда қуйидаги маълумотлар берилиши керак:
ер ости сувларининг гидрогеологик тартиби синчиклаб ўрганилиши ҳақидаги;
лойиҳаланаётган ва мавжуд бинолар ва иншоотлардан фойдаланишда ўша тартибнинг ўзгариши мумкинлиги ҳақидаги.
255. Намланганда ўз хоссаларини ўзгартирувчи ўта чўкувчан ва бошқа тур грунтларнинг физик-механик, шунингдек мустаҳкамлик ва деформацияланиш хоссалари табиий намлик ҳолати учун ва сувга тўлиқ тўйинган ҳолати учун аниқланиши лозим.
256. II турдаги чўкувчан грунтларда қозиқли пойдеворларни ўта чўкувчанлик бўйича аниқлашда (грунтларнинг хусусий оғирликларидан 30 cm дан ортиқ ўта чўкиши эҳтимоли бўлганда), грунтни кесиш ёки олдиндан ҳўллаб шиббалаш, ҳўллаб портлатиш, грунт қозиқлари қоқиб мустаҳкамлаш билан II турдаги грунтлар шароитини I турга ўтказиш лозим.
Техник-иқтисодий жиҳатдан асосланганда бино ёки иншоот эгаллайдиган майдон чегарасида ва унинг атрофидаги ўта чўкувчан қатламнинг ярмига тенг масофада грунт қатламининг ўз хусусий оғирлигидан ўта чўкишини олдини олиши лозим.
257. Намланганда мустаҳкамлик ва деформацияланиш кўрсаткичлари пасаювчи ўта чўкадиган ва бошқа тур грунтларнинг барча қатламларини қозиқлар тешиб ўтиши имкони бўлган ҳоллардагина ҳўлланиши мумкин бўлган ўта чўкадиган грунтли майдонларда қозиқли пойдеворларни қўллаш лозим.
258. Қозиқларнинг пастки учлари қуйидаги грунтларга ботирилиши лозим:
I турдаги грунтларда барча турдаги қозиқлар учун сувга тўйинган ҳолатдаги кўрсаткичи IL<0,6 бўлган;
II турдаги грунтларда Ssl,g £ Su да қоқма қозиқлар учун IL<0,4 ва бурғилама қуйма қозиқлар учун IL<0,2 бўлган;
II турдаги грунтларда Ssl,g £ Su да;
қоқма қозиқлар учун IL<0,2;
бурғилама қоқма қозиқлар учун IL£0 бўлган қоятошли;
зич ва ўртача зичликдаги қумли грунтлар, чангли-лойли.
Бунда, юқоридаги Ssl,g тўкиб текисланган тупроқ ва бошқа қўшимча юк ҳисобга олинганда грунтнинг хусусий оғирлигидан чўкиши деб ҳисобланиши керак.
Ушбу банддаги грунтларга қозиқларни ботириш чуқурлиги қозиқнинг чўкиши чегаравий чўкиш Su дан ошмаслиги ва қозиқнинг зарур юк кўтариш қобилияти таъминланишидан энг каттаси сифатида ҳисоблашлар бўйича белгиланиши лозим.
259. Грунтларни тешиб ўтиш иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаганда, қуйидагилар бажарилиши керак:
III синф бино ва иншоотлари учун ўта чўкувчанлик бўйича I турдаги грунтларда нисбий ўта чўкувчанлиги Ssl<0,02 бўлган (босим камида 300 kPa (3 kgf/cm2);
грунтнинг хусусий оғирлиги ҳамда унинг сиртига тушадиган юкламадан пайдо бўладиган босимдан кам;
қозиқларнинг (қозиқ-қобиқлардан ташқари) пастки учи грунт қатламига камида 1 m чуқур ботиши (бунда қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти таъминланиши, заминнинг мумкин бўлган ўта чўкиш ва чўкиш (умумий қийматлари) грунтлар нотекис ҳўллангандаги бинолар ва иншоотлар учун чегаравий қийматлардан ошмаслиги шартлар).
260. I турдаги грунтларда III синф бир қаватли биноларнинг устун-қозиқларининг пастки учини Ssl ³ 0,2 грунтларга (агар қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини синалганда) таянтиришга йўл қўйилади.
261. Чўкувчан қалинликни тўп-тўп қозиқлар билан ва қозиқларнинг > 0,6 консистенцияли (оқувчанлик кўрсаткичи) чангсимон-гилли грунтларга, шунингдек намланган чангсимон қумларга таяниб ўтишида ШНҚ 2.05.03-22нинг мазкур ШНҚнинг 78 ва 190-бандларига мувофиқ таянч атрофидаги грунтни намлашдаги салбий босимни ҳисобга олган ҳолда пойдевор текширилиши лозим.
262. Муҳандислик изланишлари натижасида қоқма қозиқларни ўта чўкувчан грунтларга қоқиб ботириш қийинлиги аниқланганда, лойиҳада йўналтирувчи қудуқлар қилиниши лозим.
Йўналтирувчи қудуқлар I турдаги грунтларда йўналтирувчи қудуқлар диаметрини қозиқ кесими ўлчамида камроқ (50 mm гача), II турдаги грунтларда унга тенг ёки ундан кичикроқ (50 mm гача) қилиб белгилаш керак.
Йўналтирувчи қудуқлар чўкувчи қатлам чегарасидан чиқмаслиги лозим.
263. I турдаги грунтларда қўлланиладиган қозиқларни ҳисоблашни мазкур ШНҚнинг 6, 8-боблари ва ушбу ШНҚнинг 1-иловасига мувофиқ бажариш лозим.
Бунда, қозиқнинг пастки учи ва ён сиртидаги грунтларнинг ҳисобий қаршиликлари R ва fi мазкур ШНҚнинг 1, 2 ва 7-жадвалларига мутаносиблик коэффициенти K ва a мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ деформация модули Е, ички ишқаланиш бурчаги j ва солиштирма боғланиши c қиймати қуйидагилар бўйича аниқланиши лозим:
агар грунт ҳўлланиши мумкин бўлганда, грунтни тўлиқ сувга тўйинтириб, бунда жадвалдаги ҳисобий кўрсаткичларни қуйидаги формуладан аниқланадиган ҳолат кўрсаткичида қабул қилиш керак:
(50)бу ерда:
е — табиий зичликдаги грунтнинг ғоваклик коэффициенти;
gw — сувнинг солиштирма оғирлиги, gw=10 kN/m3 (1 tf/m3);
gs — қаттиқ зарраларнинг солиштирма оғирлиги, kN/m3 (tf/m3);
Wp, WL — қотиш чегарасида ва оқувчанлик чегарасида грунтнинг намлиги, бирлик улушларида;
Агар мазкур ШНҚнинг 50-формуласи бўйича IL<0,4 бўлса, IL= 0,4 деб қабул қилиш агар грунт ҳўлланмайдиган бўлса, табиий ҳолатдаги грунтнинг намлиги W ва ҳолат кўрсаткичи IL (W < Wp бўлса, Wp) қабул қилиниши керак.
264. I турдаги грунтлар шароитида қўлланиладиган, шиббалаб ҳосил қилинган тўшамада қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти, мазкур ШНҚнинг 72-банди талабларига мувофиқ, ёқлари қия қоқма қозиқлардагидек, мазкур ШНҚнинг 179-бандида келтирилган талабларга мувофиқ белгиланиши лозим.
265. I турдаги грунтлар шароитида қўлланиладиган қозиқларнинг бутун узунлиги чегарасида грунтни чекланган тарзда ҳўллаб, ГОСТ 5686-2020га мувофиқ ўтказилган статик синовлар натижалари бўйича уларнинг юк кўтариш қобилиятини мазкур ШНҚнинг 7-бобига кўра аниқлаш лозим.
266. Қурилиш олиб борилаётган майдонда қозиқларни статик синовлари мавжуд бўлганда, уларни синамасдан ишлатишга йўл қўйилади.
267. Ўта чўкадиган грунтларда қўлланиладиган қозиқлар ва қозиқ-қобиқларнинг юк кўтариш қобилиятини қуйидагиларга мувофиқ аниқлашга йўл қўйилмайди.
уларни динамик синовлар натижалари асосида аниқлашга;
қозиқ пастки учи ва ён сиртидаги ўта чўкадиган грунтларнинг ҳисобий қаршиликлари (R ва fi) ни шу грунтларни дала шароитида зондлаб синашлар натижаларига.
268. Статик зондлаш усулини мазкур ШНҚнинг 177-бандига мувофиқ қозиқларни таянтириш учун грунт қатламларини танлашда ўта чўкувчан қатлам чегарасидан пастда қўллашга йўл қўйилади.
269. I турдаги грунтлар шароитида мазкур ШНҚнинг 4-бобида келтирилган қозиқлардан ташқари қуйма бетон ва темир-бетон қозиқларни қўллаш лозим.
Бундай қозиқлар шағални камида 3d (d-қудуқ диаметри) чуқурликка қудуқ ичида шиббалаб зичланган бурғилама қудуқларда қўллаш керак.
270. II турдаги грунтлар шароитида қозиқ танасининг ўта чўкувчан қатлам чегарасининг қисмидаги ишқаланишга қарши қопламали қозиқларни қўллашга йўл қўйилади.
271. Қозиқларни II-турдаги грунтларда замин грунтларининг юк кўтариш қобилияти бўйича ҳисоблашда қуйидаги формула орқали аниқланиши лозим:
(51)бу ерда:
N — бир қозиққа тўғри келадиган ҳисобий юклама, kN (tf); бино ва иншоотларнинг қозиқ пойдеворларини лойиҳалашда аниқланади;
Fd — мазкур ШНҚнинг 187-бандига мувофиқ юк кўтариш қобилияти, kN (tf);
gk — ишончлилик коэффициенти, мазкур ШНҚнинг 50-банд талаблари бўйича қабул қилинади;
gc — ишлаш шароитлари коэффициенти, қиймати грунт ўта чўкишининг мумкин бўлган қийматига боғлиқ (Ssl): Ssl=5 cm да gc = 0, Ssl ³ 2su да gc=0,8; Ssl нинг оралиқ қийматлари учун интерполяция усулида аниқланади.
Pn — мазкур ШНҚнинг 187-бандига мувофиқ манфий ишқаланиш кучи.
272. Манфий ишқаланиш кучи Pn ни тўлиқ сувга тўйинган грунт учун (грунтлар юқоридан намланиши мумкин бўлганда) аниқлаш лозим.
Агар грунтлар пастдан (ер ости сувлари сатҳи кўтарилаганда) намланадиган бўлса, нисбий ишқаланиш кучи P'n табиий намликдаги грунтлар каби аниқланиши лозим.
273. Қозиқларни мустаҳкамлиги бўйича hsl чуқурликда таъсир қиладиган мазкур ШНҚнинг 187-бандига мувофиқ N+Pn (грунтлар юқоридан намланганда) ёки N+P'n (грунтлар пастдан намланганда) юкламага ҳисобланиши лозим.
274. Сувга тўйинган грунтларда қозиқнинг ён сиртига таъсир қиладиган манфий ишқаланиш кучи Pn ва табиий намликдаги грунтларда нисбий ишқаланиш кучи P'n ГОСТ 5686-2020га мувофиқ сувга тўйинган грунтлар ва табиий намликдаги грунтларда суғурувчи куч билан синашлар бўйича hsl узунликдаги қозиқнинг энг катта чегаравий қаршилигига тенг деб қабул қилиниши керак.
275. Суғуришга синашларни ўтказишдан олдин манфий ишқаланиш кучи Pn ни қуйидаги формуладан аниқлашга йўл қўйилади:
(52)бу ерда:
u — қозиқ танаси кўндаланг кесимининг периметри, m;
hsl — грунтнинг ўта чўкувчан қатламларининг ёнлама ишқаланиш кучлари жамланадиган ҳисобий чуқурлик, m;
Грунтнинг хусусий оғирлиги таъсиридан унинг ўта чўкиши қиймати 0,05 m га тенг бўлган чуқурликка тенг деб қабул қилиниши, бунда замин грунтининг ўта чўкиш қиймати ШНҚ 2.02.01-19 талабларига мувофиқ аниқланиши лозим.
ti — ҳисобий қаршилик, kPa, қуйидаги формула бўйича h=6 m чуқурликкача аниқланади:
(53)бу ерда:
z — ёнлама босим коэффициенти, 0,7 га тенг деб қабул қилинади;
jI, cI — ички ишқаланиш бурчаги ва солиштирма боғланиш ҳисобий қийматлари:
hsI — чуқурлик бўйича ўрталаштирилган ва ГОСТ 12248-2010га мувофиқ консолидацияланган дренажли қирқиш усулида аниқланади;
чуқурлик 6 m <h £hsI да қиймати доимий ва 6 m чуқурликдаги қийматига тенг деб қабул қилинади;
szg — сувга тўйинган грунтнинг хусусий оғирлигидан тик зўриқиш, kPa;
hi — ҳўлланганда чўкадиган ва қозиқнинг ён сиртига тегиб турадиган ўта чўкадиган грунт i-қатлами қалинлиги, m.
276. Сиқувчи кучга ишлайдиган қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN (tf) ни қуйидагича аниқлаш лозим:
чекланган жойни ҳўллаб қозиқларни статик синашлар натижалари бўйича l узунликдаги қозиқларни ботирувчи кучга юк кўтариш қобилияти билан hsI узунликдаги қозиқларни суғурувчи кучга юк кўтариш қобилияти орасидаги фарқ сифатида;
мазкур ШНҚнинг 179-бандига мувофиқ hsI чуқурликдан пастдаги грунт қатламлари чегарасида грунтлар тўлиқ сувга тўйинган шароитларда.
277. II турдаги грунтларда тўлиқ узунлиги бўйича жойлаштириладиган қозиқларни ўта чўкиш бўйича статик синашлардан ўтказиш мажбурий ҳисобланиши керак.
278. Грунтлари ўрганилмаган жойларда алоҳида муҳим иншоотлар учун чўкиш юз бергунга қадар заминни узоқ ҳўллаш йўли билан синовлар ўтказиш лозим.
279. Қозиқларнинг ён сиртида салбий ишқаланиш кучлари вужудга келиши эҳтимоли бўлганда, осма қозиқлардан қилинган қозиқли пойдеворларнинг чўкишини ён томонларидан тик қозиқлар четки қаторлари ташқи ёқларидан масофада ўтадиган тик текисликлар билан чекланган деб қабул қилинадиган пойдевор сифатида аниқлаш лозим.
Бунда, hmt — қозиқнинг пастки учидан hsI чуқурликкача бўлган масофа.
280. Юкламаларни ҳисоблашда пойдеворнинг хусусий оғирлигига салбий ишқаланиш кучларини қўшиш лозим.
Ушбу кучлар пойдевор плиталари (ростверк) баландлиги чегарасида унинг периметрига тенг ва қозиқларнинг ташқи ёқлари бўйича қозиқлар тўпи периметрига тенг периметр u, m да мазкур ШНҚнинг 52-формуласи бўйича аниқланиши керак.
281. Бино ва иншоотларнинг қурилмаларини ҳисоблаш учун ўта чўкувчан грунтларда қозиқли пойдеворларнинг нотекис чўкишларини аниқлашда қурилиш майдонининг гидрогеологик шароитлари ўзгаришлари ҳамда ҳисобланаётган пойдевор ёки умуман иншоотга нисбатан ҳўллаш манбаининг энг ноқулай тури ва жойлашиши тўғрисидаги тахминларни ҳисобга олиш лозим.
282. II турдаги грунтларда грунтнинг хусусий оғирлигидан ўта чўкиш эҳтимоли бўлганда қозиқли пойдеворларни қўллашда сувдан муҳофаза қилиш тадбирларини бажариш, бунда чўкиш чоклари биноларни оддий шаклдаги бўлакларга қирқиш лозим.
Саноат корхоналарининг кранлар билан жиҳозланган ишлаб чиқариш биноларида, кран ости изларини қозиқли пойдеворлар ҳисобий чўкиши иккиланган қийматига, бироқ грунтнинг ўз хусусий оғирлигидан ўта чўкиши ярмидан кам бўлмаган қийматга текислаш имконини берадиган конструктив тадбирлар назарда тутилиши лозим.
283. Грунт хусусий оғирлигидан 30 cm дан ортиқ ўта чўкканда, ўта чўкиш ўрасининг эгри чизиқли қисми чегарасига тушиб қоладиган қозиқли пойдеворларнинг горизонтал силжиши имкони бўлиши лозим.
Грунтни танлаш, грунтни чуқур намлаш, грунт намланишининг олдини олиш ва қозиқларга тушадиган горизонтал оғирликни ҳисобга олган ҳолда бошқа махсус статик ҳисоб-китоблар қабул қилинишини керак.
284. II турдаги грунтлар шароитида қозиқли пойдеворга таъсир қиладиган юкламаларни аниқлашда салбий ишқаланиш кучларини ҳисобга олиш лозим.
Ушбу кучлар бинолар ва иншоотларнинг грунтга кирган ва қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)и таглигидан юқорида ётган ён сиртларида пайдо бўлишига йўл қўйилади.
285. Қозиқли пойдеворларни қўллашда ўта чўкувчан грунтлардан ташкил топган майдонларни текислаш учун фақат махсус асослангандан кейингина 1 m дан ортиқ тупроқ тўкишга йўл қўйилади.
286. II-турдаги грунтлар шароитида қилинадиган қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда тайинланиши бўйича ишончлилик коэффициенти ҳисобга олинмаслиги лозим.
12-боб. Шишадиган грунтларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
287. Шишадиган грунтлардаги қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда қозиқлар шишадиган грунтларнинг барча қатламини ўйиб ўтиши (қозиқларнинг пастки учлари шишмайдиган грунтга таяниши) ҳамда қисман ўйиб ўтиши (пастки учлар бевосита шишадиган грунтга таяниши)га йўл қўйилади.
288. Шишадиган грунтлар учун қозиқли пойдеворларни ҳисоблашни чегаравий ҳолатлар бўйича ушбу ШНҚнинг 5-6-бобида келтирилган талабларга мувофиқ бажариш лозим.
Шишадиган грунтлар учун қозиқли пойдеворларни деформациялар бўйича ҳисоблашда, грунт шишганда қозиқларнинг кўтарилишини аниқлашга доир қўшимча ҳисоблашни мазкур ШНҚнинг 200 — 203-бандларига мувофиқ бажариш лозим.
289. Шишадиган грунтлар учун қозиқли пойдеворларни юк кўтариш қобилияти бўйича ҳисоблашда қозиқ ёки қозиқ қобиқнинг учлари остидаги ва ён сиртидаги ҳисобий қаршиликлар R ва fi қийматларини қозиқлар ва қозиқ-штампларни қурилиш майдонида ёки шунга ўхшаш грунтли қўшни майдонда шишадиган грунтларни ҳўллаб ўтказиладиган синашлар натижалари асосида қабул қилиш лозим.
290. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалашни бошлаш пайтида статик синашлар натижалари мавжуд бўлмаса, диаметри 1 m дан кичик бўлган қозиқлар ва қозиқ-қобиқларнинг пастки учлари остидаги ва ён сиртидаги шишадиган грунтларнинг ҳисобий қаршилигини мазкур ШНҚнинг 1, 2 ва 7-жадваллари бўйича худди шишмайдиган грунтлардагидек қўшимча грунтнинг ишлаш шароитлари коэффициенти gc=0,5 ни киритиб қабул қилиш, бунда коэффициент мазкур ШНҚнинг 3 ва 5-жадвалларида келтирилган бошқа коэффициентлардан қатъий назар ҳисобга олиниши керак.
