01/2-28-сон 14.03.2025. SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Hujjat 30.04.2025 sanasi holatiga
Amaldagi versiyaga o‘tish

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2025-yil 16-aprelda hisobga olindi, hisob raqami 344]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1997-yil 18-dekabrdagi 85-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.05.08-97 “Aerodromlar” qurilish meʼyorlari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Transport vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2025-yil 14-mart,

01/2-28-son

Kelishildi:

Transport vaziri I. MAXKAMOV

2025-yil 6-mart

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2025-yil 27-fevral

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV

2025-yil 25-fevral

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2025-yil 28-yanvar

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2025-yil 14-martdagi 01/2-28-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) aerodromlarni loyihalashga oid boʻlgan talablarni belgilaydi

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar qoʻllanilgan:

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SHNQ 2.02.01-24 “Bino va inshootlarning zaminlari”

SHNQ 2.05.02-23 “Avtomobil yoʻllari. Loyihalash talablari”;

SHNQ 2.04.03-24 “Oqova suvlarni chiqarib yuborish. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”;

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

SHNQ 2.10.01-23 “Yassi va chiziq tarzidagi inshootlar qurilishi uchun yer maydonlari oʻlchamlarini aniqlash”;

SHNQ 1.03.03-23 “Qurilish obyektlarini loyihalashtirish”;

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari”;

SHNQ 2.04.01-22 “Binolarning ichki suv taʼminoti va oqova suvlarni chiqarib yuborish”;

QMQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”;

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SanQvaN 0053-23 “Aholi yashash punktlarining atmosfera havosidagi zararli va zaharli moddalar, produtsent mikroorganizmlar, bakterial preparatlar va aeroionlarning ruxsat etilgan gigiyenik meʼyorlarini”;

SanQvaN 0008-20 “Turar joylarda, jamoat binolarida, aholi yashash hududlarida va dam olish zonalarida ruxsat etilgan shovqin darajasining sanitariya qoidalari va meʼyorlari”;

SanQvaN 0060-23 “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari”;

GOST 427-75 “Metall oʻlchov oʻlchagichlari. Texnik shartlar”(rasmiy manba: Lineyki izmeritelnie metallicheskiye. Texnicheskiye usloviya);

GOST 3344-83 “Yoʻl qurilishi uchun maydalangan chaqiqtosh va qum shlaklari. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Sheben i pesok shlakovie dlya dorojnogo stroitelstva. Texnicheskiye usloviya);

GOST 12.1.006-84 “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari mehnat xavfsizligi standartlari tizimi. Ish joyidagi ruxsat etilgan darajalar va monitoringga qoʻyiladigan talablar” (rasmiy manba: Sistema standartov bezopasnosti truda elektromagnitnie polya radiochastot. Dopustimie urovni na rabochix mestax i trebovaniya k provedeniyu kontrolya);

GOST 22283-88 “Samolyot shovqini. Uy-joy qurilishi hududida ruxsat etilgan shovqin darajasi va uni oʻlchash usullari” (rasmiy manba: Shum aviatsionniy. Dopustimie urovni shuma na territorii jiloy zastroyki i metodi yego izmereniya);

GOST 8267-93 “Qurilish ishlari uchun zich jinslardan chaqiqtosh va shagʻal” (rasmiy manba: Sheben i graviy iz plotnix gornix porod dlya stroitelnix rabot. Texnicheskiye usloviya);

GOST 23558-94 “Yoʻl va aerodrom qurilishi uchun noorganik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan maydalangan tosh-shagʻal-qum va gruntlarning aralashmalari. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Smesi shebenochno-graviyno-peschanie i grunti, obrabotannie neorganicheskimi vyajushimi materialami, dlya dorojnogo i aerodromnogo stroitelstva. Texnicheskiye usloviya);

GOST 12801-98 “Yoʻl va aerodrom qurilishi uchun organik bogʻlovchilarga asoslangan materiallar. Sinov usullari” (rasmiy manba: Materiali na osnove organicheskix vyajushix dlya dorojnogo i aerodromnogo stroitelstva. Metodi ispitaniy);

GOST 25607-2009 “Yoʻllar va aerodromlarning qoplamalari va poydevorlari uchun maydalangan tosh-shagʻal-qum aralashmalari. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Smesi shebenochno-graviyno-peschanie dlya pokritiy i osnovaniy avtomobilnix dorog i aerodromov. Texnicheskiye usloviya);

GOST 30491-2012 “Yoʻl va aerodrom qurilishi uchun organik bogʻlovchilar bilan mustahkamlangan organo-mineral aralashmalar va gruntlar” (rasmiy manba: Smesi organomineralnie i grunti, ukreplennie organicheskimi vyajushimi, dlya dorojnogo i aerodromnogo stroitelstva Texnicheskiye usloviya);

GOST 10060-2012 “Beton. Sovuqqa chidamliligini aniqlash usullari” (rasmiy manba: Betoni. Metodi opredeleniya morozostoykosti);

GOST 23161-2012 “Gruntlar. Choʻkish xususiyatlarini laboratoriyada aniqlash usuli” (rasmiy manba: Grunti. Metod laboratornogo opredeleniya xarakteristik prosadochnosti);

GOST 9128-2013 “Avtomobil yoʻllari va aerodromlar uchun asfaltbeton, polimer asfaltbeton, asfaltbeton, polimer asfaltbeton aralashmalari. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Smesi asfaltobetonnie, polimerasfaltobetonnie, asfaltobeton, polimerasfaltobeton dlya avtomobilnix dorog i aerodromov. Texnicheskiye usloviya);

GOST 8736-2014 “Qurilish ishlari uchun qum. Texnik xususiyatlari” (rasmiy manba: Pesok dlya stroitelnix rabot. Texnicheskiye usloviya);

GOST 33147-2014 “Umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari. Temir-beton yoʻl plitalari. Nazorat usullari” (rasmiy manba: Dorogi avtomobilnie obshego polzovaniya. Pliti dorojnie jelezobetonnie. Metodi kontrolya);