291. Олдиндан бурғиланган йўналтирувчи қудуқларга ботирилган қоқма қозиқлар, кенгайишсиз қуйма қозиқлар, шунингдек грунтларнинг шишадиган қисми ўйиб кирмайдиган қозиқ-қобиқларнинг кўтаришини hsw,p m ни қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(54)бу ерда:
hsw — шишадиган грунт сиртининг кўтарилиши, m;
hswр — қозиқларнинг пастки учи жойлашган сатҳда грунт қатламининг кўтарилиши (шишадиган грунтни ўйиб ўтган ҳолда hswр =0), m;
W, w — мазкур ШНҚнинг 18-жадвалидан аниқланадиган коэффициентлар.
Бунда, грунт шишганда грунт чуқурлиги бўйича деформациянинг камайишини формулададиган кўрсаткичга боғлиқ бўлади ва шишадиган лойлар учун:
лойлар учун — 0,31 m-1,
орол лойлари учун — 0,36 m1;
u — қозиқ кўндаланг кесими периметри, m;
N — қозиққа тушадиган ҳисобий юк, kN (tf) юк бўйича ишончлилик коэффициенти gf = 1 қилиб аниқланади.
292. Иншоотларнинг кўтарилишини чегаравий қийматларини, шунингдек шишадиган грунт сиртининг кўтарилиши hsw ва қозиқларнинг пастки учи hswр жойлашган сатҳда грунт қатламининг қийматларини ШНҚ 2.02.01-19 га мувофиқ аниқлаш лозим.
18-жадвал
|
Қозиқнинг чуқурлиги, m |
Коэффициент W а, m1 нинг қуйидаги қийматларида |
Коэффициент w, m2/kN (m2/tf) |
||||
|
0,2 |
0,3 |
0,4 |
0,5 |
0,6 |
||
|
3 |
0,72 |
0,62 |
0,53 |
0,46 |
0,40 |
|
|
4 |
0,64 |
0,53 |
0,44 |
0,36 |
0,31 |
1,5 (15) |
|
5 |
0,59 |
0,46 |
0,36 |
0,29 |
0,24 |
1,1 (11) |
|
6 |
0,53 |
0,40 |
0,31 |
0,24 |
0,19 |
0,7 (7) |
|
7 |
0,48 |
0,35 |
0,26 |
0,20 |
0,15 |
0,5 (5) |
|
8 |
0,44 |
0,31 |
0,22 |
0,17 |
0,13 |
0,4 (4) |
|
9 |
0,40 |
0,27 |
0,19 |
0,14 |
0,11 |
0,3 (3) |
|
10 |
0,37 |
0,24 |
0,17 |
0,12 |
0,09 |
0,2 (2,5) |
|
11 |
0,34 |
0,21 |
0,15 |
0,10 |
0,08 |
0,2 (2) |
|
12 |
0,31 |
0,19 |
0,13 |
0,09 |
0,07 |
0,1 (1,5) |
293. Қозиқлар шишадиган грунтларни кесиб ўтганда ва улар шишмайдиган грунтларга ботганда ва қуйидаги шарт бажарилганда, қозиқли грунтнинг кўтарилиши юз бермаслиги керак:
(55)бу ерда:
Fsw — қозиқнинг ён сиртига таъсир қиладиган ҳисобий кўтарилиш кучларининг тенг таъсир этувчиси, kN (tf);
қозиқларни шишадиган грунтларда дала синовлари натижалари бўйича ёки грунтнинг шишиш кучлари учун юклама бўйича ишончлилик коэффициенти γf = 1,2 ни ҳисобга олиб ушбу ШНҚнинг 2-жадвалидан фойдаланиб аниқланади;
Fdu — қозиқнинг шишмайдиган грунтда жойлашган қисми юк кўтариш қобилияти, kN (tf) cуғурувчи кучлар таъсир этганда;
gk — мазкур ШНҚнинг 2-формуладагидек аниқланади.
294. Диаметри 1 m дан катта бўлган, шишадиган грунтлар қатламини кесиб ўтмайдиган қозиқларнинг кўтарилишини худди табиий грунтдаги пойдевордагидек ШНҚ 2.02.01-19 талабларига мувофиқ аниқланиши лозим.
Бунда, кенгайган қозиқнинг кўтарилиши қуйидагига тенг бўлган юклама Fu таъсир қилган ҳол учун аниқланиши керак:
(56)бу урда:
N, Fsw — мазкур ШНҚнинг 55-формуладагидек аниқланади;
gII — грунт солиштирма оғирлиги ҳисобий қиймати, kN/m3 (tf/m3);
Vg — қозиқнинг кўтарилишига қаршилик қиладиган грунт ҳажми, m3;
Қозиқнинг кўтарилишига қаршилик қиладиган грунт ҳажми Vg, пастки (кичик) диаметри кенгайиш диаметри d га, юқори даиметри d'=h+d га тенг бўлган, h баландликдаги кенгаювчи кесик конусдаги грунт ҳажмига тенг деб қабул қилинади:
Бу ерда:
H — грунтнинг табиий сиртидан қозиқнинг кенгайган жойи ўртасигача бўлган масофа, m.
295. Шишадиган грунтлар учун қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда грунт сатҳи билан пойдевор плиталари (ростверк)нинг пастки текислиги орасида мазкур ШНҚнинг 169-бандига мувофиқ тирқиш қолдириш лозим.
Тирқишнинг ўлчами грунт шишганда, унинг кўтарилиши энг катта қийматига тенг ёки ундан катта қилиб олиниши керак.
Шишадиган грунтнинг қатлами қалинлиги 12 m дан кам бўлганда, бевосита грунтга таянадиган пойдевор плиталари (ростверк) қилишга йўл қўйилади.
Бунда, ҳисоблаш мазкур ШНҚнинг 55-формуласига асосан амалга оширилиши лозим.
13- боб. Ишлов берилаётган ҳудудларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
296. Ишлов берилаётган майдонлар учун қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда мазкур ШНҚ талабларидан ташқари ШНҚ 2.01.09-19 га ҳам риоя қилиш лозим.
Бунда, қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш учун мўлжалланган муҳандислик изланишлари маълумотлари билан бирга кон-геология изланишлари маълумотлари ва ер сиртининг кутиладиган деформацияланиши маълумотларидан ҳам фойдаланиш керак.
297. Ишлов берилаётган майдонлар учун қозиқли пойдеворларни лойиҳалашга доир топшириқда қуйидаги маълумотлар бўлиши лозим:
қурилиш майдонида ер сиртининг кутиладиган энг катта деформацияланиши ҳақида маркшейдерлик ҳисоби натижалари бўйича олинган;
ўтириш, оғиш, нисбий горизонтал чўзилиш ёки сиқилиш деформациялари, ер сиртининг эгрилик радиуси, ўйиқлар ўлчами ҳақидаги.
298. Ишлов берилаётган майдонда қуриладиган бинолар ва иншоотлар қозиқли пойдеворларини ҳисоблашни ишлов берилганда, деформацияланадиган замин томонидан кўрсатиладиган таъсирларни ҳисобга олиб белгиланадиган юкламаларнинг алоҳида уйғунлашуви чегаравий ҳолати бўйича бажариш лозим.
299. Қозиқлар каллагининг пойдевор плиталари (ростверк)ка қандай туташтирилганига ва майдонга ишлов берилганда заминда горизонтал деформацияланиш пайдо бўлиши жараёнида пойдеворларнинг замин грунти билан таъсирлашувчига кўра қозиқли пойдеворларнинг қуйидаги турларга бўлиниши лозим:
бикр-қозиқлар каллакларини пойдевор плиталари (ростверк)ка бикр маҳкамлаш (қозиқлар темирўзаги чиқиқларини анкерлаб қўйиш ёки динамик ва статик юклама билан синашлар ва грунтни зондлаш натижалари бўйича аниқланиши;
мослашувчан (қимирлайдиган) қозиқларни пойдевор плиталари (ростверк)ка шартли-шарнирли 5 — 10 cm туташтириш ёки қозиқлар чоклари орқали туташтириб бириктириши.
300. Ишлов берилаётган майдонларда қозиқли пойдеворлар ва уларнинг заминларини ҳисоблаш қуйидагиларни ҳисобга олиб бажарилиши лозим:
майдонга ишлов бериш туфайли грунтларнинг физик-механикавий хоссалари ўзгаришини мазкур ШНҚнинг 210-бандига мувофиқ;
ер сиртининг оғиши, қийшайиши ва унда ўйиқлар ҳосил бўлиши туфайли айрим қозиқларга тушадиган тик юкламаларнинг қайта тақсимланишини мазкур ШНҚнинг 211-бандига мувофиқ;
замин грунтларининг нисбий горизонтал деформацияланиши туфайли горизонтал текисликда вужудга келадиган қўшимча юкламаларни мазкур ШНҚнинг 212-бандига мувофиқ.
301. Ишлов берилаётган майдонда сиқувчи кучга ишловчи барча турдаги қозиқларнинг замин грунти бўйича юк кўтариш қобилиятини қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(57)бу ерда:
gcr — майдонга ишлов берилганда грунтларнинг физик-механик ўзгаришларини ва тик юкламаларнинг қайта тақсимланишини ҳисобга оладиган ишлаш шароитлари коэффициенти:
бино ва иншоот пойдеворларидаги устун-қозиқлар учун gcr =1;
мослашувчан турдаги бинолар ва иншоотлар (масалан, шарнирли таянчли бир қаватли синчли иморатлар) пойдеворларидаги осма қозиқлар учун gcr = 0,9;
бикр турдаги бинолар ва иншоотлар (масалан, бикр тугунли кўп қаватли синчсиз бинолар, силос корпуслари) пойдеворларидаги осма қозиқлар учун gcr = 1,1;
Fd — қозиқнинг юк кўтариш қобилияти, kN (tf);
Ушбу ШНҚнинг 6-бобига мувофиқ ҳисоблаб ёки дала тадқиқотлари натижалари асосида аниқланади;
қозиқларни динамик ва статик юклама билан синашлар ва грунтни зондлаш мазкур ШНҚнинг 7-боби натижалари бўйича аниқланади.
302. Тик қоя қатламларда, бундан ташқари, нисбий горизонтал деформацияланиш εh , mm/m га боғлиқ бўлган қўшимча коэффициент gcr=1/(1+100·εh) ни ҳам ҳисобга олиш лозим.
303. Бикр турдаги тузилишли бинолар ва иншоотларнинг қозиқлари ва қозиқ-қобиқларига тушадиган қўшимча тик юкламалар ±
N ни ер сиртининг оғиши, қийшайиши, унда ўйиқлар ҳосил бўлиши, шунингдек грунтларининг горизонтал деформацияланиши билан боғлиқ равишда қозиқларнинг тик ҳисобий қийматларига кўра, қуйидагилар асосида аниқланиши лозим:
N ни ер сиртининг оғиши, қийшайиши, унда ўйиқлар ҳосил бўлиши, шунингдек грунтларининг горизонтал деформацияланиши билан боғлиқ равишда қозиқларнинг тик ҳисобий қийматларига кўра, қуйидагилар асосида аниқланиши лозим:осма қозиқлардан тайёрланган қозиқли пойдеворлар ва уларнинг замини мазкур ШНҚнинг 8-бобига мувофиқ табиий заминдаги пойдевор билан алмаштириш;
шартли пойдеворнинг замини бино (иншоот) ёки унда ажратилган бўлма узунлиги бўйича деформация модули ва грунт тўшамаси коэффициенти доимий бўлган чизиқли деформацияланадиган қилиш.
304. Қўшимча вертикал юкламалар бинонинг бўйлама ва кўндаланг ўқлари бўйича аниқланиши керак.
305. Ишлов берилаётган майдонларда қуриладиган қозиқли пойдеворларни ҳисоблашда майдонга ишлов бериш туфайли замин грунтининг қозиқларнинг лойиҳадаги вазиятига нисбатан горизонтал силжиши таъсирида эгилишга ишлаши натижасида қозиқларда вужудга келадиган қўшимча зўриқишларни ҳисобга олиш лозим.
306. Майдонга ишлов беришда грунтнинг ҳисобий силжиши ucr, mm ни қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(58)бу ерда:
gf, gc — нисбий горизонтал деформация учун юклама ва ишлаш шароитлари бўйича ишончлилик коэффициентлари ШНҚ 2.01.09-20 талабларига мувофиқ қабул қилиниши керак;
Îh — нисбий горизонтал деформациянинг кутилаётган қиймати маркшейдерлик ҳисоби натижалари бўйича аниқланади, mm/m;
х — қаралаётган қозиқнинг ўқидан токи бутун бино (бўлма) узунлигида қилинган пойдевор плиталари (ростверк)ли бино (иншоот)нинг марказий ўқигача ёки алоҳида устунлар тагига қилинган пойдевор плиталари (ростверк)ли синчли бино (бўлма)нинг бикрлик бўлгигача бўлган масофа, m.
307. Ишлов берилаётган майдонларга қуриладиган бино ва иншоотларнинг қозиқли пойдеворларини лойиҳалашда ер сиртининг деформацияланиши натижасида қозиқлардан пойдевор плиталари (ростверк)ка тушадиган зўриқишлар энг паст бўлиштдан келиб чиқиш лозим.
Бу талабни бажариш учун лойиҳаларда қуйидагиларни назарда тутиш лозим:
замин грунтининг горизонтал силжишлари таъсирини камайтириш учун бино ёки иншоотни бўлмаларга бўлишини;
заминнинг қийшайишидан тик текисликда вужудга келадиган зўриқишларни камайтриш учун бикр тузилишли бинолар ва иншоотлар учун асосий осма қозиқлар ишлатишни;
иложи борича бикрлиги кам қозиқлар, масалан, призматик, квадрат ёки тўғри тўртбурчак кўндаланг кесимли қозиқларни ишлатиш, тўғритўртбурчак кесимли қозиқларни, бинони бўйлама йўналишида кичик томони билан жойлаштириш;
қозиқни пойдевор плиталари (ростверк)ка туташтиришнинг мослашувчан турини мазкур ШНҚнинг 208-бандига мувофиқ қўллаш;
биноларни домкратлар ёки бошқа тўғриловчи қурилмалар ёрдамида тўғрилаб қўйиш.
308. Бино ёки иншоотни бўлмаларга бўлганда, улар орасида пойдевор плиталари (ростверк)да тирқишлар (деформация чоклари)ни бўлиши лозим.
ушбу тирқишларнинг ўлчами бинолар ва иншоотларнинг пастки қурилмаларидагидек ШНҚ 2.01.09-19 га мувофиқ белгиланиши керак.
309. Қозиқли пойдеворларни I — IV гуруҳдаги ишлов берилаётган қуйидаги майдонларда қўллаш лозим:
осма қозиқли бинолар ва иншоотларнинг исталган тури учун I — IV гуруҳдаги майдонларда;
устун-қозиқли — замин қийшайганда — мослашувчан турдаги тузилишли қилиб лойиҳаланаётган бинолар ва иншоотлар учун III ва IV гуруҳдаги, бикр тузилишли бинолар ва иншоотлар учун IV гуруҳдаги майдонларда.
310. Ишлов берилаётган майдонларни гуруҳларга бўлишда ШНҚ 2.01.09-19га асосланиши лозим.
311. Диаметри 600 mm дан катта бўлган қуйма ва бурғилама қозиқлар, қозиқ-қобиқлар ва бикр қозиқларнинг бошқа турларини фақат пойдевор плиталари (ростверк)ка сирпаниш чоки орқали туташтириладиган мослашувчан тузилишли қозиқли пой-деворларда мазкур ШНҚнинг 208-бандига асосан қўллашга йўл қўйилади.
312. Ишлов берилаётган майдонларда қозиқлар қоятошли грунтларга таянадиган ҳоллардан ташқари улар грунтга камида 4 m чуқур ботирилиши лозим.
313. Ўйиқлар ҳосил бўлиши мумкин бўлган I — IV гуруҳлардаги ишлов берилаётган майдонларда, шунингдек геологик бузилишлар мавжуд бўлган майдонларда махсус асослантирилганда қозиқли пойдеворларни қўллашга йўл қўйилади.
314. Қозиқларни пойдевор плиталари (ростверк)ка туташтиришнинг тузилишини кутилаётган замин грунтининг горизонтал силжиши қийматига қараб белгилаш лозим.
Қозиқлар учун горизонтал силжишнинг чегаравий миқдорига пойдевор плиталари (ростверк) билан қуйидагича туташувда мазкур ШНҚнинг 208-бандига мувофиқ берилган миқдоридан ошмаслиги керак:
бикр туташув — 2 cm;
мослашувчан, шартли-шарнирли туташув — 5 cm;
мослашувчан, сирпаниш чоки орқали туташув — 8 cm.
315. Замин грунтнинг горизонтал силжишидан қозиқлар ва пойдевор плиталари (ростверк)да вужудга келадиган зўриқишларни камайтириш, шунингдек бино (иншоот) қозиқли пойдеворларининг умумий фазовий устуворлигини таъминлаш учун грунтнинг кичик (2 cm гача) силжишлари таъсири жойидаги қозиқлар майдонини бикр туташувли қилишни, бошқа ҳолларда эса мослашувчан (шарнирли ёки сирпанувчи чок орқали) туташувли қилишни кўзда тутиш лозим.
316. Қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)лари марказдан ташқари чўзилиш ва сиқилишга, шунингдек ишлов берилганда деформацияландиган замин грунтининг ёнлама босимидан қозиқларда пайдо бўладиган горизонтал таянч қаршиликлар (кўндаланг куч ва эгувчи момент) таъсирида бурилишга ҳисобланиши керак.
317. Грунт сиртига қўйиладиган бетон майдонлар ёки бошқа бикр қурилмалардаги баланд пойдевор плиталари (ростверк)ли қозиқли пойдеворларни қўллашда қозиқларнинг бутун периметри бўйича эни камида 8 cm ва қалинлиги бикр қурилманинг бутун қалинлигича келадиган тирқишлар бўлиши лозим.
Тирқишни уфқий силжишлари таъсирида қозиқлар учун бикр таянч ҳосил қилмайдиган юмшоқ ёки қайишқоқ ашёлар билан тўлдириш керак.
14-боб. Сейсмик ҳудудларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
318. Зилзила содир бўладиган ҳудудларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда мазкур ШНҚнинг талабларидан ташқари ҚМҚ 2.01.03-19 га ҳам риоя қилиниши лозим.
Қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш учун бажариладиган муҳандислик изланишлари маълумотларидан қўшимча равишда қурилиш майдонини сейсмик микроҳудудлаш маълумотларидан ҳам фойдаланиш керак.
319. Бинолар ва иншоотларнинг қозиқли пойдеворларига зилзила таъсирларни ҳисобга олиб, биринчи гуруҳ чегаравий ҳолатлар бўйича юкламаларнинг алоҳида уйғунлашувига ҳисобланиши керак. Бунда, қуйидагиларни назарда тутиш керак:
мазкур ШНҚнинг 6-бобига мувофиқ қозиқнинг сиқувчи ва суғурувчи юкламаларга юк кўтариш қобилиятини аниқлаш;
мазкур ШНҚнинг 3-иловасига мувофиқ қозиқларнинг ён сиртлари грунтга узатадиган босимни чеклаш бўйича грунтнинг турғунлигини текшириш;
мазкур ШНҚнинг қозиқларни материалини мустаҳкамлиги бўйича ҳисобий зўриқишлар (бўйлама куч, эгувчи момент ва кўндаланг куч)нинг биргаликдаги таъсирига ҳисоблаш;
уларнинг қиймати зилзила юкламаларнинг ҳисобий қийматларига кўра мазкур ШНҚнинг 1-иловаси бўйича аниқланади.