GOST 25912-2015 “Aerodrom qoplamalari uchun oldindan kuchlanishli temir-beton plitalar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Pliti jelezobetonnie predvaritelno napryajennie dlya aerodromnix pokritiy. Texnicheskiye usloviya);

GOST 26633-2015 “Ogʻir va mayda donali betonlar. Texnikaviy shartlar” (rasmiy manba: Betoni tyajelie i melkozernistie. Texnicheskiye usloviya);

GOST 25584-2016 “Gruntlar. Filtrlash koeffitsiyentini laboratoriyada aniqlash usullari” (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya koeffitsiyenta filtratsii);

GOST R 56925-2016 “Yoʻllar va aerodromlar. Asos va qoplamalarning notekisligini oʻlchash usullari” (rasmiy manba: Dorogi avtomobilnie i aerodromi. Metodi izmereniya nerovnostey osnovaniy i pokritiy);

GOST 18105-2018 “Beton. Mustahkamlikni nazorat qilish va baholash qoidalari” (rasmiy manba: Betoni. Pravila kontrolya i otsenki prochnosti);

GOST 25100-2020 “Gruntlar. Tasniflash” (rasmiy manba: Grunti. Klassifikatsiya);

GOST 9941-2022 “Korroziyaga chidamli yuqori legirlangan poʻlatlardan sovuqlayin deformatsiyalangan choksiz quvurlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Trubi besshovnie xolodnodeformirovannie iz korrozionno-stoykix visokolegirovannix staley. Texnicheskiye usloviya);

GOST 9.602-2016 “Korroziya va eskirishdan himoyalashning yagona tizimi. Yer osti inshootlari. Korroziyadan himoyalashning umumiy talablari” (rasmiy manba: Yedinaya sistema zashiti ot korrozii i stareniya. Soorujeniya podzemnie. Obshiye trebovaniya k zashite ot korrozii)”;

GOST 30413-96 “Avtomobil yoʻllari. Avtomobil gʻildiragining yoʻl qoplamasi bilan ilashish koeffitsiyentini aniqlash usuli” (rasmiy manba: Dorogi avtomobilnie. Metod opredeleniya koeffitsiyenta ssepleniya kolesa avtomobilya s dorojnim pokritiyem);

OʻzR AQ-153 “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiya aerodromlarini ekspluatatsiyaga yaroqlilik meʼyorlari”;

OʻzR AQ-160 “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasi aerodromlarini sertifikatlash qoidalari” (roʻyxat raqami 1734, 2007-yil 29-oktabr).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

havo kemasi — havo bilan oʻzaro taʼsir hisobiga, yer sathidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsirdan tashqari, atmosferada harakatlanadigan uchish apparati;

samolyot — dvigatel yordamida harakatga keltiriladigan va parvozdagi koʻtarish kuchi harakatlanmaydigan qanot yuzlarida aerodinamik reaksiyalar hisobiga paydo boʻladigan havodan ogʻir havo kemasi;

vertolyot — dvigatel yordamida vertikal holatda joylashgan oʻqlar atrofida aylantiriladigan bitta yoki bir nechta tashuvchi (asosiy) vintlarning havo bilan reaksiyalari hisobiga parvozni amalga oshiradigan havodan ogʻir havo kemasi;

aerodrom — quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan, havo kemalarining kelib qoʻnishi, joʻnashi va shu sath boʻylab harakatlanishi uchun toʻliq yoki qisman moʻljallangan, shuningdek binolar, inshootlar hamda anjomlar joylashgan hudud;

aerodrom hududi — gorizontal va vertikal tekisliklarda belgilangan chegaralarda aerodrom va unga tutashgan joylarning havo hududi;

vertodrom — toʻliq yoki qisman vertolyotlarning kelishi, joʻnatilishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodrom yoki inshoot yuzasidagi maʼlum bir belgilangan hudud yuzasi;

uchish-qoʻnish yoʻlagi — havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning maʼlum bir toʻgʻri burchakli qismi;

ishchi maydon — aerodromda havo kemasining uchishi, qoʻnishi va burilishi uchun moʻljallangan hudud (manyovr qilish zonasi va perronlardan iborat qism);

yoʻlak cheti — havo kemalarining harakatlanishi uchun moʻljallangan yoʻlakning va perronning chetki mustahkamlangan qismi;

perron — yoʻlovchilarni olish va tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, havo kemasiga yoqilgʻi quyish, toʻxtash joylari va havo kemasiga texnik xizmat koʻrsatish maqsadida uni joylashtirish uchun moʻljallangan aerodromning belgilangan maydoni;

suvni qochirish va drenaj tizimlari — aerodrom qoplamasi yuzasidan suvni qochirish va yer osti suvlari sathini pasaytirish uchun moʻljallangan qurilmalar majmuasi;

toʻxtash joyi — havo kemalari uchun moʻljallangan maydon;

yurgizib borish yoʻlagi — aerodromda havo kemalarining harakatlanishi uchun belgilangan va aerodromning bir qismini boshqasiga ulash uchun moʻljallangan yoʻlak.

3-bob. Umumiy qoidalar

3. Aerodrom uchun moʻljallangan yer maydonlarining oʻlchamlarini SHNQ 2.10.01-23 ga muvofiq aniqlash kerak.

4. Ushbu SHNQga qoʻshimcha ravishda aerodromlarni loyihalashda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining (IKAO) standartlari va tavsiyalariga amal qilish kerak.

5. Aerodromlarni loyihalashda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

suvni qochirish va drenaj tizimlari, aerodrom toʻshamasi, havoning ifloslanishini oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlarning mavjudligi;

aerodromning gruntli zaminlarining mustahkamligi, barqarorligi va chidamliligi.

6. Aerodrom hududi oʻlchamlari hamda uning chegarasidagi tabiiy va sunʼiy toʻsiqlarning balandligi havo kemalarining xavfsiz uchishi va qoʻnishini taʼminlashi lozim.