320. Бино ёки иншоотга таъсир қиладиган зилзила юкламаларининг ҳисобий қийматларини аниқлашда, баланд жойлашган пойдевор плиталари (ростверк)ни, қуйи қават синчи (каркаси) кўринишида қараш лозим.
321. Қозиқларни юк кўтариш қобилиятини, сиқувчи ёки суғурувчи юклама Feq га кўтарувчанлик хусусиятини ҳисоблашда R ва fi ларнинг қийматини, замин грунтини мазкур ШНҚнинг 19-жадвалида келтирилган geq1 ва geq2 пасайтирувчи коэффициентларига кўпайтириш лозим.
R қийматини, шунингдек иш шароитлари коэффициенти geq3 га ҳам кўпайтириш керак:
i³3 да geq3=1, ва i<3 да geq3 = 0,9 деб қабул қилинади;
бунда, i — қозиқнинг келтирилган узунлиги мазкур ШНҚнинг 1-иловаси бўйича аниқланади.
322. Ҳисобий чуқурлик hd гача қозиқнинг ён сиртига грунтнинг қаршилиги fi ни мазкур ШНҚнинг 227-бандига мувофиқ нолга тенг деб олиш лозим.
323. Қозиқнинг ён сиртига грунтнинг қаршилиги ҳисобга олинмайдиган ҳисобий чуқурлик hd қуйидаги 59-формуладан аниқланиши, бунда 3/aε дан ортирмай қабул қилиниши лозим:
(59)бу ерда:
а1,а2,а3 — ўлчамсиз коэффициентлар;
тегишлича 1,5; 0,8 ва 0,6 (пойдевор плиталари (ростверк) баланд бўлса ва қозиқ алоҳида турса) ва 1,2; 1,2 ва 0 (қозиқ паст пойдевор плиталари (ростверк)ка қаттиқ туташтирилса) деб қабул қилинади;
H,M — горизонтал куч, kN (tf) ва эгувчи момент, kN∙m (tf×m) (булар грунт сирти сатҳида сейсмик таъсирларни ҳисобга олиб юкламаларнинг алоҳида уйғунлашувида қозиққа қўйилган) нинг ҳисобий қийматлари;
aε — деформация коэффиценти, 1/m мазкур ШНҚнинг 1-иловасидан аниқланади;
bp — қозиқнинг шартли эни, m мазкур ШНҚнинг 1-иловасидан аниқланади;
gI — грунт солиштирма оғирлигининг ҳисобий қиймати, kN/m3 (tf/m3), сувга тўйинган грунтларда сувнинг муаллақ тутиб турувчи таъсирини ҳисобга олиб аниқланади;
jI, cI — грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги, град ва грунтнинг солиштирма илашиши, kN/m2 (tf/m2) мазкур ШНҚнинг 36 ва 228-бандларига мувофиқ ҳисобий қийматлари.
324. Сейсмик юкламалар таъсир қилганда ҳисобий чуқурлик hd ни аниқлашда ички ишқаланиш ҳисобий бурчаги қийматини ҳисобий сейсмиклик 7 балл бўлганда, 2о га, 8 баллда 4о га, 9 баллда 7о га камайтириб қабул қилиш лозим.
325. Кўприкларнинг қозиқли пойдеворларини ҳисоблашда оқувчанлик кўрсаткичи IL>0,5 бўлган сувга тўйинган қумли грунтларда, қилинадиган мазкур ШНҚнинг 3-иловасида келтирилган К мутаносиблик коэффициентлари қийматларини 30 фоизга камайтириш йўли билан ҳисобга олиш лозим.
Қозиқларни юк кўтариш қобилиятига горизонтал юклама таъсир қилганда, қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини ҳисоблашларда сейсмик юкламанинг қисқа муддат таъсир қилишини ҳисобга олиш лозим.
Бунинг учун мазкур ШНҚнинг 3-иловаси бўйича (24) формуладаги h2 коэффициент қийматини катталаштириш керак.
Бир қаторли пойдеворларни шу қаторга перпендикуляр текисликда таъсир қиладиган юкламаларга ҳисоблашларда h2 коэффициенти қийматини 10 фоиз, бошқа ҳолларда 30 фоизга катталаштирилиши лозим.
19-жадвал
|
Бино ва иншоотларнинг хисобий сейсмиклиги, балл |
Қуйидаги гурунтларда R қийматларига тузатиш киритиш учун ишлаш шароитлари коэффициенти, geq1 |
Қуйидаги гурунтларда fi қийматларига тузатиш киритиш учун ишлаш шароитлари коэффициенти, geq2 |
|||||||||
|
Қумли зич гурунтлар |
Ўртача зичликдаги кумли гурунтлар |
Қуйидаги оқувчанлик кўрсаткичида чангли лойли гурунтлар |
Зич ўртача зичликдаги кумли гурунтлар |
Қуйидаги оқувчанлик кўрсаткичида чангли лойли гурунтлар |
|||||||
|
|
Намлиги кам ва нам |
Сувга тўйинган |
Намлиги кам ва нам |
Сувга тўйинган |
IL< 0 |
0 |
Намлиги кам ва нам |
Сувга тўйинган |
IL< 0 |
0 |
0,75 |
|
7 |
1 0,9 |
0,9 - |
0,95 0,85 |
0,8 - |
1 1 |
0,95 0,9 |
0,95 0,85 |
0,9 - |
0,95 - |
0,85 0,8 |
0,75 0,75 |
|
8 |
0,9 0,8 |
0,8 - |
0,85 0,75 |
0,7 - |
0,95 0,95 |
0,9 0,8 |
0,85 0,75 |
0,8 0,75 |
0,9 0,8 |
0,8 0,7 |
0,7 0,65 |
|
9 |
0,8 0,7 |
0,7 - |
0,75 0,6 |
- |
0,9 0,85 |
0,85 0,7 |
0,75 0,65 |
0,7 - |
0,85 0,65 |
0,7 0,6 |
0,6 - |
Изоҳлар:
1. Чизиқ устида келтирилган geq1, geq2 қийматлари қоқма қозиқларга, чизиқ тагидагилари тиқма қозиқларга тегишли.
2. Такрорланувчанлик тегишлича 1,2,3 бўлган ҳудудларда қуриладиган бинолар ва иншоотлар учун (транспорт ва гидротехникага доир бинолар ва иншоотлардан ташқари) geq1 ва geq2 коэффициентлар қийматларини 0,85;1,0 ёки 1,15 га кўпайтириш лозим.
3. Қоятошли ва йирик бўлакли грунтларга таянадиган устун-қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини аниқлашда қўшимча ишлаш шароитлари geq1, geq2 коэффициентлари киритилмайди.
326. Веритикал сиқувчи ва суғурувчи юкламаларга ишловчи қозиқнинг кўтарувчанлик хусусияти Fed, kN (tf) дала шароитидаги синашлар натижалари бўйича сейсмик таъсирларни ҳисобга олиб қуйидаги формуладан аниқланиши керак:
(60)бу ерда:
keq — сейсмик таъсирларда қозиқнинг кўтарувчанлик хусусияти пасайишини ҳисобга оладиган коэффициент;
сейсмик таъсирларни ҳисобга олиб, мазкур ШНҚнинг 224 — 227-бандлари талабларига мувофиқ ҳисобланган қозиқ кўтарувчанлик хусусияти қийматининг сейсмик таъсирларини ҳисобга олмасдан ушбу ШНҚнинг 6-бобига мувофиқ ҳисобланган қозиқ кўтарувчанлик хусусияти қийматига нисбати сифатида ҳисоблаб аниқланади;
Fd — қозиқнинг кўтарувчанлик хусусияти, kN (tf);
статик ёки динамик синашлар натижалари бўйича ёки грунтни статик зондлаш маълумотлари бўйича мазкур ШНҚнинг 7-бобига мувофиқ (сейсмик таъсирларни ҳисобга олмасдан) аниқланади.
327. Ўта чўкадиган ва шишадиган грунтларда қозиқларни сейсмик таъсирларни ҳисобга олиб юкламаларнинг алоҳида уйғунлашувига ҳисоблашни табиий намликда (агар грунтни ҳўллашнинг иложи бўлмаса) ва тўлиқ сувга тўйинган, оқувчанлик кўрсаткичи мазкур ШНҚнинг 50-формуладан аниқланадиган грунтда (агар грунтни ҳўллашнинг иложи бўлса) амалга оширилиши керак.
Бунда, қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини II турдаги грунт шароитларида ўта чўкиш бўйича аниқлаш грунтнинг салбий ишқаланиш кучлари ривожланиши имкониятини ҳисобга олмасдан бажарилиши лозим.
328. Қозиқларни сейсмик таъсирларга ҳисоблаш уларни мазкур ШНҚнинг 6 — 8-бандларига мувофиқ ҳисоблаш зарур.
329. Сейсмик ҳудудлардаги қозиқли пойдеворлар учун кўндалангига арматураланмаган ва чўкморсимон қозиқлардан ташқари барча турдаги қозиқларни қўллаш лозим.
330. Қудуқларнинг деворини мустаҳкамлашни талаб қилмайдиган барқарор грунтлардагина бурғилама тиқма қозиқларни қўллашга йўл қўйилади.
Бунда, қозиқларнинг диаметри камида 40 cm бўлиши, қозиқ узунлигининг диаметрига нисбати 25 дан ошмаслиги лозим.
Истисно тариқасида кейин тортиб олинадиган ўрнатилган қувурларини қўллаган ҳолда сувга тўйинган грунтларга тиқма ва бурғилама қозиқларни ботиришда йўл қўйилади.
331. Сейсмик ҳудудларда қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда қозиқларнинг пастки учини оқувчанлик кўрсаткичи IL £ 0,5 бўлган қоятошли, йирик бўлакли, зич ва ўртача зичликдаги қумли ва чангли-лойли грунтларга таянтириш лозим.
332. Бир қаторли ва 5 диаметрдан ортиқ қадамли кўп қаторли қозиқларнинг пастки учини оқувчанлик кўрсаткичи IL>0,5 бўлган сувга тўйинган ғовак қумларга, чангли-лойли грунтларга таянтиришга йўл қўйилмайди.
333. Грунтга динамик таъсир кўрсатишнинг махсус шарт-шароитларини қўллашга йўл қўйилади.
334. Қозиқли пойдевор плиталари (ростверк)ининг кўтарувчанлик қобилияти мазкур ШНҚнинг 8-боби ва ШНҚ 2.05.03-22 га мувофиқ текширилган бўлиши керак.
335. Сейсмик ҳудудларда қозиқларни грунтга камида 4 m чуқурлаштириш, қозиқларнинг пастки учлари остидаги заминда ўртача зичликдаги сувга тўйинган қумли грунтлар мавжуд бўлганда, камида 8 m чуқурлаштириш лозим.
336. Қозиқларни сунъий ҳосил қилинган сейсмик таъсирларда дала шароитида синашлар натижасида олинган маълумотлар билан асосланганда қозиқларни камроқ чуқурлаштиришга йўл қўйилади.
337. Қозиқлар қоя грунтларга таянган ҳолда уларнинг грунтга киритилиши носейсмик ҳудудларидагидек қабул қилиниши керак.
338. Бинонинг юк кўтарувчи деворлари остидаги қозиқли пойдеворнинг пойдевор плиталари (ростверк)и бўлми чегарасида узлуксиз ва бир сатҳда жойлашган бўлиши лозим.
339. Қозиқларнинг юқори учини пойдевор плиталари (ростверк)ка бириктириш чуқурлиги ҳисоблаб топилади ва сейсмик таъсирлар ҳисобга олиниши керак.
340. Бинолар ва иншоотларни пойдевор плиталари (ростверк)сиз қозиқли пойдеворларни қуришга йўл қўйилмайди.
341. Техник-иқтисодий жиҳатдан тегишлича асосланганда, қозиқли пойдеворларни сочилувчан материаллар (майда шағал, шағал, йирик ва ўртача қум) дан қилинган оралиқ ёстиқчали қилиб қуришга йўл қўйилади.
Бундай пойдеворларни биоген грунтларда, II турдаги ўта чўкадиган грунтларда, ишлов берилаётган майдонларда, геологик жиҳатдан нобарқарор (ўпирилиш, сел келиши мумкин бўлган карстли) майдонларда ва барқарорлаштирилмаган грунтли майдонларда қуришга йўл қўйилмайди.
342. Оралиқ ёстиқли қозиқли пойдеворлар учун худди носейсмик ҳудудлардагидек қозиқлар қўлланилиши керак.
343. Оралиқ ёстиқчали қозиқли пойдевор таркибига кирадиган қозиқларни горизонтал юкламаларга ҳисобланмаслиги, сиқувчи юкламага ишлайдиган бундай қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини сейсмик таъсирларни ҳисобга олиб, мазкур ШНҚнинг 225-бандига мувофиқ аниқлаш, бунда грунтнинг қаршилигини қозиқнинг бутун ён сирти бўйлаб ҳисобга олиш лозим.
Бунда, hd = 0, сейсмик таъсирларда қозиқ пастки учининг ишлаш шароитлари коэффициенти geqf = 1,2.
344. Оралиқ ёстиқли қозиқли пойдеворларни деформациялар бўйича ҳисоблашда пойдеворнинг чўкишини мазкур ШНҚнинг 8-бобига мувофиқ аниқланадиган пойдеворнинг чўкиши билан оралиқ ёстиғининг чўкиши йиғиндиси сифатида ҳисоблаб топиш лозим.
15-боб. Электр узатиш ҳаво линияларининг таянчларидаги қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари
345. Электр узатиш ҳаво линияларининг (бундан буён матнда ЭУЛ деб юритилади) таянчлари ва кичик станцияларнинг қозиқли пойдеворларини қозиқларни ботишига имкон берадиган ва техник-иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлган барча турдаги грунтларда қўллашга йўл қўйилади.
346. ЭУЛнинг қозиқли пойдеворлари учун пирамидал ва ромбсимон қозиқларни қўллашга йўл қўйилмайди.
347. Суғурувчи ёки горизонтал юкламаларни қабул қиладиган қозиқларни грунтга ботириш чуқурлиги камида 4,0 m, ёғоч таянчларнинг пойдеворлари учун эса, камида 3,0 m бўлиши лозим.
348. ЭУЛнинг ёғоч таянчлари пойдеворлари учун ёғоч қозиқларни ер ости сувлари мавжудлиги ва сатҳнинг ҳолати қандайлигидан қатъий назар қўллашга йўл қўйилади.
Намлиги ўзгарувчан жойларда ёғочни чиришдан ҳимоялаш чоралари кўриш лозим.
349. Сиқувчи юкламага ишлайдиган осма қоқма ва тиқма қозиқларнинг юк кўтарувчанлик хусусиятини мазкур ШНҚнинг 252-253-бандларида келтирилган талабларни ҳисобга олиб, ушбу ШНҚнинг 9 ва 12-формулаларига мувофиқ аниқлаш лозим.
Бунда, ишлаш шароитлари коэффициенти gс ни мазкур ШНҚнинг 9 ва 12-формуласида қуйидагича қабул қилиш керак:
меъёрий оралиқ таянчлар учун — 1,2;
бошқа ҳолларда — 1,0.
350. Суғурувчи юкламага ишлайдиган қоқма ва тиқма қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини мазкур ШНҚнинг 253-254-бандларида келтирилган талабларни ҳисобга олиб, ушбу ШНҚнинг 11 ва 15-формулалар бўйича аниқлаш лозим.
Бунда, ишлаш шароитлари коэффициентини таянчлар учун мазкур ШНҚнинг 11 ва 15-формулаларида қуйидагича қабул қилиш керак:
меъёрий оралиқ таянчлари учун — 1,2;
анкерли ва бурчакдаги таянчлар учун —1,0;
351. Катта қадамли таянчлар учун қуйидагилар аниқланиши лозим:
қозиқлар ва пойдевор плиталари (ростверк)ани тутиб турувчи оғирлиги ҳисобий суғурувчи кучга тенг бўлса — 1,0;
агар тутиб турувчи юклама 65 фоизни ташкил қилса ва суғурувчи юкламадан кичик бўлса — 0,6;
бошқа ҳолларда эса интерполяция қилиш йўли билан.
352. ЭУЛ пойдеворларида қоқма қозиқларнинг пастки учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги R ва қоқма қозиқларнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршилик fi мазкур ШНҚнинг 1 ва 2-жадваллари бўйича қабул қилиниши лозим.
Меъёрий таянчларнинг пойдеворларида оқувчанлик кўрсаткичи IL ³ 0,3 бўлган чангли-лойли грунтлар учун fi нинг ҳисобий қийматларини 25 фоизга ошириш керак.
353. Қоқма қозиқлар ён сиртидаги грунтнинг мазкур ШНҚнинг 252-банди талабларига мувофиқ ҳисобланган ҳисобий қаршилиги fi ни 20-жадвалда келтирилган ишлаш шароитлари қўшимча коэффициенти gc га кўпайтириш лозим.
20-жадвал
|
Пойдеворларнинг турлари гурунт ва юкламаларнинг кўрсаткичлари |
Ишлаш шароитларининг қўшимча коэффициентлари , g |
||||
|
l ³ 25d |
l<25d ва нисбатлар |
||||
|
|
|
|
|||
|
1. Қуйидагиларни ҳисоблашда меъёрий оралиқ таянч остидаги пойдевор: а) якка қозиқлар суғурувчи юкламаларга: қумли грунтлар ва қумлоқ тупроқларда лойлар ва қумлоқ тупроқларда IL £ 0,6 да; лойлар ва қумлоқ тупроқларда IL > 0,6 да. б) якка қозиқларни сиқувчи юкламаларга ва тўп таркибидаги қозиқларни суғурувчи юкламаларга: қумли грунтлар ва қумлоқ тупроқларда лойлар қумлоқ тупроқларда IL £ 0,6 да; қумли грунтлар ва қумлоқ тупроқларда лойлар IL > 0,6 да. 2. Қуйидагиларни ҳисоблашда анкерли, бурчакдаги охирги таянчлар, катта қадамли таянчлар остидаги пойдевор: а) якка қозиқлар суғурувчи юкламаларга: - қумли грунтлар ва кумлоқ тупроқларда - лойлар ва қумлоқ тупроқларда |
0,9 1,15 1,5
0,9 1,15 1,5
0,8 1,0
|
0,9 1,15 1,5
0,9 1,15 1,5
0,8 1,0
|
0,8 1,05 1,35
0,9 1,15 1,5
0,7 0,9
|
0,55 0,7 0,9
0,9 1,15 1,5
0,6 0,6 |
|
|
б) тўп таркибидаги қозиқларни суғурувчи юкламаларга: қумли гурунтлар ва қумлоқ тупроқларда лойлар ва қумлоқ тупроқларда в) барча грунтлар сиқувчи юкламаларга |
0,8 1,0 1,0 |
0,8 1,0 1,0 |
0,8 1,0 1,0 |
0,8 1,0 1,0 |
|
20 — жадвалда қуйидаги белгилар қабул қилинган:
d — думалоқ қозиқнинг диаметри, квадрат қозиқнинг томони, тўғри тўртбурчак кесимли қозиқнинг катта томони;
H — ҳисобий юкламанинг горизонтал ташкил этувчиси;
N — ҳисобий юкламанинг вертикал ташкил этувчиси.
Изоҳ. Якка қозиқли юклам горизонтал ташкил этувчиси томонга қиялатиб ботиришда (вертикалга нисбатан қиялик бурчаги 10 дан катта бўлганда) ишлаш шароитларининг қўшимча коэффициентини тўпда ишлайдиган вертикал қозиқларда (1б ёки 2б позиция бўйича) қабул қилиш лозим.
354. Тўртта қозиқ ва бундан кам қозиқдан иборат тўпда ишлайдиган қозиқни суғурувчи юкламага ҳисоблашда қозиқнинг ҳисобий кўтарувчанлик хусусиятини
20 фоизга камайтириш лозим.
20 фоизга камайтириш лозим.
355. Суғурувчи юкламани қабул қиладиган қозиқлар учун уларни лидер қудуқларга ботиришга йўл қўйилади.
Бунда, қозиқнинг кўндаланг кесими билан лидер қудуқнинг диаметри орасидаги фарқи 0,15 m дан кам бўлмаслиги лозим.
16-боб. Кам қаватли қишлоқ биноларининг қозиқли пойдеворларини лойиҳалаш хусусиятлари
356. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш хусусиятлари кам қаватли қишлоқ биноларининг қуйидаги турларга бўлиниши лозим:
чорвачилик ва паррандачилик учун қўрғон туридаги уйлар;
қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ва қишлоқ хўжалиги техникаси омборхоналари;
ҳар хил мақсадларга мўлжалланган бостирмалар.
Булар учун бинолар девори цоколи сатҳида ҳисобий юклама 150 kN/m (15 tf/m), устунга эса — 400 kN (40 tf).
357. Кам қаватли қишлоқ биноларининг қозиқли пойдеворларини лойиҳалашда асосан устун-қозиқларни, кўндалангига арматураланмаган, олдиндан зўриқтирилган арматурали калта пирамидал қозиқларни, узунлиги 3 m гача бўлган бурғилама қозиқларни (зичлаб шиббаланган забойли) ва ўйилган қудуқларга ботириладиган тиқма қозиқларни қўллаш лозим.
358. Тиргакли конструкциядаги қишлоқ биноларининг пойдеворларида консолли, тавр ва қўштавр кесимли қозиқларни қўллаш керак.
359. Сейсмик ҳудудларда кўтариладиган кам қаватли қишлоқ бинолари учун устун-қозиқларни қўллашда улар грунтга камида 2 m чуқурликда ботирилиши лозим.
360. Узунлиги 3 m гача бўлган бурғилама қозиқларни ишлатишда қудуқлар забойини зичлашда грунтга камида 10 cm қалинликдаги шағал қатлами шиббалаб зичланиши лозим.
361. Ўта чўкадиган (хусусий оғирлигидан 15 cm гача чўкадиган) грунтларда кам қаватли қишлоқ бинолари қозиқли пойдеворларининг лойиҳаларида қозиқлар ўта чўкадиган қатламли тўлиқ ўйиб киришини кўзда тутмасликка йўл қўйилади.
Бунда, биноларнинг ер устидаги конструкциялари пойдеворларнинг ҳисоблаб аниқланган нотекис чўкишлари ва ўта чўкишларида бинолардан фойдаланишни таъминлайдиган конструктив тадбирларни лойиҳаланиши лозим.
362. Қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини мазкур ШНҚнинг 9-формуласи бўйича ҳисоблашда грунтга 2 дан — 3 m гача чуқурликда ботириладиган қоқма қозиқларнинг пастки учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги R, kPa (tf/m2) ни мазкур ШНҚнинг 21-жадвалидан, ён сиртларидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги fi, kPa (tf/m2) ни мазкур ШНҚнинг 22-жадвал бўйича қабул қилиш лозим.
363. Зичлаб уланган, қозиқлар 2 дан 3 m гача чуқурликда ботириладиган ҳолда тиқма ва бурғилама қозиқларнинг пастки учи остидаги грунтнинг ҳисбий қаршилиги R, kPa (tf/m 2) ни мазкур ШНҚнинг 23-жадвалидан қабул қилиш лозим.
Бунда, зич қумли грунтларда жадвалдаги қийматларни 1,3 марта кўпайтириш керак.
Тиқма ва бурғилама қозиқларнинг ён сиртидаги ҳисобий қаршилик fi, kPa (tf/m2) ни мазкур ШНҚнинг 22-жадвалдан 0,9 га тенг ишлаш шароитлари қўшимча коэффициенти билан қабул қилишга йўл қўйилади.
21-жадвал
|
Қозиқни ботириш чуқурлиги, m |
Ғоваклик коэффициенти, е |
Қоқма қозиқларни пастки учлари остидаги гурунтнинг солиштирма қаршилиги, R, kPa (tf/m2) |
|||||||||
|
Қумли гурунтлар |
Чангсимон-лойли гурунтлар, оқувчанлик кўрсаткичли, IL |
||||||||||
|
Йирик |
Ўртача йириликдаги |
Майда |
Чанг симон |
0,0 |
0,2 |
0,4 |
0,6 |
0,8 |
1,0 |
||
|
2 |
£ 0,55 |
8300 (830) |
3900 (390) |
2500 (250) |
1500 (150) |
6500 (650) |
3900 (390) |
2000 (200) |
1000 (100) |
600 (60) |
300 (30) |
|
0,70 |
6400 (640) |
3000 (300) |
1900 (190) |
1200 (120) |
5400 (540) |
3200 (320) |
1700 (170) |
900 (90) |
500 (50) |
250 (25) |
|
|
1,00 |
|
|
|
|
3200 (320) |
1900 (190) |
1000 (100) |
600 (60) |
300 (30) |
150 (15) |
|
|
3 |
£ 0,55 |
8500 (850) |
4100 (410) |
2700 (270) |
1600 (160) |
6600 (660) |
4000 (400) |
2100 (210) |
1100 (110) |
650 (65) |
350 (35) |
|
0,70 |
6600 (660) |
3200 (320) |
2100 (210) |
1300 (130) |
5500 (550) |
3300 (330) |
1800 (180) |
1000 (100) |
550 (55) |
250 (25) |
|
|
1,00 |
- |
- |
- |
- |
3300 (330) |
2000 (200) |
1100 (110) |
700 (70) |
350 (35) |
200 (20) |
|
|
Изоҳ. IL ва е ларнинг оралиқ қийматлари учун R нинг қиймати интерполяция усулида аниқланади. |
|||||||||||
22-жадвал
|
Гурунт қатламининг жойлашиш чуқурлиги, hi |
Қатламдаги гурунтнинг ғоваклик коэффициенти е |
Қоқма қозиқлар, шу жумладан, тавр ва қуштавр кесимли қозиқларнинг ён сиртидаги гурунтнинг ҳисобий қаршилиги fi, kPa (tf/m2) |
||||||||
|
Қумли гурунт |
Чангсимон-лойли гурунтлар, оқувчанлик кўрсаткичли fi қуйидагига тенг |
|||||||||
|
Йирик Ўртача йирикликдаги |
Майда |
Чангсимон |
0,0 |
0,2 |
0,4 |
0,6 |
0,8 |
1,0 |
||
|
1 |
£ 0,55 |
80 (8,0) |
55 (5,5) |
45 (4,5) |
46 (4,6) |
39 (3,9) |
32 (3,2) |
25 (2,5) |
18 (1,8) |
11 (1,1) |
|
0,7 |
60 (6,0) |
40 (4,0) |
30 (3,0) |
45 (4,5) |
37 (3,7) |
30 (3,0) |
23 (2,3) |
16 (1,6) |
9 (0,9) |
|
|
1,0 |
- |
- |
- |
- |
32 (3,2) |
23 (2,3) |
15 (1,5) |
10 (1,0) |
6 (0,6) |
|
|
2-3 |
£ 0,55 |
85 (8,5) |
60 (6,0) |
50 (5,0) |
68 (6,8) |
53 (5,3) |
40 (4,0) |
29 (2,9) |
20 (2,0) |
13 (1,3) |
|
0,7 |
65 (6,5) |
45 (4,5) |
35 (3,5) |
65 (6,5) |
50 (5,0) |
37 (3,7) |
26 (2,6) |
18 (1,8) |
11 (1,1) |
|
|
1,0 |
- |
- |
- |
60 (6,0) |
45 (4,5) |
32 (3,2) |
21 (2,1) |
13 (1,3) |
7 (0,7) |
|
|
Изоҳ. hi, е ва IL ларнинг оралиқ қийматлари учун fi қиймати интерполяция усулида аниқланади. |
||||||||||
23-жадвал
|
Гурунтлар |
Ғоваклик коэффициенти е |
2-3 m чуқурликда ботирилган тиқма ва бурғилама қозиқларнинг пастки учи остидаги ҳисобий қаршилик, R, kPa ва устун-қозиқларнинг консоллари ҳисобий қаршилик, Rcon (tf/m2) |
|||
|
Қумли гурунтлар |
|||||
|
Йирик |
Ўртача йирикликдаги |
Майда |
Чангсимон |
||
|
Чангсимон – лойли гурунтлар оқувчанлик кўрсаткичи IL, кўрсаткичидà |
|||||
|
0,0 |
0,2 |
0,4 |
0,5 |
||
|
Ўртача зич қумлар |
0,55-0,8 |
2000 (200) |
1500 (150) |
800 (80) |
500 (50) |
|
Қумлоқ ва қумоқ |
0,5 0,7 1,0 |
800 (80) 650 (65) 550 (55) |
650 (65) 550 (55) 450 (45) |
550 (55) 450 (45) 350 (45) |
450 (45) 350 (35) 250 (25) |
|
Лойлар |
0,5 0,6 0,8 |
1400 (140) 1100 (110) 700 (70) |
1100 (110) 900 (90) 600 (60) |
900 (90) 750 (75) 500 (50) |
700 (70) 600 (60) 400 (40) |
364. Сиқувчи кучга ишлайдиган, грунтга темир-бетон консоллар билан ботириладиган устун-қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини қозиқларнинг пастки учи остидаги, консоллар остидаги ва ён сиртидаги грунтнинг қаршиликлари йиғиндиси сифатида қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
, (61)бу ерда:
gcon — ишлаш шароитлари қўшимча коэффициенти, қумли грунтлар учун gcon = 0,4 ва чангли-лойли грунтлар учун g con = 0,8;
Rcon — консоллар остидаги грунтнинг ҳисобий қаршилиги, kPa (tf/m2); улар грунтга 0,5-1,0 ботириганда ушбу ШНҚнинг 23-жадвалига асосан қабул қилинади;
Acon — консолларнинг горизонтал текисликка проекцияси юзаси, m2.
365. Юкламанинг вертикал ташкил этувчиси таъсир қиладиган ҳолда тавр ва қўштавр кесимли қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини (9) формуладан аниқлаш лозим.
Бунда, токча ва деворнинг ён сиртидаги fi қийматини ушбу ШНҚнинг 22-жадвалига асосан қабул қилинади.
366. Уч шарнирли рамалардан иборат караксли бинолар учун қўлланиладиган тавр ва қўштавр кесимли қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини ҳисоблашда, тиргак (распор)ларнинг горизонтал ташкил этувчилари қозиқларнинг ён сиртларидаги ҳисобий қаршиликка таъсирини инобатга олишга йўл қўйилади.
367. Бир қаватли қишлоқ биноларининг қозиқли пойдеворлари ва устун-қозиқлари учун грунтларнинг совуқдан кўпчиши таъсирига пойдеворларнинг устуворлигини текшириб кўриш лозим.
368. Қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини аниқлашда грунтларнинг ҳисобий кўрсаткичларини биноларни ва улардан фойдаланиш жараёнида уларнинг энг ноқулай мавсумий ўзгаришлари учун қабул қилиш лозим.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
1-ИЛОВА
1-ИЛОВА
Қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш учун муҳандислик-геологик тадқиқотлар ҳажмларни аниқлаш
1. Қозиқли пойдеворлар учун тадқиқотлар ҳажмини аниқлашда жойлашиш ва хоссалар шартлари бўйича грунтлар бир хил таркибига кўра ўрнатилган грунтининг мураккаблигини уч тоифага ажратиш керак.
Биринчи тоифа амалда горизонтал ёки озгина мойил қатламлари бўлган (қиялик 0,05 дан кўп бўлмаган), шунингдек ҳар бир қатлам ичида хоссалари бўйича бир таркибли бўлган тартибида қалинлиги бир қатламли ёки кўп қатламли бўйича грунтларни киритиш лозим.
Иккинчи тоифага қатламлар орасидаги чегаралар етарлича изчил бўлмаган (қиялик 0,1 дан ошмаган), шунингдек ҳар бир қатлам ичида хоссалари бўйича ҳар хил таркибли бўлган тартибида қалинлиги бир қатламли ёки кўп қатламли грунтларни киритиш керак.
Учинчи тоифага тартибида кўп қатламли ва қатламлар орасидаги нотекис чегаралари бўлган (0,1 дан ортиқ қияликка эга) ҳар хил таркибли хусусиятларга эга ва алоҳида қатламлар чиқиб кетиши мумкин бўлган грунт қатламини киритиш зарур.
2. Қурилиш майдончанинг грунт шароитларини мураккаблик тоифасини баҳолаш, геологик фондлар асосида бажарилади.
3. Объектларни масъулиятлик даражаси ва грунт шароитларни мураккаблик тоифасига боғлиқ бўлган қозиқли пойдеворлар учун тадқиқотлар ҳажмини аниқлаш жадвалидан фойдаланган ҳолда ўтказиш йўл қўйилади.
1-жадвал
|
Тадқиқот тури |
Грунт шароитларнинг мураккаблик тоифаси |
||
|
биринчи |
иккинчи |
учинчи |
|
|
Бино ва иншоотларнинг масъулият даражаси III (пасайтирилган) |
|||
|
Бурғилаш қудуғи |
70х70 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида битта қудуқ |
50х50 m тўр бўйича фақат ҳар бир бинога камида иккита қудуқ |
30х30 m тўр бўйича фақат ҳар бир бинога камида учта қудуқ |
|
Грунтларни лаборатория тадқиқотлари |
Бир муҳандис-геологик элемент ичидаги камида олтита синов |
||
|
Грунтларни зондлаш |
35х35 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида икки нуқта |
25х25 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида уч нуқта |
15х15 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида олти нуқта |
|
Бино ва иншоотлар масъулият даражаси II (нормал) |
|||
|
Бурғилаш қудуғи |
50х50 m тўр фақат ҳар бир бинога камида иккита қудуқ |
40х40 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида учта қудуқ |
30х30 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида тўртта қудуқ |
|
Грунтларни лаборатория тадқиқотлари |
Ҳар бир инженерлик –геология элементлари-ичида камида олтита синов кўрсатгичларини аниқлаш |
||
|
Грунларни зондлаш |
25х25 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида олти нуқта |
20х20 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида етти нуқта |
15х15 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида ўн нуқта |
|
Прессиометр синовлари |
- |
Бир муҳандис-геологик элемент ичидаги камида олтита синов |
|
|
Грунтни намунавий қозиқ билан синови |
Ҳар бир инженерлик –геология элементлари-ичида камида олтита синов кўрсатгичларини аниқлаш |
||
|
Грунтни табиий қозиқ билан синови |
- |
1000 дан ортиқ қозиқлар бўлган ҳолда ҳар бир чуқурликда камида иккита синов |
100 дан ортиқ қозиқлар бўлган ҳолда ҳар бир чуқурликда камида иккита синов |
|
Бино ва иншоотлар масъулият даражаси I (юқори) |
|||
|
Бурғилаш қудуғи |
40х40 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида уч қудуқ |
30х30 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида тўрт қудуқ |
20х20 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида беш қудуқ |
|
Грунтларни лаборатория тадқиқотлари |
Ҳар бир инженерлик –геология элементлари-ичида камида олтита синов кўрсатгичларини аниқлаш |
||
|
Грунларни зондлаш |
25х25 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида олти нуқта |
15х15 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида саккиз нуқта |
10х10 m тўр бўйича, фақат ҳар бир бинога камида ўн нуқта |
|
Прессиометр синовлари |
Ҳар бир инженерлик –геология элементлари-ичида камида олтита синов кўрсатгичларини аниқлаш |
||
|
Штамп синовлари |
Натижаларнинг ўртача 30 фоиз дан ошган ҳолатда бир муҳандислик-геологик элемент ичида камида иккита синов |
||
|
Грунтни намунавий қозиқ билан синови |
Ҳар бир берилган чуқурликда камида олтита синов ўтказиш |
||
|
Грунтни табиий қозиқ билан синови |
Қозиқлар 100 дан ортиқ бўлганда ҳар бир чуқурликда камида иккита синов ўтказиш |
||
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
2-ИЛОВА
2-ИЛОВА
Муҳандислик — геология синовларга қўйиладиган асосий талаблар
1. Геология, геомлофология, зилзила ҳамда пойдевор турини танлаш учун муҳандислик тадқиқотлар натижалари тўғрисида мукаммал ахборотларни ўз ичига олган, шунингдек қозиқлар тури ва уларнинг ўлчамлари, қозиқ мумкин бўлган ҳисобий юкларни аниқлашда ва қурилиш майдончасининг муҳандислик-геологик, гидрогеологик ва экологик шароитлари ҳамда уни ўзлаштириш бўйича муҳандислик тадбирларининг тури ва ҳажмини ҳисобга олган ҳолда, чегаравий ҳолатлар бўйича ҳисоб-китобларини амалга ошириш керак.
2. Қозиқли пойдеворлар учун тадқиқотлар қуйидаги ишларни ўз ичига олади:
намуналарни танлаш ва ўтадиган грунтларнинг тавсифлаш учун қудуқларни бурғилаш;
грунт ва ер ости сувларнинг физик-механик хусусиятларни лаборатория тадқиқотлари;
грунтларни зондлаш — статик ва динамик;
грунтларни прессиометрик синовлар;
грунтларни штамплар билан синаш (статик юклар билан);
грунтларни намунавий ва (ёки) табиий қозиқлар билан синаш;
қозиқ пойдеворлари жойлаштирилиши атроф-муҳитга, шу жумладан бино яқинида жойлашган таъсирини ўрганиш бўйича тажрибали ишлар.
3. Қурилиш объектларининг масъулият даражасидан ва қозиқ пойдеворларининг турларидан қатъий назар, мажбурий иш турларига қудуқларни бурғилаш, лаборатория тадқиқотлари ва статик динамик зондлаш ўтказиш ҳисобланади.
Зондлаш усулида статик усули афзаллик деб қабул қилиниши, ушбу жараёнда грунтларни статик зондлаш кўрсаткичларидан ташқари уларнинг зичлиги ва намлиги радиоактив ёзув ёрдамида (каротаж) аниқланади (ГОСТ 19912-2012).
4. Мазкур ШНҚнинг 2-иловаси 2 ва 3-бандида келтирилган масъулияти юқори ва нормал даражадаги объектлар учун ишларни прессиометр ва штамплар (ГОСТ 20276-2012), намунавий ва табиий қозиқлар (ГОСТ 5686-2020) мазкур ШНҚнинг 1-иловаси тавсияларига мувофиқ ўтказилган грунтлар синовларини тўлдириш лозим.
Бунда, жойлашиш ва хусусият шартлари бўйича грунтлар бир хил таркиблигига кўра ўрнатилган грунт шароитининг мураккаблик тоифаларини ҳисобга олиш керак. (мазкур ШНҚнинг 1-иловасида келтирилган)
Масъулияти юқори даражали баланд бинолар ва чуқур ер ости қисми бўлган биноларни қуришда геофизик тадқиқотлар қудуқлар орасидаги грунт массивларининг геологик тузилишини аниқлаштириш, заиф грунтларнинг қатламларини қалинлигини, унинг чуқурлигини, ер ости сувларларнинг ҳаракат йўналиши ва тезлигини аниқлаш учун тадқиқот ишларини олиб бориш керак.
Карст хавфли жойларда эса қоя ва карст жинсларининг жойлашиш чуқурлиги, уларнинг ёрилиши ва карстланганлигини аниқлаш зарур.