7. Aerodromlar tarkibi quyidagi asosiy elementlarni oʻz ichiga olishi kerak:

uchish-qoʻnish yoʻlaklari, shu jumladan sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va gruntli uchish-qoʻnish yoʻlaklari, yon xavfsizlik yoʻlaklari va yoʻlak oxiri xavfsizlik yoʻlaklari;

yurgizib borish yoʻlaklari;

perronlar;

havo kemalarining toʻxtash joylari;

maxsus maqsadli maydonchalar va boshqalar.

4-bob. Aerodrom va vertodromga qoʻyiladigan talablar

1-§. Uchish-qoʻnish yoʻlaklariga qoʻyiladigan talablar

8. Uchish-qoʻnish yoʻlagining yoʻnalishi va joylashishini belgilashda meteorologik omillar (shamol holati, tuman, tutun, past joylashgan bulutlar), tabiiy va sunʼiy toʻsiqlarning mavjudligi hamda joyning relyefi inobatga olinishi kerak.

9. Uchish-qoʻnish yoʻlagining kengligi mazkur SHNQning 1-jadvaliga asosan belgilanishi lozim.

						1-jadval
Kod raqami	Kod harfi
Kod raqami	A	V	S	D	E	F
1	18 m	18 m	23 m	-	-	-
2	23 m	23 m	30 m	-	-	-
3	30 m	30 m	30 m	45 m	-	-
4	-	-	45 m	45 m	45 m	45 m

10. Uchish-qoʻnish yoʻlagining yon chiziqlari ikkala tomondan simmetrik tarzda joylashtirilishi kerak.

Bunda, uchish-qoʻnish yoʻlagining umumiy kengligi yon chiziqlari bilan hisoblanganda quyidagilardan kam boʻlmasligi lozim:

kod harfi D yoki E boʻlganda, 60 m (45 m + 2x7,5 m);

kod harfi F boʻlganda, 75 m (45 m + 2x15 m).

11. Uchish-qoʻnish yoʻlagining yon xavfsizlik tasmasi qismlarini loyihalashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketganda, samolyotning konstruktiv shikastlanmasligini;

samolyotni uchish-qoʻnish yoʻlagining xavfsizlik tasmasi qismlarida harakatlanishini;

samolyotdan tushadigan yukka bardosh bera olishini.

12. Aerodromning uchish-qoʻnish yoʻlagiga shamolning taʼsir qilish tezligi mazkur SHNQning 2-jadvaliga asosan belgilanishi lozim.

2-jadval

Kod belgilari

Uchish-qoʻnish yoʻlagiga shamol taʼsir qilishining qiymati, foiz

Uchish-qoʻnish yoʻlagiga shamolning taʼsir qilish tezligi, m/s

4F, 4E, 3-4 D, 1-4C,

1-3B

1-3A

Shamol yukini eng yaqin meteorologik stansiyadan kamida 5 yillik kuzatuv maʼlumotlarini olgan xolda, 8 yoki 16 rumb uchun hisoblash kerak.

13. Uchish-qoʻnish yoʻlagida yurgizib borish yoʻlagi boʻlmagan hollarda, havo kemasining xavfsiz burilishini taʼminlash uchun ushbu uchish-qoʻnish yoʻlagi oxirida burilish maydonchasi boʻlishi lozim.

14. Uchish-qoʻnish yoʻlagining cheti boʻylab kengligi 25 m dan kam boʻlmagan gruntli yoʻlak cheti koʻzda tutilishi kerak.

15. Uchish-qoʻnish yoʻlagining bosh, yon va oxirgi mustahkamlanadigan gruntli qismlarining uzunligi mazkur SHNQning 3-jadvaliga asosan belgilanishi lozim.

3-jadval

Kod belgilari

Uchish-qoʻnish yoʻlagi bosh, yon va oxirgi mustahkamlanadigan gruntli qismlarining eni, m

Uchish-qoʻnish yoʻlagi bosh, yon va oxirgi mustahkamlanadigan gruntli qismlarining uzunligi (boʻyi), m

4E, 3-4D

1-3B, 1-4C

16. Tashqi dvigatellar oʻqlari orasidagi masofa 30 m dan ortiq boʻlgan havo kemalaridan foydalaniladigan 4F, 4E, 3-4D kod belgilariga ega boʻlgan aerodromlarda burilish maydonchalari yon qismining mustahkamlanadigan kengligi 9 m ni tashkil etishi kerak.

17. Uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligini belgilashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:

havo kemasining texnik tasniflari va sof ogʻirligi;

ob-havo harorati va sirtqi shamol;

mavjud uchish-qoʻnish yoʻlagining xususiyatlari;

nishabligi va qoplama yuzasi holati;

aeroportning joylashuvi (barometrik bosim, aeroportning dengiz sathiga nisbatan absolyut balandligi hamda joydagi toʻsiqlarning mavjudligi).

18. Uchish-qoʻnish yoʻlagining masofalari mazkur SHNQning 1-rasmiga asosan belgilanishi kerak.

1-rasm

Aerodrom kodini belgilash (aerodromni rejalashtirish maqsadida tanlangan kod raqami va harfi) samolyotning va ushbu aerodromga moʻljallangan inshoot va asbob-uskunalarning xususiyatlariga muvofiq aniqlanishi lozim.

19. Aerodrom kodlari mazkur SHNQning 4-jadvaliga asosan 1-element kodi bilan aniqlanishi kerak. Eng katta samolyot uchun ushbu SHNQning 4-jadvalida hisoblangan uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi tanlanishi lozim.