5. Янги турдаги қозиқ конструкцияни киритилиш режасига ва лойиҳалаш учун белгиланган ўлчамларни аниқлашда ҳамда ушбу қозиқларни статик юклар билан табиий синовларини ўтказиш керак.
Ўзаро комбинатлаштирилган(қўшилган) қозиқли-плита пойдеворларни қўллашда иш тартибига штамплар ва табиий қозиқлар билан грунтлар синовларини ўтказиш керак.
6. Қозиқларга суғурувчи, горизонтал ёки ўзгарувчан юкларнинг узатилиши аниқловчи тажриба ишларни олиб борилишлик ҳамда асосий таъсир этувчини ҳисобга олган ҳолда ҳар бир ҳолат учун аниқланиши керак.
7. Қозиқларни юк кўтариш қобилиятини табиий ва эталон қозиқлар билан, шунингдек статик зондлаш билан грунтларни дала синовларни натижалари бўйича мазкур илованинг 5-бандига мувофиқ аниқлаш керак.
8. Грунтларни қозиқлар, штамплар ва босим ўлчагич (прессиометр)лар билан синовдан ўтказиш, қудуқларни бурғилаш (ва зондлаш) натижаларига кўра танланган тажриба майдончаларида ва энг ўзига хос грунт шароитлари бўйича жойлашган жойларда, энг кўп жойлашган пойдеворлар зоналарида ҳамда грунт шароитлари бўйича қозиқларни киритиш имконияти шубҳали жойларда ўтказилади.
Статик юклар билан грунт синовлари қудуқларда деформация модулини аниқлаш мақсадида асосан 600 cm2 ли винтли штамплар билан тажриба ўтказиш лозим.
Зондлаш прессиометрик синовлари маълумотлари бўйича грунтларни модуль деформациясини аниқлаш ва тадқиқот майдончасида тавсия этиладиган ўтиш коэффициентларларни аниқлаш керак.
9. Қурилиш объектининг масъулият даражасига ва ер ости шароитларининг мураккаблиги тоифасига кўра мазкур ШНҚнинг 1-иловасига мувофиқ қозиқли пойдеворлари учун изланишлар ҳажмини белгилаш лозим.
10. Муҳандис-геологик қазилмалар (қудуқлар, зонд нуқталари, грунтларни синов ўтказиш жойлари) ҳисоблар билан бажарилиши, улар лояланаётган бино шакли чегарасида ёки грунт шароитлари бир ҳил бўлса 5 m дан узоқ бўлмаганда, қозиқлар ҳандақнинг тўсувчи конструкциялари сифатида қўлланган ҳолда ўқларидан 2 m дан ошмаган масофада жойлашган бўлиши керак.
11. Муҳандислик ва геологик қазилмаларнинг чуқурлиги лойиҳаланаётган чуқурликдан агар қозиқларнинг пастки учлари оддий жойлашган бўлиб ва қозиқлар тўпламига 3 МН гача юк тушган ҳолда камида 5 m дан ва қозиқ майдонининг ўлчами 10х10 m гача тенг бўлганда ва қозиқ тўпламига тушадиган юк оғирлиги 3 МН дан ортиқ бўлса — 10 m дан паст бўлиши керак.
Қозиқ майдонининг ўлчами 10х10 m катта бўлганда ва плита-қозиқли пойдеворларни қўллаганда қазилмалар чуқурлиги қозиқлар мўлжал бўлган киритилиши сиқилган қатлам қалинлиги чуқурлигидан ошмаслиги, бироқ қазиқ майдонини ёки плитани ярим энидан ва 15 m дан кам бўлмаслиги керак.
Қурилиш майдончасида ўзига хос хоссаларга эга бўлган грунт қатламлари (чўкувчан, шишган, бўш лойли органоминералли ва органик грунтлар, юмшоқ қумлар ва техноген грунтлар) мавжуд бўлса, тушама мустаҳкам грунтларнинг чуқурлиги ва уларни таснифларини аниқлаш мақсадида қазилмалар чуқурлиги қатламнинг бутун қалинлигидан уларнинг ўтиши зарурлиги олинган ҳолда аниқланади.
12. Қозиқли пойдеворлари изланишларини олиб борилганда чегаравий ҳолатлар бўйича қозиқли пойдеворларини ҳисоблаш учун зарур бўлган физик, мустаҳкамлик
ва деформация хусусиятлари аниқлаш керак.
ва деформация хусусиятлари аниқлаш керак.
Ҳар бир муҳандислик-геологик элемент учун тупроқ (грунт) хусусиятларнинг аниқлаш сони ГОСТ 20522-2012 га мувофиқ статистик ишлов учун етарли бўлиши керак.
13. Қумлар учун бузилмаган тузилманинг намуналарини танлашдаги қийинчиликларни ҳисобга олган ҳолда, барча масъулият даражасидаги объектлар учун уларнинг физик ҳолати, мустаҳкамлиги ва деформацияланиш хусусиятларини аниқлашнинг асосий усули сифатида статик ёки динамик зондлаш лозим.
Зондлаш, маъсулият даражаси III объектлари учун қумли ва лойли тупроқларининг деформация модулини аниқлашнинг асосий усули ҳисобланиши ва маъсулият даражаси I ва II бўлган объектлари учун деформация модулини (прессометрик ва штамплаш синовлари билан биргаликда) аниқлаш усулларидан бири ҳисобланиши керак.
14. Қозиқли пойдеворларни қўллашда қайта таъмирланадиган бинолар ва иншоотларининг заминларини мустаҳкамлигини ошириш учун муҳандис-геологик тадқиқотлар, пойдевор заминини текшируви ва бино конструкцияларининг ҳаракатланиши бўйича асбобли (инсрументал) геодезик кузатув ишлари ШНҚ 1.04.01-21 кўра амалга оширилган бўлиши лозим.
Янги тадқиқот материалларининг архив маълумотларига мувофиқлиги аниқлаш (агар улар мавжуд бўлса) ва қайта таъмирланаётган иншоотни қуриш ва фойдаланиш оқибатида муҳандислик-геологик ва гидрогеологик шароитларнинг ўзгариши тўғрисидаги ҳулоса тузилиши керак.
Бинони ва унинг пойдевор конструкциясини техник ҳолатини текшириш, буюртмачининг махсус техник топшириғига биноан амалга оширилиши керак.
Қайта таъмирланаётган бинонинг пойдеворларида мавжуд бўлган қозиқларнинг узунлигини баҳолаш радар типидаги асбоблар ёрдамида амалга оширилиши керак.
15. Замин пойдеворларини текширишдан олдин қуйидагилар амалга оширилиши лозим:
бинонинг юқори конструкцияни ҳолати юзаки (визуал) баҳолаш, шунингдек мавжуд бўлган ёриқларни, уларни ўлчамлаири ва хусусиятларни, ёриқларда маёқлар ўрнатилиши;
заминга салбий таъсир этувчи факторларни аниқлаш мақсадида бинони фойдаланиш режимини аниқлаш;
ер ости инженерлик коммуникацияларини ва дренаж тизими ва уларни ҳолатини аниқлаш;
таъмирлаш ишларни олиб бориладиган қурилиш майдонининг инженерлик-геологик қидирув ишлари тўғрисида архив маълумотлари билан танишиш;
таъмирланадиган (реконструкция қилинадиган) бино конструкциларини ҳолатини ва унинг цокол қисмини нотекис чўкиши (оғиш, эгилиш, силжиш) ҳолатлари рўй беришини аниқлаш учун геодезия съёмка қилиниши;
таъмирланадиган биноларни текширишда, унинг атрофидаги шунингдек унга яқин жойлашган ҳудуддаги биноларнинг ҳолатини инобатга олиш;
16. Пойдевор асосини ва пойдевор конструкцияр ҳолатини текширганда тўғридан —тўғри пойдевор тагликлари ва шурф деворларидан монолит грунтларни танлаб олиш шурфларни кесиб ўтиш билан амалга оширилади.
Шурфлар чуқурлиги остида грунтларнинг муҳандис-геологик тузилмаси, гидрогеологик шартлари ва хоссалари бурғилаш ва зондлаш орқали ўрганилиши бунда бурғилаш қудуқлари (скважина) ва зондлаш нуқталари бино ёки иншоотнинг периметри бўйича 5 m дан кам бўлмаган масофада жойлаштирилади.
17. Қайта таъмирлашда иншоотларнинг заминларини кучайтирганда қоқма, босим остида киритилган, бурғилама ёки бурғилама-ҳайдама қозиқларни маълум масофагача етказилиш чуқурлиги мазкур ШНҚнинг 2-иловаси 11-бандига мувофиқ амалга оширилиши керак.
18. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалашда муҳандислик- геологик тадқиқотларнинг натижалари бўйича техник ҳисобот ШНҚ 1.02.09-15 ва ШНҚ 1.02.07-19 га асосан тузилиши зарур.
Қурилиш майдони тўғрисидаги ҳисоботда, грунтларнинг ҳамма таснифлари муҳандислик - геологик ва гидрогеологик шароитлари (бинонинг қурилиш ва фойдаланиш жараёнида) мумкин бўлган ўзгаришларни олдиндан айтишни ҳисобга олган ҳолда келтирилиши керак.
Зондлашнинг натижалари қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти бўйича маълумотларни ўз ичига олиши керак.
Майдонда агрессив хоссаларга эга бўлган ер ости сувлар мавжуд бўлса қозиқларни коррозияга қарши ҳимояланиши бўйича тавсиялар берилиши зарур.
19. Қозиқли пойдеворларни лойиҳалаш ва ўрнатишда муҳандис-геологик тадқиқотлар ва грунтлар хусусиятларини ўрганиш учун мазкур ШНҚнинг 12 — 17-бандларида келтирилган қўшимча талабларни ҳисобга олиш зарур.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
3-ИЛОВА
3-ИЛОВА
Қозиқларни вертикал ва горизонтал кучлар ва моментнинг биргаликдаги таъсирига ҳисоблаш
1. Схемада келтирилган қозиқларни вертикал ва горизонтал кучлар ва моментнинг биргаликдаги таъсирига ҳисоблашда "қозиқ-грунт" тизими зўриққан-деформацияланган ҳолатининг икки босқичини фарқ қилиш лозим.
1- расм. Қозиқнинг юкланиш схемаси
Биринчи босқичда қозиқ атрофидаги грунтни эластик (қайишқоқ) чизиқли-деформацияланадиган муҳит сифатида у тўшама коэффициенти Cz, kN/м3 (tf/m3)билан аниқланади.
Қозиқ ён сиртидаги грунтнинг тўшама коэффициенти Сz ҳисобий қийматини қуйидаги формуладан аниқлашга йўл қўйилади:
(1)бу ерда:
К — мутаносиблик (пропорционаллик) коэффициенти, kN/m4 (тc/m4), қозиқ атрофидаги грунтнинг турига кўра, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 1-жадвалидан қабул қилинади;
Z — тўшама коэффициенти аниқланадиган қозиқ кесимининг грунт сиртига нисбатан пойдевор плиталари (ростверк) баланд бўлганда ёки пойдевор плиталари (ростверк) таглигига нисбатан (пойдевор плиталари (ростверк) паст бўлганда) грунтда жойлашиш чуқурлиги;
gc — ишлаш шароитлари коэффициенти.
Иккинчи босқичда қозиқ атрофидаги грунтнинг юқори чегаравий мувозанат зонаси (пластиклик зонаси) ҳосил бўлиши, у мутаносиблик мустаҳкамлик коэффициенти α билан аниқланади (мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 1-жадвалда келтирилган).
Грунтга таянадиган пойдевор плиталари (ростверк)ли пойдеворда кўп қаторли қозиқлар жойлашганда уларни ҳисоблашда (сейсмик таъсирлар бўлмаганда) грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати биринчи ва иккинчи босқичлари бирин-кетин ривожланиши мумкинлигини ҳисобга олиш лозим.
Бунда, қозиқлар икки босқичда ҳисобланади, (1) формуладаги ишлаш шароитлари коэффициенти gc=1 деб қабул қилинади.
Қолган бошқа барча ҳолларда "қозиқ -грунт" тизими зўриққан-деформацияланган ҳолатининг фақат биринчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган шароит учун қозиқлар бир босқичда ҳисобланади, (1) формуладаги ишлаш шароитлари коэффициенти gc=3 деб қабул қилинади.
2. Қозиқларни вертикал ва горизонтал кучлар ва моментнинг биргаликдаги таъсирига ҳисоблашда қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
қуйидаги шартга мувофиқ грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати иккинчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳол учун қозиқларнинг юк кўтарувчанлик хусусиятини ҳисоблаш:
(2)Бунда, Н — бир қозиққа таъсир қиладиган кўндаланг юкламанинг ҳисобий қиймати, kN (tf);
Fd — қозиқнинг мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 10-банди талабларига мувофиқ аниқланадиган юк кўтарувчанлик хусусияти;
gk — 1.4 га тенг деб қабул қилинадиган ишончлилик коэффициенти.
Ҳисоблаш фақат грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати биринчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳол учун бажарилган ҳолда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 13-бандига мувофиқ грунтнинг устуворлигини текшириш;
қозиқларни деформациялар бўйича ҳисоблаш, қозиқ каллагининг горизонтал силжиши up ва бурилиш бурчаги yp ҳисобий қийматларига йўл қўйиш мумкинлиги шартларига риоя қилинишини текширишни ўз ичига олади:
up £ uu (3)
yp £ yu (4)
бунда, up, yp — қозиқ каллагининг горизонтал силжиши (m) ва бурилиш бурчаги (rad) ҳисобий қийматлари мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 5-бандига мувофиқ аниқланади;
uu, yu — қозиқ каллагининг горизонтал қийматлари, бино ёки иншоотни лойиҳалаш топшириғида белгиланади.
1-жадвал
|
Қозиқ атрофидаги гурунтлар ва уларнинг кўрсаткичлари |
Мутаносиблик коэффициенти, К, kN/m4 (tf/m4) |
Мутаносиблик мустаҳкамлик коэффициенти, a, kN/m3 (tf/m3) |
|
|
Йирик қумлар (0,55 £ e £ 0,7, лойли ва қумоқ гурунтлар (IL < 0) |
18 000 — 30 000 (1800 — 3000) |
71 — 92 (7,1 — 9,2) |
|
|
Майда қумлар (0,6 £
e £ 0,75,
ўртача йирик қумлар (0,55 £
e £ 0,7),
қаттиқ қумалоқ гурунт (IL < 0); қаттиқ
пластик ва ярим қаттиқ лойлар ва қумоқ гурунтлар |
12 000 — 18 000 (1200 — 1800) |
60 — 71 (6,0 — 7,1) |
|
|
Чангсимон (0,6 £ e £ 0,8), пластик қумлоқ гурунтлар (0 £ IL £ 1), юмшоқ пластик лойлар ва қумоқ гурунтлар (0,5 £ IL £ 0,75) |
7 000 — 12 000 (700 — 1200) |
44 – 60 (4,4 – 6,0) |
|
|
Оқувчан пластик лойлар ва қумоқ гурунтлар (0,75 £ IL £ 1) |
4 000 — 7 000 (400 — 700) |
26 – 44 (2,6 – 4,4) |
|
|
Шағалли қумлар (0,55£e£0,7); қум тўлдиргичли йирик бўлакли гурунтлар |
50 000 — 100 000 (5000 — 10000) |
100 — 120 (10 — 12) |
|
Изоҳлар:
1. Коэффициент К нинг кичик қийматлари лойли грунтларнинг қавс ичида берилган оқувчанлик кўрсаткичи IL ва қумли грунтларнинг ғоваклик коэффициенти е нинг катта қийматларига, коэффицент К нинг катта қийматлари тегишлича IL ва е нинг кичик қийматларига эга грунтлар учун коэффициент К қийматлар интерполяция орқали топилади.
2. К-коэффициенти, зич қумлар учун қиймати мазкур ШНҚнинг 3-иловаси
1-жадвалда зич қумлар учун берилган грунттурининг қийматлардан 30 фоизга катта олиниши керак.
1-жадвалда зич қумлар учун берилган грунттурининг қийматлардан 30 фоизга катта олиниши керак.
Ҳисобий зўриқишлар вертикал юклама, эгувчи момент ва кўндаланг кучнинг биргаликдаги таъсирига биринчи ва иккинчи гуруҳ чегаравий ҳолатлар бўйича (мустаҳкамлик бўйича, дарзлар ҳосил бўлиши ва очилиши бўйича) материалнинг қаршилигига қозиқлар кесимини текшириш лозим.
Қозиқнинг ҳар кесимларида таъсир қиладиган эгувчи моментлар ва кўндаланг кучларнинг ҳисобий қийматлари грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати иккинчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳолда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 8 ва 9-бандларига мувофиқ, бошқа ҳолларда эса мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 14 ва 15-бандларига асосан аниқланиши лозим.
3. Грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолатида иккинчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳолда ҳисоблаш "қозиқ-грунт" тизимининг чегаравий ҳолати сифатида Zz чуқурликда (пластик зона ичида ёки чегарасида) пластик шарнир ҳосил бўлиши қабул қилинади, бу шарнирда момент Mu, kN ∙ m (tf×m) вужудга келади ва қозиқнинг кўндаланг кесими қабул қиладиган чегаравий эгувчи моментига тенг бўлади.
Қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)ка маҳкамлаб бириктириб қўйилганда, кетма-кет иккита шарнир ҳосил бўлади: биринчиси - қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)ка бириктирилган жойда, иккинчиси – пластик зона ичида ёки чегарасида. «қозиқ-грунт» тизимининг чегаравий ҳолати сифатида иккинчи пластик шарнирнинг ҳосил бўлиш моменти қабул қилинади.
4. Қозиқларни иккала грунтнинг чегаравий ҳолатлари бўйича ҳисоблашда қуйидаги параметрлардан фойдаланилади: қозиқ кесимининг грунтда жойлашиши келтирилган чуқурлиги 
, қозиқнинг грунтга ботиши келтирилган чуқурлиги 
; грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати иккинчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳолда эса, булардан ташқари, пластик зонанинг келтирилган чуқурлиги 
, пойдевор плиталари (ростверк) томондан қозиқ каллагига таъсир қиладиган кўндаланг куч ва эгувчи моментнинг келтирилган ҳисобий қийматлари 
ва 
, 
= 0 да "қозиқ-грунт" тизимининг қайишқоқ ишлаши чегарасида мос келадиган чегара кўндаланг юкламанинг келтирилган қиймати 
, =0 да паст пойдевор плиталари (ростверк)нинг таглиги сатҳида чегарада горизонтал силжиш ва чегарада бурилиш бурчагининг 
келтирилган қийматлари 
ва қозиқнинг силжишлари 
ва бурилиш бурчагининг 
келтирилган қийматлари ва булар қуйидаги формуладан аниқланади;
, қозиқнинг грунтга ботиши келтирилган чуқурлиги ; грунтнинг зўриққан-деформацияланган ҳолати иккинчи босқичи ривожланиши мумкин бўлган ҳолда эса, булардан ташқари, пластик зонанинг келтирилган чуқурлиги , пойдевор плиталари (ростверк) томондан қозиқ каллагига таъсир қиладиган кўндаланг куч ва эгувчи моментнинг келтирилган ҳисобий қийматлари ва , = 0 да "қозиқ-грунт" тизимининг қайишқоқ ишлаши чегарасида мос келадиган чегара кўндаланг юкламанинг келтирилган қиймати , =0 да паст пойдевор плиталари (ростверк)нинг таглиги сатҳида чегарада горизонтал силжиш ва чегарада бурилиш бурчагининг келтирилган қийматлари ва қозиқнинг силжишлари ва бурилиш бурчагининг келтирилган қийматлари ва булар қуйидаги формуладан аниқланади;
(5) (6)
(7)
(8)
(9)
(10)бунда, z, zi, l — қозиқ кесимининг грунтда жойлашиши ҳақиқий чуқурлиги, пластик зонанинг ҳақиқий чуқурлиги ва қозиқни (пастки учини) грунтга ботириш ҳақиқий чуқурлиги, m;
aÎ — деформация коэффициенти, 1/m, қуйидаги формула бўйича аниқланади:
(11)бунда, К — худди (1) формуладагидек;
Е — қозиқ материалининг эластиклик модули, kPa (tf/m2);
I — қозиқ кўндаланг кесимининг инерция моменти,
Bр — қозиқнинг шартли эни, m; қуйидагига тенг деб қабул қилинади: танасининг диаметри 0,8 m ва бундан катта бўлган қозиқлар учун bр= d+1, қолган қозиқлар кесимининг бошқа ўлчамлари учун bр =1,5d +0.5, m;
gс — ишлаш шароитлари коэффициенти, мазкур ШНҚнинг 3-илова 1-бандга мувофиқ қабул қилинади;
d — думалоқ қозиқ диаметри ёки квадрат қозиқ томони, ёки бўлмаса, тўғри тўртбурчак қозиқнинг куч таъсирига перпендикуляр текислигидаги томони, m;
a — мутаносиблик мустаҳкамлик коэффициенти, kN/m3 (tf/m3), мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 1-жадвалидан аниқланади; ва қийматлари =0 да мазкур ШНҚнинг 3-иловамси 2 ва 3-жадваллари орқали аниқланади.