4-jadval
1-elementi kodi
Kod raqami	Samolyot turi uchun hisoblangan uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi
1	Kamida 800 m
2	800 m dan 1200 m gacha, 1200 mni qoʻshmasdan
3	1200 m dan 1800 m gacha, 1800 mni qoʻshmasdan
4	1800 m va undan katta

20. Uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligini ushbu SHNQning 2-rasmiga asosan aniqlash kerak.

2-rasm

2-§. Uchish-qoʻnish yoʻlagiga uzunlik, balandlik, harorat va qiyalik boʻyicha kiritilgan tuzatishlar

21. Parvozni amalga oshirish boʻyicha texnik qoʻllanma mavjud boʻlmaganda, uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi umumiy tuzatishlarni qoʻllash orqali aniqlanishi kerak.

Uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi samolyotlarning ekspluatatsion (foydalanish) talablariga muvofiq tanlanishi kerak.

22. Uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi atmosfera sharoitida (havo harorati dengiz sathida +15 °C, atmosfera bosimi 101325 Pa va nisbiy namlik 0% boʻlishi), nol balandlikda, shamolsiz va nol nishablikda uchish yoki qoʻnish uchun zarur boʻlgan aerodromni loyihalash tanlangan uchish-qoʻnish yoʻlagi uzunligi asosida belgilanishi kerak.

23. Dastlabki uchish-qoʻnish yoʻlagi uzunligi har 300 m ortganda ushbu yoʻlakning uzunligi 7 foizga oshirilishi lozim.

24. Mazkur SHNQning 5-jadvaliga muvofiq aniqlangan uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi aerodrom hududidagi havoning hisobiy haroratining aerodrom balandligi uchun atmosfera haroratidan yuqori boʻlgan har bir 1°C uchun 1 foizga oshirilishi lozim. Bunda, aerodrom balandligi uchun belgilangan atmosfera haroratidan ortiq boʻlgan har bir daraja hisobga olinishi kerak.

		5-jadval
Oʻzgarmas balandlik (m)	Harorat (℃)	Bosim (kg/m³)
0	15.00	1.23
500	11.75	1.17
1000	8.50	1.11
1500	5.25	1.06
2000	2.00	1.01
2500	-1.25	0.96
3000	-4.50	0.91
3500	-7.75	0.86
4000	-10.98	0.82
4500	-14.23	0.78
5000	-17.47	0.74
5500	-20.72	0.70
6000	-23.96	0.66

25. Aerodrom hududida hisoblangan havo harorati yilning eng issiq oyidagi oʻrtacha kunlik harorati va shu oyning maksimal kunlik haroratini, mazkur harorat va oʻrtacha oylik harorat oʻrtasidagi farqning uchdan bir qismini hisobga olgan holda, hisoblangan oʻrtacha oylik haroratining qiymati sifatida qabul qilinishi kerak.

26. Aerodrom hududida hisoblangan harorat quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

bu yerda:

T₁ — yilning eng issiq oyidagi oʻrtacha kunlik haroratni hisobga olgan holda oʻrtacha oylik harorat qiymati;

T₂ — yilning shu oyidagi maksimal kunlik haroratni hisobga olgan holda oʻrtacha oylik harorat qiymati.

T₁va T₂ qiymatlari bir necha yil davomida aniqlanishi lozim. Oʻrtacha kunlik harorat quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

bu yerda:

t₂ — maksimal kunlik harorat.

27. Mazkur SHNQning 2-formulasiga asosan 30 kundan iborat bir oy uchun oylik oʻrtacha harorat qiymati, kunlik oʻrtacha havo haroratini hisobga olgan holda, T₁ = eng issiq oyning har kuni bir marta olingan oʻttizta qiymatdan

, barchasining yigʻindisidan iborat boʻlishi kerak.

Maksimal kunlik haroratning oylik oʻrtacha qiymati T₂ eng issiq oyning har kuni bir marta aniqlanadigan oʻttiz t₂ qiymatdan, barchasi birgalikda qoʻshilgan yigʻindisidan iborat.

28. Uchish-qoʻnish yoʻlagining dastlabki uzunligi havo kemasiga qoʻyilgan uchish talablariga muvofiq 900 m yoki undan ortiq boʻlgan hollarda, mazkur yoʻlak uzunligini har bir 1 foiz qiyalik uchun 10 foizga oshirilishi kerak.

3-§. Parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi

29. Parallel uchish-qoʻnish yoʻlaklari orasidagi masofa quyidagicha belgilanishi lozim:

kod raqami 3 yoki 4 boʻlganda, 210 m;

kod raqami 2 boʻlganda, 150 m;

kod raqami 1 boʻlganda, 120 m.

30. Parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi havo kemalari tomonidan bir vaqtning oʻzida foydalanilgan taqdirda, ushbu yoʻlaklar orasidagi masofa quyidagicha belgilanishi kerak:

mustaqil parallel qoʻnishga kirish uchun — 1035 m;

mustaqil boʻlmagan parallel qoʻnishga kirish uchun — 915 m;

mustaqil parallel parvozlar uchun — 760 m;

alohida parallel parvozlar uchun — 760 m.

31. Parallel uchish-qoʻnish yoʻlagini loyihalashda ular orasiga aerovokzal, perron, toʻxtash joylari va boshqa ishchi maydonlar joylashtirilishi lozim.

5-bob. Yurgizib borish yoʻlaklari

32. Yurgizib borish yoʻlaklarining soni havo kemalarining harakatlanish intensivligi (jadalligi)ni hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

Bunda, yurgizib borish yoʻlaklari bilan aerodromning boshqa elementlari orasidagi masofa minimal boʻlishi lozim.

33. Perronlarda joylashgan yurgizib borish yoʻlaklari ushbu SHNQning 3-rasmiga muvofiq qabul qilinishi kerak.

3-rasm

34. Uchish-qoʻnish yoʻlagining sigʻimini oshirish va havo kemalarining yoʻnalishlarini qisqartirishda uchish-qoʻnish yoʻlagiga 30 — 45 burchak ostida joylashgan tutashuvchi yurgizib borish yoʻlagini, shuningdek yurgizib borish yoʻlagining tushish tezligini nazarda tutish kerak.