ва қийматлари =0 да мазкур ШНҚнинг 3-иловамси 2 ва 3-жадваллари орқали аниқланади.5. Пойдевор плиталари (ростверк) таглиги сатҳида қозиқнинг горизонтал силжиши up, m, ва бурилиш бурчаги yр раднинг ҳисобий қийматларини қуйидаги формулалардан аниқлаш лозим:
(12)
(13)бунда, Н, М — қозиқ каллагига таъсир қиладиган кўндаланг куч, kN ва эгувчи момент, kNm (tfm)нинг ҳисобий қийматлари;
l0 — қозиқ участкасининг узунлиги, м; пойдевор плиталари (ростверк) таглигидан грунт сиртигача бўлган масофага тенг;
Е, I — (11) формуладагидек;
U0, y0 — пойдевор плиталари (ростверк) баланд бўлганда, грунт сирти сатҳида, пойдевор плиталари (ростверк) паст бўлганда, унинг таглиги сатҳида қозиқ кўндаланг кесимининг горизонтал силжиши, m ва бурилиш бурчаги, рад; икки босқичли ҳисоблашда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 7 банди, бир босқичли ҳисоблашда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 12-банди талаблари бўйича аниқланади.
Ушбу иловада қуйидагилар мусбат ҳисобланади:
момент ва куч тегишлича соат мили йўналишида ва ўнгга йўналган бўлса, қозиқ каллагига қўйилган момент ва горизонтал куч;
қозиқнинг шартли кесилган юқори қисми пасткисига узатиладиган момент ва куч тегишлича соат мили йўналишида ва ўнгга йўналган бўлса, қозиқ кесимидаги эгувчи момент ва кўндаланг куч;
улар соат мили йўналишида ва ўнгга йўналган бўлса, қозиқ кесимининг горизонтал силжиши ва бурилиши.
6. «Қозиқ-грунт» тизими эластик (қайишқоқ) иши чегарасига тўғри келадиган горизонтал куч, Н, kN (tf) икки босқичли ҳисоблашда қуйидаги формуладан аниқланади:
(14)7. Горизонтал силжиш u0, m ва бурилиш бурчаги yр (rad) ни икки босқичли ҳисоблашда қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
а) агар H£ Hel бўлганда
(15)
(16)б) агар H>Hel бўлса
(17)
(18)Бу ерда:
Н — қозиқ каллагига қўйиладиган кўндаланг кучнинг ҳисобий қиймати, kN (tf);
Hel — (14) формуладан аниқланадиган кўндаланг кучнинг чегаравий қиймати; бунда 
— ушбу zi= 0 да 
қийматига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-илова 2 банд ва мазкур ШНҚнинг 3-илова 3 жадваллар бўйича аниқланади;
— ушбу zi= 0 да қийматига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-илова 2 банд ва мазкур ШНҚнинг 3-илова 3 жадваллар бўйича аниқланади;
— (8) формула бўйича ҳисобланадиган H кучнинг қийматига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-илова 2 ва 3-жадваллар бўйича аниқланади.Қозиқнинг келтирилган узунлиги <2,6 да = 2,6 учун мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 2 ва 3-жадваллардан фойдаланиш керак, бунда грунт сирти сатҳида қозиқнинг йўл қўйиладиган қиймати 2 cm дан ошмаслиги лозим.
<2,6 да = 2,6 учун мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 2 ва 3-жадваллардан фойдаланиш керак, бунда грунт сирти сатҳида қозиқнинг йўл қўйиладиган қиймати 2 cm дан ошмаслиги лозим.8. z чуқурликда қозиқ кесимига таъсир қиладиган ҳисобий эгувчи момент Mz, kN m, кўндаланг куч Hz, kN ни грунтнинг қайишқоқ зонаси ичида "қозиқ-грунт" тизими ишининг икки босқичи бўлиши мумкинлиги ҳолати учун қуйидаги формулалардан аниқлаш лозим:
(В19)
(В20)бунда, 
— сохта бошланғич параметрларнинг келтирилган қийматлари; H ва l қийматларига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 2 ва 3-жадваллар бўйича аниқланади;
— сохта бошланғич параметрларнинг келтирилган қийматлари; H ва l қийматларига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 2 ва 3-жадваллар бўйича аниқланади;Ai,Bi,Ci,Di — қийматлари 
чуқурликка қараб, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 4-жадвалдан қабул қилинадиган коэффициентлар.
чуқурликка қараб, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 4-жадвалдан қабул қилинадиган коэффициентлар.2-жадвал
|
Қозиқ
участкасининг келтирилган узунлиги
|
Пойдевор плиталари (ростверк)ка қозиқларнинг шарнирли таянган ҳолатида қозиқларни ҳисоблаш кўрсаткичлари |
|||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2,6 |
0,316 0,388 0,478 0,578 0,682 0,785 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,238 1,603 2,174 3,108 4,772 |
0,642 0,802 1,032 1,377 1,904 2,767 |
1,000 1,238 1,602 2,170 3,082 4,631 |
-0,642 -0,801 -1,030 -1,359 -1,804 -2,340 |
0,316 0,392 0,513 0,730 1,155 2,086 |
0,000 0,000 -0,010 -0,067 -0,279 -0,960 |
|
2,8 |
0,344 0,422 0,520 0,631 0,748 0,864 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,236 1,594 2,142 2,997 4,389 |
0,643 0,795 1,020 1,349 1,826 2,541 |
1,000 1,236 1,593 2,139 2,973 4,266 |
-0,643 -0,795 -1,018 -1,331 -1,734 -2,168 |
0,344 0,426 0,555 0,778 1,191 2,009 |
0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,260 -0,840 |
|
3,0 |
0,366 0,450 0,556 0,678 0,808 0,939 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,237 1,593 2,134 2,955 4,216 |
0,644 0,797 1,022 1,347 1,806 2,454 |
1,000 1,237 1,593 2,131 2,932 4,103 |
-0,644 -0,797 -1,020 -1,329 -1,717 -2,110 |
0,366 0,454 0,591 0,823 1,238 2,007 |
0,000 0,000 -0,010 -0,064 -0,252 -0,780 |
|
3,2 |
0,383 0,472 0,585 0,716 0,860 1,008 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,238 1,598 2,141 2,956 4,167 |
0,648 0,803 1,031 1,360 1,819 2,446 |
1,000 1,238 1,598 2,138 2,932 4,056 |
-0,648 -0,803 -1,029 -1,342 -1,730 -2,114 |
0,383 0,475 0,619 0,862 1,287 2,046 |
0,000 0,000 -0,010 -0,064 -0,250 -0,755 |
|
3,4 |
0,395 0,487 0,606 0,746 0,903 1,067 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,241 1,604 2,155 2,978 4,183 |
0,653 0,810 1,043 1,379 1,848 2,480 |
1,000 1,241 1,604 2.152 2,955 4,075 |
-0,653 -0,810 -1,141 -1,361 -1,759 -2,150 |
0,395 0,491 0,641 0,893 1,333 2,102 |
0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,251 -0,750 |
|
3,6 |
0,403 0,497 0,620 0,768 0,935 1,115 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,243 1,611 2,170 3,009 4,233 |
0,658 0,817 1,054 1,398 1,881 2,531 |
1,000 1,243 1,611 2,167 2,985 4,124 |
-0,658 -0,817 -1,052 -1,381 -1,791 -2,199 |
0,403 0,501 0,656 0,916 1,370 2,160 |
0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,254 -0,757 |
|
3,8 |
0,407 0,503 0,629 0,782 0,967 1,150 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,244 1,616 2,183 3,038 4,321 |
0,661 0,823 1,064 1,415 1,910 2,583 |
1,000 1,244 1,616 2,108 3,014 4,181 |
-0,661 -0,823 -1,062 -1,397 -1,819 -2,247 |
0,407 0,507 0,665 0,932 1,398 2,211 |
0,000 0,000 -0,010 -0,066 -0,258 -0,768 |
|
4,0 |
0,409 0,507 0,634 0,790 0,941 1,174 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,245 1,620 2,193 3,061 4,342 |
0,664 0,827 1,070 1,427 1,933 2,626 |
1,000 1,245 1,620 2,189 3,037 4,231 |
-0,664 -0,827 -1,068 -1,409 -1,841 -2,285 |
0,409 0,510 0,670 0,941 1,417 2,250 |
0,000 0,000 -0,010 -0,067 -0,260 -0,778 |
3-жадвал
|
Қозиқ
участкасининг келтирилган узунлиги
|
Пойдевор плиталари (ростверк)ка қозиқларнинг бикр маҳкамланган ҳолатида қозиқларни ҳисоблаш кўрсаткичлари |
|||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2,6 |
0,927 0,963 1,061 1,210 1,407 1,656 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,039 1,158 1,374 1,733 2,337 |
-0,943 -0,980 -1,089 -1,275 -1,552 -1,960 |
1,000 1,039 1,158 1,372 1,718 2,258 |
0,000 0,000 0,000 0,009 0,054 0,234 |
0,927 0,964 1,074 1,281 1,644 2,314 |
-0,943 -0,981 -1,094 -1,308 -1,700 -2,471 |
|
2,8 |
0,947 0,984 1,083 1,232 1,425 1,660 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,039 1,156 1,365 1,709 2,256 |
-0,938 -0,975 -1,081 -1,260 -1,522 -1,890 |
1,000 1,039 1,156 1,363 1,692 2,183 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,052 0,217 |
0,947 0,985 1,096 1,301 1,652 2,273 |
-0,938 -0,975. -1,086 -1,292 -1,663 -2,365 |
|
3,0 |
0,972 1,010 1,111 1,263 1,457 1,687 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,039 1,155 1,361 1,690 2,202 |
-0,940 -0,977 -1,083 -1,259 -1,512 -1,856 |
1,000 1,039 1,155 1,359 1,676 2,133 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,050 0,204 |
0,972 1,011 1,124 1,331 1,678 2,268 |
-0,940 -0,977 -1,087 -1,291 -1,649 -2,304 |
|
3,2 |
0,998 1,036 1,141 1,298 1,496 1,729 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,039 1,156 1,361 1,684 2,174 |
-0,947 -0,984 -1,092 -1,269 -1,519 -1,852 |
1,000 1,039 1,156 1,359 1,670 2,108 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,197 |
0,998 1,037 1,154 1,365 1,714 2,291 |
-0,947 -0,984 -1,096 -1,300 -1,655 -2,286 |
|
3,4 |
1,021 0,061 1,169 1,331 1,537 1,777 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,040 1,157 1,363 1,685 2,168 |
-0,957 -0,995 -1,105 -1,285 -1,538 -1,870 |
1,000 1,040 1,574 1,361 1,672 2,102 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,194 |
1,021 1,062 1,182 1,398 1,755 2,333 |
-0,957 -0,995 -1,109 -1,316 -1,673 -2,298 |
|
3,6 |
1,040 1,081 1,192 1,360 1,574 1,825 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,040 1,159 1,367 1,692 2,174 |
-0,968 -1,007 -1,118 -1,303 -1,562 -1,900 |
1,000 1,040 1,159 1,365 1,678 2,109 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,194 |
1,040 1,082 1,206 1,428 1,794 2,382 |
-0,968 -1,007 -1,123 -1,334 -1,698 -2,328 |
|
3,8 |
1,054 1,096 1,210 1,383 1,606 1,867 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,040 1,160 1,371 1,700 2,188 |
-0,977 -1,017 -1,131 -1,320 -1,586 -1,933 |
1,000 1,040 1,160 1,369 1,686 2,122 |
0,000 0,000 0,000 0,008 0,050 0,195 |
1,054 1,097 1,224 1,452 1,827 2,429 |
-0,977 -1,017 -1,136 -1,352 -1,723 -2,364 |
|
4,0 |
1,064 1.107 1,223 1,400 1,629 1,901 |
0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50 |
1,000 1,041 1,162 1,375 1,708 2,203 |
-0,982 -1,026 -1,142 -1,334 -1,606 -1,964 |
1,000 1,041 1,162 1,373 1,694 2,137 |
0,000 0,000 0,000 0,009 0,050 0,197 |
1,064 1,108 1,237 1,470 1,853 2,469 |
-0,985 -1,026 -1,146 -1,366 -1,775 -2,399 |
Қозиқнинг иккинчи иш босқичида Zi чуқурликда грунтнинг пластик зонаси ичида таъсир қиладиган ҳисобий эгувчи момент Mz, kN · m, кўндаланг куч Нzi, kN ни қуйидаги формулалар бўйича аниқлаш лозим:
(21)
(22)Бунда, zi — паст пойдевор плиталари (ростверк) таглигига нисбатан пластик зона ичида қозиқ кесимининг грунтда жойлашиш чуқурлиги, m.
9. Қозиқ каллаги бурилиш имкони бўлмайдиган қилиб пойдевор плиталари (ростверк)ка қаттиқ (бикр) бириктирилган ҳолда (масалан, горизонтал куч йўналишида ўрнатилган икки ёки бундан кўп қатор қозиқлар бириктирилган қаттиқ пойдевор плиталари (ростверк)) (21) формулада М ўрнига қозиқлар пойдевор плиталари (ростверк)ка туташтирилган жойда таъсир қилувчи бириктириш ҳисобий моменти Mf ни қабул қилиш лозим.
Бириктириш ҳисобий моменти Mf, kN ∙ m (тc×м) қуйидаги формуладан аниқланади:
(23)Бунда, 
— келтирилган момент, 
қийматларига қараб, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 3 жадвали бўйича аниқланади.
— келтирилган момент, қийматларига қараб, мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 3 жадвали бўйича аниқланади.10. Горизонтал куч таъсир қилганда қозиқ-грунт тизимининг кўтарувчанлик хусусияти қуйидаги формула бўйича аниқланади:
пойдевор плиталари (ростверк)а қаттиқ бириктирилмаган қозиқлар учун:
(24)бунда, zz — грунт сиртидан пластик шарнирли жойгача бўлган масофа, m; қуйидаги тенгламадан аниқланади:
(25)бунда, е — қозиқнинг кўндаланг кесими қабул қиладиган чегаравий эгувчи момент (бўйлама куч ҳам ҳисобга олинганда), kN · m (тc×m);
η1 — бирга тенг бўлган коэффициент; тиргак иншоотлар пойдеворларини ҳисоблашда η1= 0,7;
η2 — йиғинди юкламадаги доимий юклама улушини ҳисобга оладиган коэффициент; қуйидаги формуладан аниқланади:
(26)бунда Mc — қозиқларнинг пастки учи сатҳида пойдевор кесимидаги доимий ташқи кучлардан пайдо бўладиган момент, kN м (тc×m);
Mt — вақтинчалик ташқи ҳисобий кучлардан, kN · m (тc×m);
— коэффициент =2,5 деб қабул қилинадиган бўлиши, қуйидаги ҳисоблаш ҳоллари бундан мустасно:алоҳида муҳим бинолар; булар учун £2,6 да =4 ва ³5 да n=2,5 қабул қилинади; нинг оралиқ қийматларида 
интерполяция орқали аниқланади:
£2,6 да =4 ва ³5 да n=2,5 қабул қилинади; нинг оралиқ қийматларида интерполяция орқали аниқланади:қозиқлар бир қатор жойлашган пойдеворларни марказдан ташқарига қўйилган тик сиқувчи кучга ҳисоблашда; булар учун дан қатъий назар =4 деб олиш лозим;
дан қатъий назар =4 деб олиш лозим;паст пойдевор плиталари (ростверк)ка қаттиқ (бикр) бириктирилган қозиқлар учун кўтарувчанлик хусусияти Fd ни қуйидаги формула бўйича аниқлаш лозим:
(27)11. Қозиқ-грунт тизимининг зўриққан-деформацияланган ҳолати иккинчи босқичининг ривожланиши мумкин бўлса, тўп таркибидаги қозиқларни статик ҳисоблашда уларнинг ўзаро таъсирини ҳисобга олиш лозим. Бу ҳолда ҳисоблаш худди якка қозиқлардагидек олиб борилади, лекин коэффициентлар К ва а пасайтирувчи коэффициент α1 га кўпайтирилади қуйидаги формула бўйича аниқланади:
(28)бунда gc — қозиқларни ботирганда, грунтнинг зичлашишини ҳисобга оладиган
коэффициент, қуйидагича қабул қилинади: яхлит кесимли қоқма қозиқлар учун gс=1,2 ва қозиқларнинг бошқа хиллари учун gс=1;
d — қозиқнинг диаметри ёки кўндаланг кесими томони, m;
(29)xi, yi — планда i-қозиқнинг ўқи координаталари; бунда горизонтал куч x ўқи йўналишида жойлашган;
xj, yj — шунинг ўзи, j-қозиқ учи.
(28) формуладаги келтирилган 
фақат i-қозиққа тегиб турадиган қозиқларига тегишли.
фақат i-қозиққа тегиб турадиган қозиқларига тегишли.4-жадвал
|
Қозиқ кесиминин грунтда жойлашиши
келтирилган |
Коэффициентлар |
||||||||||||
|
A1 |
B1 |
C1 |
D1 |
A3 |
B3 |
C3 |
D3 |
A4 |
B4 |
C4 |
D4 |
||
|
0,0 |
1,000 |
0,000 |
0,000 |
0,000 |
0,000 |
0,000 |
1,000 |
0,000 |
-0,000 |
-0,000 |
0,000 |
1,000 |
|
|
0,1 |
1,000 |
0,100 |
0,005 |
0,000 |
0,000 |
0,800 |
1,000 |
0,100 |
-0,005 |
-0,800 |
0,000 |
1,000 |
|
|
0,2 |
1,000 |
0,200 |
0,020 |
0,001 |
-0,001 |
0,000 |
1,000 |
0,200 |
-0,020 |
-0,003 |
0,000 |
1,000 |
|
|
0,3 |
1,000 |
0,300 |
0,045 |
0,005 |
-0,005 |
-0,001 |
1,000 |
0,300 |
-0,045 |
-0,009 |
-0,001 |
1,000 |
|
|
0,4 |
1,000 |
0,400 |
0,080 |
0,011 |
-0,011 |
-0,002 |
1,000 |
0,400 |
-0,080 |
-0,021 |
-0,003 |
1,000 |
|
|
0,5 |
1,000 |
0,500 |
0,125 |
0,021 |
-0,021 |
-0,005 |
0,999 |
0,500 |
-0,125 |
-0,042 |
-0,008 |
1,000 |
|
|
0,6 |
0,999 |
0,600 |
0,180 |
0,036 |
-0,036 |
-0,011 |
0,998 |
0,600 |
-0,180 |
-0,072 |
-0,016 |
0,999 |
|
|
0,7 |
0,999 |
0,700 |
0,245 |
0,057 |
-0,057 |
-0,020 |
0,996 |
0,699 |
-0,245 |
-0,114 |
-0,030 |
0,997 |
|
|
0,8 |
0,997 |
0,799 |
0,320 |
0,085 |
-0,085 |
-0,034 |
0,992 |
0,799 |
-0,320 |
-0,171 |
-0,051 |
0,994 |
|
|
0,9 |
0,995 |
0,899 |
0,405 |
0,167 |
-0,121 |
-0,055 |
0,985 |
0,897 |
-0,404 |
-0,243 |
-0,082 |
0,989 |
|
|
1,0 |
0,992 |
0,997 |
0,499 |
1,826 |
-0,167 |
-0,083 |
0,975 |
0,994 |
-0,499 |
-0,333 |
-0,125 |
0,980 |
|
|
1,1 |
0,987 |
1,095 |
0,604 |
0,222 |
-0,222 |
-0,122 |
0,960 |
1,090 |
-0,603 |
-0,443 |
-0,183 |
0,946 |
|
|
|
0,979 |
1,192 |
0,718 |
0,288 |
-0,287 |
-0,173 |
0,938 |
1,183 |
-0,716 |
-0,575 |
-0,259 |
0,917 |
|
|
1,3 |
0,969 |
1,287 |
0,841 |
0,365 |
-0,365 |
-0,238 |
0,907 |
1,273 |
-0,838 |
-0,730 |
-0,356 |
0,876 |
|
|
1,4 |
0,955 |
1,379 |
0,974 |
0,456 |
-0,455 |
-0,319 |
0,866 |
1,358 |
-0,967 |
-0,910 |
-0,479 |
0,821 |
|
|
1,5 |
0,937 |
1,468 |
1,115 |
0,560 |
-0,559 |
-0,420 |
0,811 |
1,437 |
-1,105 |
-1,116 |
-0,630 |
0,747 |
|
|
1,6 |
0,913 |
1,553 |
1,264 |
0,678 |
-0,676 |
-0,543 |
0,739 |
1,507 |
-1,248 |
-1,350 |
-0,815 |
0,652 |
|
|
1,7 |
0,882 |
1,633 |
1,421 |
0,812 |
-0,808 |
-0,691 |
0,646 |
1,566 |
-1,396 |
-1,613 |
-1,036 |
0,529 |
|
|
1,8 |
0,843 |
1,706 |
1,584 |
0,961 |
-0,956 |
-0,867 |
0,530 |
1,612 |
-1,547 |
-1,906 |
-1,299 |
0,374 |
|
|
1,9 |
0,795 |
1,770 |
1,752 |
1,126 |
-1,118 |
-1,074 |
0,385 |
1,640 |
-1,699 |
-2,227 |
-1,608 |
0,181 |
|
|
2,0 |
0,735 |
1,823 |
1,924 |
1,308 |
-1,295 |
-1,314 |
0,207 |
1,646 |
-1,848 |
-2,578 |
-1,966 |
-0,057 |
|
|
2,2 |
0,575 |
1,887 |
2,272 |
1,720 |
-1,693 |
-1,006 |
0,271 |
1,575 |
-2,125 |
-3,360 |
-2,849 |
-0,692 |
|
|
2,4 |
0,347 |
1,874 |
2,609 |
2,195 |
-2,141 |
-2,663 |
-0,949 |
1,352 |
-2,339 |
-4,228 |
-3,973 |
-1,592 |
|
|
2,6 |
0,033 |
1,755 |
2,907 |
2,724 |
-2,621 |
-3,600 |
-1,677 |
0,917 |
-2,437 |
-5,140 |
-5,355 |
-2,821 |
|
|
2,8 |
-0,385 |
1,490 |
3,128 |
3,288 |
-3,103 |
-4,718 |
-3,108 |
0,197 |
-2,346 |
-6,023 |
-6,990 |
-4,445 |
|
|
3,0 |
-0,928 |
1,037 |
3,225 |
3,858 |
-3,540 |
-6,000 |
-4,688 |
-0,891 |
-1,969 |
-6,765 |
-8,840 |
-6,520 |
|
|
3,5 |
-2,928 |
-1,272 |
2,463 |
4,980 |
-3,919 |
-9,544 |
-10,340 |
-5,854 |
1,074 |
-6,789 |
-13,692 |
13,826 |
|
|
4,0 |
-5,853 |
-5,941 |
-0,927 |
4,548 |
-1,614 |
-11,73 |
-17,919 |
-5,076 |
9,244 |
-0,358 |
-15,611 |
23,140 |
|
5-жадвал
|
Қозиқни ботириш
келтирилган чуқурлиги |
Қозиқ қоятошсиз грунтга таянганда |
Қозиқ қоятошга таянганда |
Қозиқ қоятошга қаттиқ (бикр) бириктирилганда |
||||||
|
A0 |
B0 |
C0 |
A0 |
B0 |
C0 |
A0 |
B0 |
C0 |
|
|
0,5 |
72,004 |
192,026 |
576,243 |
48,006 |
96,037 |
192,291 |
0,042 |
0,125 |
0,500 |
|
0,6 |
50,007 |
111,149 |
278,069 |
33,344 |
55,609 |
92,942 |
0,072 |
0,180 |
0,600 |
|
0,7 |
36,745 |
70,023 |
150,278 |
24,507 |
35,059 |
50,387 |
0,114 |
0,244 |
0,699 |
|
0,8 |
28,140 |
46,943 |
88,279 |
18,775 |
23,533 |
29,763 |
0,170 |
0,319 |
0,798 |
|
0,9 |
22,244 |
33,008 |
55,307 |
14,851 |
16,582 |
18,814 |
0,241 |
0,402 |
0,896 |
|
1,0 |
18,030 |
24,106 |
36,486 |
12,049 |
12,149 |
12,582 |
0,329 |
0,494 |
0,992 |
|
1,1 |
14,916 |
18,160 |
25,123 |
9,983 |
9,196 |
8,836 |
0,434 |
0,593 |
1,086 |
|
1,2 |
-12,552 |
14,041 |
17,944 |
8,418 |
7,159 |
6,485 |
0,556 |
0,698 |
1,176 |
|
1,3 |
10,717 |
11,103 |
13,235 |
7,208 |
5,713 |
4,957 |
0,695 |
0,807 |
1,262 |
|
1,4 |
9,266 |
8,954 |
10,050 |
6,257 |
4,664 |
3,937 |
0,849 |
0,918 |
1,342 |
|
1,5 |
8,101 |
7,349 |
7,838 |
5,498 |
3,889 |
3,240 |
1,014 |
1,028 |
1,415 |
|
1,6 |
7,154 |
6,129 |
6,268 |
4,887 |
3,308 |
2,758 |
1,186 |
1,134 |
1,480 |
|
1,7 |
6,375 |
5,189 |
5,133 |
4,391 |
2,868 |
2,419 |
1,361 |
1,232 |
1,535 |
|
1,8 |
5,730 |
4,456 |
4,299 |
3,985 |
2,533 |
2,181 |
1,532 |
1,321 |
1,581 |
|
1,9 |
5,190 |
3,878 |
3,679 |
3,653 |
2,277 |
2,012 |
1,693 |
1,397 |
1,617 |
|
2,0 |
4,737 |
3,418 |
3,213 |
3,381 |
2,081 |
1,894 |
1,841 |
1,460 |
1,644 |
|
2,2 |
4,032 |
2,756 |
2,591 |
2,977 |
1,819 |
1,758 |
2,080 |
1,545 |
1,675 |
|
2,4 |
3,526 |
2,327 |
2,227 |
2,713 |
1,673 |
1,701 |
2,240 |
1,586 |
1,685 |
|
2,6 |
3,163 |
2,048 |
2,013 |
2,548 |
1,600 |
2,687 |
2,330 |
1,596 |
1,687 |
|
2,8 |
2,905 |
1,869 |
1,889 |
2,453 |
1,572 |
1,693 |
2,371 |
1,593 |
1,687 |
|
3,0 |
2,727 |
1,758 |
1,818 |
2,406 |
1,568 |
1,707 |
2,385 |
1,586 |
1,691 |
|
3,5 |
2,502 |
1,641 |
1,757 |
2,394 |
1,597 |
1,739 |
2,389 |
1,584 |
1,711 |
|
4,0 |
2,441 |
1,621 |
1,751 |
2,419 |
1,618 |
1,750 |
2,401 |
1,600 |
1,732 |
12. Бир босқичли ҳисоблашда горизонтал силжиш u0, m ва бурилиш бурчаги Y0 (rad)ни қуйидаги формулалар бўйича аниқлаш керак:
;(30)
; (31)бунда, H0, M0 — қозиқнинг кўриб чиқилаётган кесимида кўндаланг куч, kN (tf) ва эгувчи момент, kN ∙m (тc×m) нинг ҳисобий қийматлари; H0=H ва M0=M+H·l0 [бунда Н ва М - худди (12) ва (13) формулалардагидек;
εНН — грунт сирти сатҳида қўйилган H=1 куч таъсирида кесимнинг горизонтал силжиши, m/kN (m/тc);
εНМ — грунт сирти сатҳида таъсир қиладиган M=1 моментда кесимнинг горизонтал силжиши, 1/kN (1/тc);
εМН — H=1 кучдан кесимнинг бурилиш бурчаги, 1/kN (1/тc);
εММ — М=1 моментдан кесимнинг бурилиш бурчаги, 1/kN ∙ m [1/(tf×m)].
εНН, εМН= εНМ ва εММ силжишлар қуйидаги формулалар бўйича ҳисобланади:
(32)
(33)
(34)бунда aε , E, I — (11) дагидек;
A0, B0, C0 — (7) формула бўйича аниқланадиган қозиқнинг грунтга ботиши келтирилган чуқурлигига боғлиқ равишда мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 5-жадвали бўйича қабул қилинадиган ўлчамсиз коэффициент.
Мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 5-жадвалда келтирилган нинг оралиқ қийматга мос қийматида уни жадвалдаги энг яқин қийматгача яхлитлаш лозим.
нинг оралиқ қийматга мос қийматида уни жадвалдаги энг яқин қийматгача яхлитлаш лозим.13. Қозиқ атрофидаги заминнинг устуворлигини ҳисоблаш қозиқларнинг ён сиртлари грунтга кўрсатадиган ҳисобий босимни чеклаш шарти (35) формула бўйича бажарилиши лозим:
(35)бунда, sZ — қозиқнинг ён сирти грунтга кўрсатадиган ҳисобий босим, kPa
пойдевор плиталари (ростверк) баланд бўлганда, грунт сиртидан, пойдевор плиталари (ростверк) паст бўлганда, унинг таглигидан бошлаб ўлчанадиган қуйидаги z чуқурликларда формула бўйича аниқланади.
[z£2,5 да 
ва z=l ларга мос иккита чуқурлик; >2,5 да z=0,85/ae чуқурликда, бунда ae (11) формула бўйича аниқланади];
ва z=l ларга мос иккита чуқурлик; >2,5 да z=0,85/ae чуқурликда, бунда ae (11) формула бўйича аниқланади];gI — структураси бузилмаган грунтнинг ҳисобий солиштирма (ҳажмий) оғирлиги, kN/m3 (tf/m3) сувга тўйинган грунтларда сувнинг муаллақ тутиб турувчи кучини ҳисоб га олиб аниқланади;
jl, cl — грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги (град) ва грунтнинг солиштирма илашиши kPa (tf/m2) нинг ҳисобий қийматлари;
x — коэффициент; қоқма қозиқлар ва қозиқ-қобиқлар учун x=0,6, қозиқларнинг бошқа хиллари учун x=0,3;
h1,h2 — бу коэффициентларнинг қийматлари худди (24) формуладагидек.
Агар грунтга тушадиган ҳисобий горизонтал босимлар (35) шартни қониқтирмаса, лекин бунда қозиқларнинг материал бўйича кўтарувчанлик хусусиятдан тўлиқ фойдаланилмаган ва қозиқларнинг силжиши чегаравий йўл қўйиладиган қийматдан кичик бўлса, у ҳолда қозиқларнинг келтирилган чуқурлиги 
да ҳисоблашни такрорлаш ва бунда мутаносиблик коэффициенти К нинг кичрайтирилган қийматини қабул қилиш лозим.
да ҳисоблашни такрорлаш ва бунда мутаносиблик коэффициенти К нинг кичрайтирилган қийматини қабул қилиш лозим.14. Қозиқнинг ён сиртига текканда z чуқурликда грунтга тушадиган ҳисобий босим, kPa (tf/m2) ни, шунингдек z чуқурликда қозиқ кесимига таъсир қиладиган ҳисобий эгувчи момент Mz, kN m (тc×m), кўндаланг куч Hz, kN (tf) ва бўйлама куч N, kN (tf) ни бир босқичли ҳисоблашда қуйидаги формулалар бўйича аниқлаш лозим:
(36)
(37)
(38)
(39)бунда, К — мутаносиблик коэффициенти; мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 1-жадвалидан аниқланади;
aÎ, E, I — худди (11) формуладагидек;
— келтирилган чуқурлик; босим, момент Mz ва кўндаланг куч Hz қиймати аниқланадиган ҳақиқий чуқурлик z қийматига қараб (В5) формуладан аниқланади;H0, M0, l0, u0, y0 — мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 5 ва 12-бандлардагидек;
A1, A2, A4, B1, B2, B4, C1, C2, C4, D1, D2, D4 — коэффициентлар; қийматлари мазкур ШНҚнинг 3-илова 4 жадвал бўйича қабул қилинади;
N — қозиқнинг каллагига таъсир қиладиган ҳисобий ўқ бўйлаб йўналган юклама, kN (tf).
γс — мазкур ШНҚнинг 3-иловасига кўра олинадиган иш шароит коэффициенти.
15. Қозиқнинг каллаги бурила олмайдиган қилиб пойдевор плиталари (ростверк)ка бириктириб қўйилган жойдаги, қозиқларни бир босқичли ҳисоблашда ҳисобга олинадиган ҳисобий момент Mf, кНm (тc×m) ни қуйидаги формуладан аниқлаш лозим:
(40)Бунда, барча ҳарфий белгилар худди олдинги мазкур ШНҚнинг 3-иловаси 12-бандидаги формулалардагидек.
Бундаги минус ишораси чапдан ўнгга йўналган горизонтал куч Н да қозиқ пойдевор плиталари (ростверк)ка бириктирилган томондан қозиқ каллагига соат мили йўналишига қарши йўналган момент узайтирилишини билдиради.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
4-ИЛОВА
4-ИЛОВА
Ён сиртилари ip>0,025 қияликдаги пирамидал қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусиятини ҳисоблаш
Ён сиртилари ip>0,25 қияликдаги пирамидал қозиқларнинг кўтарувчанлик хусусияти Fd, kN (kgf) ни қозиқ ён сиртидаги ва унинг пастки учи остидаги грунтнинг ҳисобий қаршиликларни кучлар йиғиндиси сифатида қуйидаги формуладан аниқланади:
; (1)бу ерда:
Ai — грунтнинг i- қатлами чегараси қозиқнинг ён сирти юзаси, m2 (cm2);
a — қозиқнинг конуслилик бурчаги, grad;
jI,i, cI,i — грунт i-қатламининг ички ишқаланиш бурчаги (град) ва илашиш, kPa (kgf/cm2) ҳисобий қийматлари;
d — қозиқ пастки учининг кесими томони, m;
n1,n2 — қийматлари қуйидаги жадвалда келтирилган коэффициентлар.
Қозиқнинг учи остидаги ва ён сиртидаг и грунтнинг қаршиликлари pj ва pj', kPa (kgf/cm2) қуйидаги формуладан аниқланади:
(2)бу ерда:
Ei — грунтнинг i-қатлами деформацияланиш модули, kPa (kgf/cm2); прессиометрик синашлар натижалари бўйича аниқланади;
ni — грунтнинг i-қатлами Пуассон коэффициенти;
x — қийматлари мазкур ШНҚнинг 4-иловаси 1-жадвалида келтирилган коэффициент.
Грунтнинг босимлари p0,j ва pp,j kPa (kgf/cm2) қуйидаги формулалар бўйича аниқланади:
(3)
(4)бу ерда:
gj,i — грунт i-қатламининг солиштирма оғирлиги, kN/m3 (kgf/cmЗ);
hj — грунт i-қатламининг ўртача жойлашган чуқурлиги, m.
1-жадвал
|
Коэффициент |
Грунтнинг ички ишқаланиш бурчаги jI,i, grad |
|||||||||
|
4 |
8 |
12 |
16 |
20 |
24 |
28 |
32 |
36 |
40 |
|
|
п1 |
0,53 |
0,48 |
0,41 |
0,35 |
0,30 |
0,24 |
0,20 |
0,15 |
0,10 |
0,06 |
|
п2 |
0,94 |
0,88 |
0,83 |
0,78 |
0,73 |
0,69 |
0,65 |
0,62 |
0,58 |
0,54 |
|
x |
0,06 |
0,12 |
0,17 |
0,22 |
0,26 |
0,29 |
0,32 |
0,35 |
0,37 |
0,39 |
Изоҳ. Ички ишқаланиш бурчаги jI,i нинг оралиқ қийматлари учун n1, n2 и x коэффициентларнинг қийматлар интерполяция усулида аниқланади.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
5-ИЛОВА
5-ИЛОВА
Лентасимон қозиқли пойдеворларнинг чўкишини аниқлаш
Қозиқлар бир ва икки қаторли жойлашган (қозиқлар орасидаги масофа 3-4d) лентасимон қозиқли пойдеворларнинг чўкиши s, m қуйидаги формуладан аниқланади:
(1)бу ерда:
n — қозиқли пойдеворга узунасига тушадиган юклама, юқоридан текисланган ер сирти билан, ён томонлардан қозиқлар четки қаторларининг ташқи ёқлари бўйича ўтадиган тик текисликлар билан, пастдан қозиқларнинг пастки учлари орқали ўтадиган текислик билан чекланган пойдевор (қозиқлар ва уларнинг атрофидаги грунт массиви кўринишидаги) оғирлигини ҳам ҳисобга олинган;
Е,n — сиқиладиган қалинлик чегарасида деформацияланиш модули, kPa (kgf/cm2) ва Пуассон коэффициенти қийматлари юқорида айтилган пойдевор учун ШНҚ 2.02.01-19 талабларига мувофиқ аниқланади;
d0 — Пуассон коэффициенти n, пойдеворнинг келтирилган эни 
(бунда b-четки қозиқлар қаторининг ташқи ёқлари бўйича қабул қилинадиган пойдевор эни;
(бунда b-четки қозиқлар қаторининг ташқи ёқлари бўйича қабул қилинадиган пойдевор эни;H — қозиқларни ботириш чуқурлиги ҳамда сиқиладиган қатламнинг келтирилган чуқурлиги Hc/h (Hc-сиқиладиган қатлам чуқурлиги) га боғлиқ равишда номограмма ( мазкур ШНҚнинг 4-илова 1 чизмага қаранг) бўйича қабул қилинадиган коэффициент.