35. Minimal yurgizib borish yoʻlagining kengligi mazkur SHNQning 6-jadvaliga asosan belgilanishi lozim.

36. Minimal yurgizib borish yoʻlagi kengligi uchun tanlangan qiymatlar tanlangan kod harfi uchun asosiy shassi tashqi gʻildiraklarining minimal oraligʻiga gʻildirakdan qoplama chetigacha boʻlgan masofasini qoʻshish orqali hisoblanishi kerak.

			6-jadval
Kod harflari	Yurgizib borish yoʻlagi ishchi maydonining kengligi, m	Yurgizib borish yoʻlagi chetining kengligi, m	Yurgizib borish yoʻlagi umumiy kengligi, m
F	23,0	2x10,5	44,0
E	23,0	2x7,5	38,0
D	18,0	2x8,0	34,0
C	15,0	2x5,0	25,0
B	10.5	2x1,5	13,5
A	7.5	2x1,5	10,5

37. Kod harfi C boʻlgan samolyotlar uchun tashqi aviashinalarida shassi gʻildiragi izi 7,5 m gacha boʻlganda, yurgizib borish yoʻlagi kengligi 15 m gacha boʻlishi lozim.

Kod harfi A boʻlgan samolyotlar uchun tashqi aviashinalarida shassi gʻildiragining izi 9,5 m gacha boʻlganda, yurgizib borish yoʻlagi kengligi 18 m, shassi gʻildiragi izi 12,5 m gacha boʻlganda, yurgizib borish yoʻlagi kengligi 21 m gacha boʻlishi lozim.

38. F, E kod belgilariga ega boʻlgan aerodromlarning qattiq qoplamasiga ega magistral yoki tutashuvchi yurgizib borish yoʻlagi kengligi beton yotqizish mashinalarining betonni qoplab olish kengligini hisobga olgan holda qabul qilinishi kerak.

39. Yurgizib borish yoʻlagi qoplamalarining yon qirralari boʻylab 10 m dan kam boʻlmagan gruntli yoʻlak cheti boʻlishi kerak.

40. Yurgizib borish yoʻlagi, sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qoplamalarining cheti va qoʻzgʻalmas toʻsiqlar orasidagi masofalarni mazkur SHNQning 7-jadvaliga muvofiq qabul qilish lozim.

					7-jadval
Masofa	Aerodrom sinflari uchun masofalarning eng kichik qiymati, m,
Masofa	F	E, D	C	B	A
Magistral yurgizib borish yoʻlagi va sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining qoplamalari cheti orasida (sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va perron, toʻxtash joylari maxsus maqsadlardagi maydonchalar qoplamalari cheti orasida yurgizib borish yoʻlagi boʻlmaganda)	190 150	190 150	175 125	150 75	75
Parallel yurgizib borish yoʻlagi qoplamalari cheti orasida	60	50	40	35	25

Izoh: Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va yurgizib borish yoʻlagi orasida havo harakatini boshqarish, radionavigatsiya hamda qoʻndirish obyektlari joylashmagan boʻlsa, chiziq tagidagi masofa olinishi kerak.

41. Yurgizib borish yoʻlagining uchish-qoʻnish yoʻlagi, perron, toʻxtash joyi va boshqa yurgizib borish yoʻlagiga qoʻshilish, shuningdek ularning kesishish joylarida qoplamaning ikki chekkasini rejada radius boʻyicha burilishi mazkur SHNQning 8-jadvaliga muvofiq bajarilishi lozim.

	8-jadval
Yurgizib borish yoʻlagini aerodromning boshqa elementlar bilan tutashish turi	Aerodrom sinfi uchun yurgizib borish yoʻlagi qoplamasining ichki chekasi boʻyicha, m, burilish radiusi
	F	E	D	C	B	A
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlagi yoki perron va boshqa yurgizib borish yoʻlaklariga yoki ularni kesishish joylariga tutashish	87,5	72,5	59,5	40,5	28,5	19,5

42. Qaytish bilan yaxlitlash (jamlash) moslamasini loyihalashda yaxlitlash radiusi oʻzgarishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, tashqi gʻildiraklardan qoplama yotqizilgan qismining chetiga minimal masofa kamida 4,0 m boʻlishi lozim.

43. Minimal parametrlarni aniqlash uchun aerodrom yurgizib borish yoʻlagi maʼlumotlari boʻyicha ishlaydigan havo kemalarining kod belgilari quyidagilarga oʻrnatilishi kerak:

yurgizib borish yoʻlagining kengligi;

yurgizib borish yoʻlaklarining chetlari;

yurgizib borish yoʻlagining toʻsiqlardan masofasi;

har bir yurgizib borish yoʻlagi.

44. Havo kemalari kod belgilari mazkur SHNQning 9-jadvaliga muvofiq tashqi aviashinalari tomonidan qanotlari kengligi va shassi gʻildirak izi boʻyicha oʻrnatilishi lozim.

		9-jadval
Kod harfi	Qanotlarning kattaligi, m	Tashqi aviashinalar boʻyicha shassi gʻildirak izi^*, m
A	15 gacha, 4,5m ni qoʻshmasdan	4,5 m dan, 4,5 mni qoʻshmasdan
B	15 dan 24m gacha, 24 m ni qoʻshmasdan	4,5 dan 6 m gacha, 6m ni qoʻshmasdan
S	24 dan 36 m gacha, 36 m ni qoʻshmasdan	6 dan 9m gacha, 9m ni qoʻshmasdan
D	36 dan 52 m gacha, 52 m ni qoʻshmasdan	9 dan 14m gacha, 14m ni qoʻshmasdan
E	52 dan 65m gacha, 65 m ni qoʻshmasdan	9 dan 14 m gacha, 14m ni qoʻshmasdan
F	65 dan 80 m gacha, 80 m ni qoʻshmasdan	14 dan 16 m gacha, 16m ni qoʻshmasdan

* — asosiy shassi gʻildiraklarining tashqi qirralari orasidagi masofa.

Izoh: Qanotning kengligi va shassi gʻildirak izi boʻyicha havo kemalari kod belgilari farqlansa, unda kod belgilarining kattarogʻi olinadi.

45. Kod harfini aniqlashda mazkur SHNQning 9-jadvalidan foydalaniladi hamda asosiy qanotlarning tashqi gʻildiraklari orasidagi eng katta masofaga mos keladigan kod harfi ushbu qurilma yoki vosita moʻljallangan samolyotning yuqori kod harfiga mos kelishiga qarab tanlanishi kerak.

46. Uchish-qoʻnish yoʻlagining sunʼiy qoplamasi bilan yurgizib borish yoʻlagi tutashgan joyda sunʼiy qoplamaning burilish radiusi mazkur SHNQning 10-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim.

10-jadval

Kod harfi

Yurgizib borish yoʻlagi burilish radiusi, m

19,5

28,5

40,5

59,5

72,5

87,5

47. Yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻi va qoʻzgʻalmas toʻsiqlar orasidagi masofa mazkur SHNQning 11-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlardan kam boʻlmasligi lozim.

	11-jadval
Kod harfi	Yurgizib borish yoʻlagi oʻq chizigʻi va qoʻzgʻalmas toʻsiqlar orasidagi masofa, m
A	12,0
V	16,5
S	22.5
D	33.5
E	40.0
F	47.5

48. Qanotlarining kattaligi 65 dan 75 m gacha va tashqi aviashinalaridagi shassi gʻildirak izi 10,5 m gacha boʻlgan samolyotlar uchun yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻi va qoʻzgʻalmas toʻsiqlar orasidagi masofa 55 m qabul qilinishi kerak.

Mazkur SHNQning 10-jadvalida koʻrsatilgan masofalar samolyotlarni perronda yurgizib borish uchun moʻljallangan yoʻllariga nisbatan tatbiq etilmaydi.

49. Sunʼiy qoplamali va qoplamasiz parallel yurgizib borish yoʻlagi yoʻllarining oʻq chiziqlari orasidagi masofa mazkur SHNQning 12-jadvalida keltirilgan qiymatlarga mos kelishi lozim.

	12-jadval
Samolyot kod belgilari	Parallel yurgizib borish yoʻlagi oʻq liniyalari orasidagi masofa,m
1	38
2,3	47
4,5	61
6	80*

* Qanotlar kattaligi 65 dan 75 m gacha boʻlgan samolyotlar uchun 95 m va tashqi aviashinalarida 10,5 m gacha shassi gʻildiragi izi bilan.

6-bob. Perronlar, samolyotlarning toʻxtash joylari va maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan maydonlar

50. Yoʻlovchi terminal perroni quyidagi ishlarni bajarish uchun ishlatilishi kerak:

harakatini qulaylashtirish;

samolyotlarga yonilgʻi quyish va ularga texnik xizmat koʻrsatish;

yuk va pochtalarni ortish va tushirish.

51. Perron, samolyotlarning toʻxtash joylari va maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan maydonlarning oʻlchamlari va shakli quyidagilarni taʼminlashi kerak:

havo kemalarining hisobiy soni, joylashishi va uning xavfsiz manyovr qilishi;

aerodrom avtotransport vositalari va perron mexanizmlarining oʻtishi va joylashishi;

havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan harakatlanadigan va bir joyda turadigan asbob-uskunalarning joylashishi;

zaminlantiruvchi qurilmalar (statik elektr quvvatini tushirish uchun)ning joylashuvi, havo kemalarini mahkamlash, havo oqimini buruvchi qalqonlar va shuningdek boshqa qurilmalarni joylashtirish;

qoplamani kordan mexanizatsiyalashtirilgan usulda tozalash imkoniyati.

52. Perronlar, toʻxtash joylari va maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan maydonlar cheti boʻylab kengligi 10 m dan kam boʻlmagan gruntli yoʻlak chetlari hamda 7,5 m dan ortiq boʻlmagan mustahkamlangan chetki qismlari boʻlishi lozim.

Perron, toʻxtash joylari va maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan maydonlarda manyovr qiluvchi havo kemasi katta oʻlchamidan bino yoki toʻxtab turgan havo kemasi oʻlchamigacha boʻlgan masofa havo kemasining eng katta uchish ogʻirligidan kelib chiqqan holda quyidagilardan kam boʻlmasligi kerak:

30 t dan ortiq...............7,5 m

10 t dan 30 t gacha...............6 m

10 t dan kam......................4 m

53. Perron, toʻxtash joylari va maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan maydonlarda toʻxtab turgan havo kemasining oʻlchamidan qoplama chetigacha boʻlgan masofa 4 m dan kam boʻlmasligi lozim.

1-§. Xavfsiz masofaga qoʻyiladigan talablar

54. Toʻxtash joyi mazkur hududdan foydalanayotgan havo kemalari bilan qoʻshni turgan binolar yoki boshqa turgʻun obyektlar oʻrtasida minimal xavfsiz masofalar mazkur SHNQning 13-jadvaliga asosan inobatga olinishi kerak.

	13-jadval
Kod harfi	Xavfsiz masofa (m)
A	3,0
B	3,0
C	4,5
D	7,5
E	7,5
F	7,5

55. Perrondagi havo kemalarining burilish tasmasi oʻq chizigʻi bilan harakatsiz toʻsiqlar oʻrtasidagi masofa quyidagidan kam boʻlmasligi lozim:

16,0 m dan 1 kod belgili havo kemalari uchun;

22,0 m dan 2, 3 kod belgili havo kemalari uchun;

28,5 m dan 4, 5 kod belgili havo kemalari uchun;

40,0 m dan 6 kod belgili havo kemalari uchun;

47,5 m dan 7 indeksli havo kemalari uchun.