1-расм. Коэффицент d0 қийматларини аниқлаш учун номограмма
Номограммада сиқиладиган қатлам келтирилган чуқурлигининг ҳисоблаб топилган қийматига мос нуқта орқали абцисса ўқига параллел тўғри чизиқ ўтказилади (бу чизиқ пойдеворнинг келтирилган эни 
чизиғибилан кесишгунча давом эттирилади) ва грунтнинг Пуассон коэффициенти n чизиғига перпендикуляр туширилади.
чизиғибилан кесишгунча давом эттирилади) ва грунтнинг Пуассон коэффициенти n чизиғига перпендикуляр туширилади.Кесишиш нуқтасидан абцисса ўқига параллел чизиқ ўтказилади, бу чизиқ коэффициент d0 қийматлари келтирилган ординаталар ўқи билан кесишгунча давом эттирилади.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
6-ИЛОВА
6-ИЛОВА
Бичизиқли масаланинг қўйилишида бурғиланган - тиқма қозиқнинг чўкишини ҳисоблаш
Бурғуланган тиқма қозиқнинг N < Nc+No биринчи босқич юкланишида чўкиши қуйидаги формула ёрдамида аниқланиши керак
|
|
(1) |
бу ерда:
N — қозиққа узатиладиган вертикал юк, kN;
No — чегаравий қаршилик Nc, нинг қозиқнинг ён юзалари бўйлаб тўлиқ ҳосил бўлган вақтдаги товонига узатиладиган юк, kN.
G1 ва G2 — қозиқ бўшлиғига яқин жойлардаги грунтлар учун силжиш модулининг ўртача қиймати ва қозиқнинг пастки учидаги силжиш модулининг энг кичик қийматлари, kPa;
l ва d — қозиқнинг узунлиги ва диаметри, m;
kv — грунтлар учун Пуассон коэффициентининг ўртача қийматига боғлиқ бўлган коэффициент (ҳисоб учун kv = 2 қабул қилиш мумкин).
Бурғиланган тиқма қозиқлар учун бу формула фақат қозиқ юкланишининг биринчи босқичида ўринли бўлади, айниқса қозиқ ён юзаларида No тўлиқ чегаравий қаршилик пайдо бўлгунига қадар ҳар доим қозиқнинг чегаравий ҳолати тамомила сезиларли даражада олдиндан пайдо бўлади.
Қозиқ товони ва танасининг чўкиш қийматининг доимо тенглиги шартини ҳисобга олган ҳолда No қийматни қуйидаги шартдан фойдаланиб аниқлаш мумкин.
|
|
(2) |
|
|
|
Қозиқ юкланишнинг иккинчи босқичида N > Nc + No бўлган ҳолда унинг чўкиши қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
|
|
(3) |
бу ерда:
Sc — чўкиш бўлиб, N = N0 + Nс бўлганда (1) бўйича аниқланади, m.
1-расм. 1 — (1); 2 — (3) формулалар бўйича қозиқ юкланиш ҳисобининг босқичлар схемаси
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
7-ИЛОВА
7-ИЛОВА
Чўкувчан грунтларда қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини уларнинг мустаҳкамлик
1. Қозиқнинг юк кўтариш қобилияти грунтнинг мустаҳкамлик кўрсаткичларига боғлиқ: ички ишқаланиш бурчаги j ва солиштирма боғланши с. Чўкувчан грунтларни намланиши билан қозиқнинг юк кўтариш қобилиятини сезиларли даражада ўзгариши асосан грунтдаги боғланиш с нинг қийматини камайиши ҳисобига содир бўлади.
2. Чўкувчан грунтларда қозиқларнинг юк кўтариш қобилиятини ҳисоблаш қозиқнинг заминдаги грунтини чегаравий мувозанати эластик-пластик масаласининг тақрибий ечимига асосан амалга оширилади.
l узунликдаги қозиқ заминининг чегаравий мувозанат ҳолатидаги умумий юзаси уч қисмдан ташкил топади: 1 юқори участкаси l1 + l2 қозиқ стволи узунлигидан; 2 пастки участкаси — b узунликдаги қозиқ стволи узунлиги йўналишида қисқарган конуснинг сиртидан; 3 участка - шарсимон сирти қисми бўйича қозиқнинг пастки учидан ташкил топади (мазкур ШНҚнинг 7-иловаси 1-расм).
1 - расм. Ҳисобий схема
Юк кўтариш қобилияти Fd қуйидаги формула ёрдамида аниқланади.
|
|
(1) |
бу ерда:
gc — иш шароити коэффициенти бўлиб, 1 га тенг қиймат қабул қилинади;
F1 — қозиқнинг l0 + l2 стволи участкасига қаршилиги, kN;
бу ерда:
l0 — қаршиликнинг чизиқли кўринишда ортиши 0 дан 12d гача, лекин 6 m дан кўп бўлмаган узунликдаги участкасида, ундан кам бўлган қийматларда - ўзгармас қийматдаги участкаларда l0 узунлик бўйича якуний қийматга тенг деб қабул қилинади, kN.
F2 — қозиқ стволи конусининг қисқарган юзаси бўйича участкасидаги қаршилик, kN;
F3 — қозиқнинг пастки учи остидаги қаршилик, kN.
|
|
(2) |
бу ерда:
и — қозиқнинг периметри, m;
x — грунт босимининг ён томонлардан кўрсатадиган босим коэффициенти бўлиб, 0,5 га тенг деб қабул қилинади;
j — ички ишқаланиш бурчагининг ҳисобий қиймати, grad;
с — грунтнинг солиштирма боғланиш коэффициентининг ҳисобий қиймати, kN/m2;
l2 — қозиқнинг қисм узунлиги бўлиб, қуйидагига тенг
|
|
(3) |
бу ерда, l — қозиқнинг юкланган қисмининг узунлиги, m;
d — кўндаланг кесим томони ёки диаметри, m;
|
|
(4) |
бу ерда:
l1 — ер сатҳидан l2 узунлик бошланишигача бўлган узунлик, m;
|
|
(5) |
a — юкланган қозиқнинг энг юқори участкаси, бу ерда ён томондан грунтнинг босими 0 га тенг, қоқиладиган қозиқлар учун a = 2,5 m, қуйиладиган қозиқлар учун
a = 1,0 m қиймат қабул қилинади;
|
|
(6) |
бу ерда:
, grad×m2/kN; к = 1°;с0 — боғланишнинг минимал қиймати бўлиб, ҳисобда 5 kN/m2 га тенг қийматда қабул қилинади, унда х = 0,2.
Мазкур ШНҚнинг 7-иловаси 6-формуланинг қўлланилиш чегараси 
ўзаро муносабат билан берилади.
ўзаро муносабат билан берилади.Қозиқ узунлиги l2 участкаси катта бўлган ҳолда грунтнинг j ва с кўрсаткичлари турлича бўлган қатламларга ажратилади, бу ҳолда l2 қиймат қуйидаги қатламлар йиғиндисидан ташкил топади 
.
.F1 қуйидаги формула ёрдамида ҳисобланади:
|
|
(7) |
бу ерда:
т — турли кўрсаткичларга эга бўлган қатламлар сони.
Агар l1 = l0 + а участка узунлигининг қиймати 6 m дан кўп бўлмаган чегарада бўлса, грунт қатлами j ва с кўрсаткичлари турлича бўлган ҳисобий қийматларни қабул қилади, унда 3 m дан кам бўлмаган қалинликдаги пастки қатлам учун уларнинг қийматлари ҳисоб учун қабул қилинади.
|
|
(8) |
бу ерда
|
|
(9) |
бу ерда
|
|
(10) |
|
|
(11) |
бу ерда
|
|
(12) |
Энг катта бош кучланиш қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
, kN/m2, (13)Энг кичик бош кучланиш қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
, kN/m2, (14)бу ерда, g — грунтнинг солиштирма оғирлиги, kN/m3.
Грунтнинг j, с ва g кўрсаткичлари сувга тўйинган ҳолатда аниқланади. Мумкин бўлган намланишда грунтнинг тўлиқ сувга тўйинган ҳолатида оқувчанлик кўрсаткичи қуйидаги формула ёрдамида аниқланади.
, (15)бу ерда, е — табиий тузилишда грунтнинг ғоваклик коэффициенти;
gw — сувнинг солиштирма оғирлиги бўлиб, 10 kN/m3 га тенг;
gs — қаттиқ бўлакнинг солиштирма оғирлиги, kN/m3;
Wp, WL — грунтнинг ёйилиш ва оқиш чегарасида намлиги, улуш ҳисобида.
Қудуқлар қазилган жойларнинг грунтларини зичламасдан ўрнатиладиган чўкувчан грунтлардаги бурғиланган узун қозиқларнинг пастки учи сезиларли чўкишни олгандан кейин ва критик юкни қозиқ қабул қилгандан кейин тўлиқ иш ҳолатига ўтади.
Пастки учи тўлиқ иш ҳолатига қўшилмаган узун бурғиланган-тиқма қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти биринчи яқинлашиш бўйича қуйидаги формула ёрдамида аниқланишига йўл қўйилади:
|
|
(16) |
бу ерда gc — (1) формула келтирилган каби аниқланади;
F1н — (2) формула бўйича қоқма қозиқ учун l0 + lн қозиқ стволи участкасининг қаршилиги, бунда
|
|
(17) |
бу ерда l0 — қоқма қозиқ учун ҳам қабул қилинади;
а — тиқма қозиқ учун 1 m га тенг қиймат қабул қилинади;
F2н — қозиқнинг пастки учининг қаршилиги.
|
|
(18) |
бу ерда k — қозиқнинг диаметри 1 m ³ d ³ 0,5 m бўлганда қиймати 3 тенг қабул қилинадиган экспериментал коэффициент;
А — қозиқнинг остки юзаси, m2;
s1 — (13) формула бўйича аниқланади.
Грунт кўрсаткичларининг қийматлари намланган ҳолатда аниқланади.
Бурғиланган — тиқма қозиқнинг кенгайган товони билан юк кўтариш қобилияти қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
|
|
(19) |
бу ерда:
gc — (16) формуладагидек қабул қилинади;
F1у — қозиқ стволининг l0 + lу участкасидаги қаршилиги бўлиб, (2) формула ёрдамида қоқма қозиқ учун аниқланади, бунда:
|
|
(20) |
бу ерда:
ly — кенгайиш қисмигача бўлган қозиқнинг узунлиги;
а ва l0 қийматлари товонининг кенгайиши мавжуд бўлмаган тиқма қозиқ каби қабул қилинади.
|
|
(21) |
бу ерда:
k — тажриба йўли билан аниқланган коэффициент бўлиб, қозиқнинг узунлиги 20 m дан кўп бўлмаганда 3,5 ³ dу/d ³ 2 ва 1 m ³ d ³ 0,5 m тенг бўлганда 2 га тенг қиймат қабул қилинади;
dy — кенгайган товоннинг энг катта кўндаланг кесимининг диаметри, m;
s1 — (3) формула бўйича аниқланади;
Ау — кенгайган товоннинг энг катта кўндаланг кесим юзаси, m2.
3. II тоифа грунт шароитидаги заминдаги қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти қуйидаги формуладан келиб чиқиб қарши ишқаланиш кучини ҳисобга олган ҳолда ҳисоблаш керак:
|
|
(22) |
бу ерда:
N — битта қозиққа қўйилган ҳисобий юк, kN;
Fd — қозиқнинг юк кўтариш қобиляти бўлиб, kN, (5) га мувофиқ аниқланади;
gk — ишончлилик коэффициенти;
gс — қозиқнинг иш шароитинини ҳисобга олувчи коэффициент;
Рn — қарши ишқаланиш кучи бўлиб, (4) га мувофиқ аниқланади.
Рn қийматини қоидага кўра, тўлиқ сувга тўйинган грунт учун аниқлаш керак (грунтларни юқоридан намлаш имкони мавжуд бўлганда).
Қозиқ материалининг мустаҳкамлиги бўйича N+Рn юкка ҳисобланиши керак.
4. Сувга тўйинган грунтларда қозиқнинг ён сирти бўйлаб таъсир қилувчи тескари ишқаланиш кучи Рп , kN ер сиртидан нейтрал қатламгача бўлган масофадаги hsl узунликдаги қозиқ чегаравий қаршилигининг энг катта қийматининг ярми каби қабул қилинади.
Бу қатламдан юқорида жойлашган қозиқнинг ён сиртларига манфий ишқаланиш кучлари таъсир қилади, пастки қисмига эса мусбат ишқаланиш кучи таъсир қилади.
Нейтрал қатламнинг жойлашишини аниқлаш учун чўкиш Ssl (абсцисса ўқи бўйлаб) ҳамда чуқурлик h (ордината ўқи бўйлаб) га боғлиқ график қурилади (мазкур ШНҚнинг 7-иловаси 2-расмида келтирилган).
2-расм. Ssl = f(h) га боғлиқлик графиги
Ўзидан юқоридан ётган қатлам хусусий оғирлигидан чукувчан грунтнинг ҳар бир i — қатламида юзага келиши мумкин бўлган чўкиш қиймати 
қуйидаги формула ёрдамида аниқланади, cm
қуйидаги формула ёрдамида аниқланади, cm|
|
(23) |
бу ерда:
εsl,i — нисбий чўкувчанлик бўлиб, қатламдан юқорида ётган қатламнинг ўртасига табиий босим таъсир қилган ҳолда ҳар бир i — қатлам учун сиқилишга лаборатория тажрибалари ёки дала шароитида чуқур маркаларнинг чўкиши натижалари бўйича синов маълумотлар орқали аниқланади.
hi — чўкувчан грунтнинг i — қатлами қалинлиги, cm;
п — қаралаётган қатламдан юқорида жойлашган чўкувчан қатламларга бўлинган қатламлар сони.
Нейтрал қатламнинг жойлашиш чуқурлиги hsl қуйидаги формула орқали аниқланади:
|
|
(24) |
бу ерда:
Su — заминнинг чегаравий деформацияси бўлиб, ШНҚ 2.02.01-19 бўйича аниқланади.
hsl чуқурлиги Ssl=f(h) эгри чизиғидан бино ёки иншоотлар учун Su ординаталарининг кесишиш нуқтаси орқали аниқланади (мазкур ШНҚнинг 7-иловаси 2-расмида келтирилган).
hsl чуқурликдаги нейтрал қатламни аниқлашда, қарши ишқаланиш кучи қуйидаги формула ёрдамида аниқланади:
|
|
(25) |
бу ерда:
kот — қиймати 0,5 га тенг қабул қилинадиган, захира қиймати билан дала шароитида тадқиқотлар орқали аниқланадиган ҳисоб пайтида қозиқ узунлиги бўйича тўлиқ қаршилик кучини камайтирадиган коэффициент;
— қозиқнинг юқори участкасидан hsl нейтрал қатламгача ён сирти бўйлаб қаршиликнинг чегаравий қиймати бўлиб, бир жинсли грунт учун (2) формула ёрдамида, турли кўрсаткичларга эга қатламлар учун (7) формула ёрдамида аниқланади. Унда l2 £ hsl — l0 — а га тенг бўлади (мазкур ШНҚнинг 7-иловаси 1-расмида келтирилган).Грунтнинг фаол чўкиши даврида hsl грунтнинг мувозанатлашган даврига мос келувчи нейтрал қатлам сўнгги ҳолатгача пастга томон силжийди.
Лойиҳалашда қозиқнинг узунлиги қуйидаги шартни бажариш орқали ўрнатилади:
|
|
(26) |
бу ерда:
N — қозиққа қўйилган фойдали юк, kN;
Рn — қарши ишқаланиш кучи, kN;
Fd — қозиқнинг юк кўтариш қобилияти бўлиб, (1) формула ёки қозиқ заминини ҳудудининг намланган шароитида статик синов маълумотлари бўйича аниқланади, kN.
Агар кўрилаётган ҳолда (26) шартни таъминламаса, қозиқнинг узунлигини узайтириш ёки унинг конструкцияси ўзгартирилиши керак бўлади.
Чўкувчанлиги бўйича II тоифадаги грунтли шароитда жойлашган, сиқилишга ишлайдиган қозиқларнинг юк кўтариш қобилияти Fd, kN, қозиқлар замин грунтининг сувга тўйинган ҳолатларида (2), (3) ва (4) шартларига мувофиқ ҳисоб аниқланади.
Унда қозиқ заминини қисман намлаш орқали қозиқларнинг статик синовлари натижаларидан фойдаланиш керак бўлади.
Бундай синовларга фонд материаллари етарли бўлмаганда юқоридаги кўринишдаги синовларни ўтказиш лозим.
5. Қозиқлар билан чўкувчанлик бўйича II тоифадаги грунт шароитида чўкувчан грунтлар қатламларининг барчасини қирқиб олиб ташлаш керак.
Юқоридан узоқ муддат узлуксиз равишда грунт қатламини намланиши натижасида чўкувчан қатлам қисмида грунтларнинг сиқилиши натижасида деформациялар пайдо бўлишини ҳисобга олиш керак, қозиқ ости қатламларда сувга тўйиниши ҳамда грунт зичлигининг етарли эмаслиги ҳисобига рўй беришини ҳам инобатга олиш лозим.
Ушбу қатлам қалинлигини аниқлаш учун қуйидаги шарт бажарилиши керак:
e ³ 0,03 (27)
бу ерда, e — бутун сувга тўйинган қатламнинг табиий босими таъсирида лаборатория шароитида сиқилишга синов натижалари бўйича грунт намунасининг нисбий сиқилиши.
Қозиқли пойдеворда деформациялар бўйича ҳисоб орқали қозиқ ости қатламларда қўшимча чўкишлар вужудга келишини аниқланиш керак.
ШНҚ 2.02.03-21 «Қозиқли пойдеворлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига
8-ИЛОВА
8-ИЛОВА
Якка қозиқнинг чўкишини аниқлаш
Силжиш модули G1, MPa (tf/m2) ва Пуассон коэффициенти n1 бўлган грунтга ўйиб кирувчи ҳамда силжиш модули G2 ва Пуассон коэффиценти n2 билан формулаланадиган, чизиқли-деформацияланадиган ярим бўшлиқ деб қараладиган грунтга таянувчи якка қозиқларнинг чўкишини ҳисоблашни N£Fd/nk ва l/d>5, G1l/G2>1 да (бунда l-қозиқ узунлиги, m; d-қозиқ диаметри ёки кўндаланг кесими томони, m) қуйидаги формулалар бўйича аниқлашга йўл қўйилади:
кенгайишсиз якка қозиқлар учун:
(1)бунда, N — қозиққа узатиладиган тик юклама, МН;
b - қуйидаги формуладан аниқланадиган коэффициент:
(2)бунда, b = 0,17 ln (kvG1l/G2d) — мутлақ қаттиқ (бикр) қозиққа мос коэффициент (еа = ¥);
а = 0,17 ln(kv1l/d) — G1 ва v1 тавсифлари бир жинсли замин ҳолати учун ўша коэффициент;
= EA/G1l2 — қозиқнинг нисбий қат-тиқлиги (бикрлиги);ЕА — қозиқ танасининг сиқилишга бикрлиги, kN (tf);
l1 — қозиқ танасининг сиқилиши ҳисобига чўкишнинг ортишини белгилайдиган параметр;
қуйидаги формула бўйича аниқланади:
(3)формула бўйича аниқланадиган коэффициентлар.
кенгайишли якка қозиқлар учун:
(4)бунда db — қозиқнинг кенгайиши диаметри.
Кўрсаткичлар G1 ва n1 қозиқнинг ботиш чуқурлиги чегарасида, G2 ва n2 учун эса қозиқ ёки кенгайиш (кенгайишли қозиқлар учун) нинг 10 диаметр чегарасида грунтнинг барча турлари учун ўртача қабул қилинади, бироқ қозиқларнинг пастки учлари остида тор ёки оқувчан таркибли грунтлар бўлмаслиги керак.