56. Perron nishabliklari perron yuzasida suv toʻplanishining oldini olish uchun yetarli boʻlishi kerak.

57. Kuchli yogʻingarchilik paytida sunʼiy qoplamali katta perronlarni samarali drenajlash sunʼiy qoplamalarning tik yonbagʻirlari va ushbu hududda bir nechta drenaj quvurlarini oʻrnatish orqali amalga oshirilishi lozim.

58. Nishablar va drenajlarni loyihalashda toʻkilgan yonilgʻining binolardan va perronga xizmat koʻrsatish joylaridan uzoqlashtirilishini taʼminlash kerak.

59. Drenaj, manyovrlik va yonilgʻi quyish talablarini taʼminlash uchun perronning nishabliklari havo kemalarining toʻxtash joylarida 0,5 — 1,0 % oraligʻida va boshqa perron zonalarida 1,5 % dan oshmasligi lozim.

60. Aerovokzallar yonida yoki ularga yaqin joylashgan muzlashga qarshi markazlashtirilgan himoya zonasidan quyidagi hollarda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

perrondagi toʻxtash joylariga boʻlgan ehtiyoj haddan tashqari kechikishlarga, ortiqcha yuklanishga va uzoq kutish davrlariga olib kelmaganda;

aerovokzaldan uchish-qoʻnish yoʻlagigacha boʻlgan harakatlanish vaqti qoʻllaniladigan muzlashga qarshi suyuqlikning himoya taʼsiri vaqtida.

61. Yurgizib borish yoʻlagi boʻylab olis hudud samolyotlarning navbatini keltirib chiqarmasligi uchun mazkur SHNQning 4-rasmiga asosan burilish yoʻllari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

62. Yetarli hajm va oʻtkazuvchanlik qobiliyatiga ega kutish maydonlaridan samolyotlarga muzlashga qarshi ishlov berish maqsadida foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

63. Muzdan himoya qilish maydonchalariga boradigan yurgizib borish yoʻnalishlari samolyotlar harakatini tezlashtirish uchun ekspluatatsiya (foydalanish) xavfsizligini pasaytirmagan holda minimal burilishlar va chorrahalarga ega boʻlishi kerak.

4-rasm

7-bob. Vertodrom elementlari

64. Vertodromlar tarkibida quyidagi asosiy elementlar koʻzda tutilishi lozim:

uchish yoʻlagi, sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, yon tomon yoʻlagi va oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari;

yurgizib borish yoʻlaklari;

perronlar;

vertolyotlarning toʻxtash joylari;

bogʻlab quyish maydonlari.

65. Vertodrom elementlari va qoʻnish maydonlari oʻlchamlari mazkur SHNQning 14-jadvaliga asosan qabul qilinishi kerak.

						14-jadval
Vertodrom elementlari	Uchish ogʻirligi, t, quyidagicha boʻlgan vertolyotlar uchun vertodrom elementlari va qoʻnish maydonchalarining oʻlchamlari, m
	15 dan yuqori (ogʻir)		5 dan 15 gacha (oʻrtacha)		5 dan kam (yengil)
	uzunligi	kengligi	uzunligi	kengligi	uzunligi	kengligi
Vertolyotlar samolet singari uchib-qoʻnganda uchish-qoʻnish yoʻlagi	190	20	110	20	110	15
Vertolyot uchib-qoʻnganda qoʻnish maydonchasi	80	80	50	50	35	35
Sunʼiy qoplamali qoʻnish maydonchalarining ishchi maydoni	20	20	20	20	15	15
Binolarning tomiga va koʻtarilgan platformalarda joylashgan sunʼiy qoplamali qoʻnish maydonchalarining ishchi maydoni	35	28	21	17	15	12
Xavfsizlik yoʻlaklari:	5	-	5	-	5	-
oxirgi (oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari)	-	15	-	15	-	10
yon tomon yoʻlagi	-	30	-	15	-	10
qoʻnish maydonchalarining yurgizib borish yoʻlaklari	-	15	-	8	-	8
Changlikni oldini oluvchi materiallar bilan ishlov berilgan yoʻlaklar:
Yurgizib borish yoʻlagi yon cheti boʻylab	-	12	-	8	-	4
bogʻlab qoʻyiladigan maydonchaning cheti boʻylab	-	-	-	10	-	5
Individual toʻxtash joylari, vertolyot quyidagi usullarda:
koʻtaruvchi vintning tortish kuchi bilan yoki shatakcha yordamida past balandlikda uchib kelib vertolyotlar bogʻlab qoʻyiladigan maydonchalar	46 - -	32 - -	24 22 24	18 12 24	18 14 18	14 10 18

Izohlar:

1 Yurgizib borish yoʻlagining kengligi vertolyot shossesi izidan kamida ikki barobar katta boʻlishi kerak.

2. Qoʻnish maydonchalari bino tomlarida, koʻtarilgan platformalarda joylashgan boʻlsa, xavfsizlik yoʻlaklarini nazarda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

3. Vertolyotlarning uchish va qoʻnish usullari (“Havo yoʻlakchasi” taʼsiridan foydalanib samolyot singari yoki vertolyotdek tik), shuningdek vertolyotlarni individual toʻxtash joylariga qoʻnish usullari koʻtaruvchi vintning tortish kuchi bilan, shatakchi yordamida yoki vertolyotni past balandlikda havoda aylantirib) vertodrom loyihasining texnologik qismida belgilab boriladi.

66. Perron hamda bogʻlab qoʻyish maydoni oʻlchamlari va shakli vertolyotlar mavjud miqdorini bir vaqtda joylashtirilishini, shuningdek vertolyotlarni va xizmat koʻrsatuvchi transport vositalarini xavfsiz manyovr qilish imkoniyatlarini taʼminlashi lozim.

67. Vertolyotlarning toʻxtash joylari vertodromga kiradigan havo yoʻlaklaridan tashqarida joylashtirilishi kerak.

68. Vertolyotlarning bir nechta uchish va qoʻnish yoʻnalishlari mavjud boʻlgan hollarda, toʻxtash joyini eng kam shamol kuchiga ega boʻlgan yoʻnalishlarning havo yaqinlashuv hududlarida joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

69. Individual toʻxtash joylarining boʻylama oʻqi mavjud shamol yoʻnalishiga mos tushishi kerak.

70. Vertodromlar (qoʻnish maydonchalari) togʻli, dengiz boʻyi va boshqa hududlarda joylashtirilganda, shamol tezligi 20 m/s ga yetadigan joylarda binolarning tomlari va koʻtarilgan platformalardagi toʻxtash joylarini langar mahkamlash moslamalari bilan jihozlash zarur.

71. Yurgizib borish yoʻlaklarining uchish-qoʻnish yoʻlagi, toʻxtash joylari va perronlarga qoʻshilish joylarida qoplamani ichki chetida rejadagi egrilik qiymati yurgizib borish yoʻlagi kengligidan ikki marta ortiq boʻlgan burilish radiusiga ega boʻlishi lozim.

72. Vertodrom elementlari orasidagi masofa hisobiy turdagi vertolyotning boshlovchi parrak diametri D va shassi izi K₁ ga bogʻlik ravishda mazkur SHNQning 15-jadvalida koʻrsatilgan qiymatdan kam boʻlmasligi kerak.

73. Umumiy toʻxtash joylarida turgan vertolyotni koʻtaruvchi va orqadagi yassi parraklari qirrasidan qoplama chetigacha boʻlgan masofa 2 m dan kam boʻlmasligi lozim.

			15-jadval
Masofa	Vertolyotlarning joyini oʻzgartirish usulidagi eng kichik masofalar qiymati
Masofa	koʻtaruvchi parrak yordamida	shatakka oluvchi yordamida	kichik balandlikda uchish orqali
Oʻqlar orasida:
Uchish yoʻlagi va toʻxtash joylari	3D	3D	3D
Yonma-yon toʻxtash joylari	1,5D	1,5D	1,5D
toʻxtash joylari va yurgizib borish yoʻlagi
Yurgizib borish yoʻlagi va bogʻlab qoʻyish maydonlari	1,5D	1,5D	-
Toʻxtash joylari qoplamasi cheti va inshoot (qurilma) orasidagi	1D	0,5D	2,5D
Bogʻlab qoʻyish maydoncha oʻqi va uchish yoʻlagi qoplamasi yon cheti yoki inshoot (qurilma) orasidagi	3D	3D	3D
Bogʻlab qoʻyish maydonchalarida joylashadigan vertolyotlarning koʻtaruvchi yassi parraklari oxirlari orasidagi	0,5D	K₁	-

8-bob. Aerodrom uchish maydonining gruntli elementlariga qoʻyiladigan talablar

74. Aerodromning gruntlari xavfsizlik, tekislik, mustahkamlik, eroziyaga chidamli boʻlishi kerak.

Gruntlarning yuzasi begona narsalar (maysa, oʻt-oʻlan va shu kabilar)dan tozalanishi hamda qor va yomgʻir suvining ishonchli drenajini taʼminlaydigan nishabliklarga ega boʻlishi kerak.

75. Uchish-qoʻnish yoʻlagining gruntli tekislangan qismi tuproqli lotoklarsiz boʻlishi kerak. Yer ishlari hajmini kamaytirish maqsadida, uchish yoʻlagi tomonga koʻndalang nishablik mavjud boʻlsa, gruntli lotoklar oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

76. Uchish-qoʻnish maydonining grunt elementlari tarkibidagi gruntlar zichlangan boʻlishi kerak.

77. Gruntlarning 30 cm chuqurlikkacha zichlanish koeffitsiyenti quyidagicha boʻlishi lozim:

a) gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagining boshlanish qismlarida, toʻxtash joylarida, dvigatelni sinash maydonchalarida, yurgizish yoʻlagida:

qum va qumloqlar uchun — 0,95 dan kam emas;

qumloq va loy uchun — 1,00 dan kam emas;

b) asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagining oʻrta qismlarida, uchish yoʻlagining rejalashtirilgan qismida, yurgizish yoʻlagi va toʻxtash joyi chetlarida, shuningdek uchish yoʻlagiga kiritilmagan uchish yoʻlagi koʻtarmalarida:

qum va qumloqlar uchun — 0,90 dan kam boʻlmagan;

qumloq va loy uchun — 0,95 dan kam emas.

55 va 70 cm chuqurlikda zichlanish koeffitsiyenti mos ravishda 5 va 15 foiz dan oshmasligi kerak.

78. Dvigatellar sinovdan oʻtkaziladigan joylarda, asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagida, gruntli yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylarida choʻkadigan gruntlar mavjud boʻlganda, choʻkuvchanlik hisoblash yoʻli bilan belgilangan faol chuqurlikkacha bartaraf etilishi lozim.

79. Aerodromning chim qoplamasi boʻlmagan gruntli qismlarida gruntning yuza qatlamini mustahkamlash ishlari bajarilishi kerak.

9-bob. Vertikal rejalashtirish

80. Aerodrom elementlarining ruxsat etilgan boʻylama va koʻndalang nishabliklarini mazkur SHNQning 16 va 17-jadvallariga, vertodromlar elementlarining ruxsat etilgan boʻylama va koʻndalang nishabliklarini esa ushbu SHNQning 17-jadvaliga muvofiq qabul qilish lozim.

81. Mavjud aerodromlarni taʼmirlashda koʻndalang va boʻylama nishabliklar qiymatlarini mazkur SHNQning 16-jadvalida koʻrsatilganidan 20 foiz gacha oshirish kerak.

Sunʼiy qoplamalar yuzasidan yomgʻir va qor suvlarini oqib tushishini taʼminlash hamda havo kemalari gʻildiraklarining sirpanish xavfini kamaytirish maqsadida, sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining koʻndalang kesimini simmetrik ikki nishabli qilib loyihalash lozim.

82. Texnik-iqtisodiy asoslanganda, sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari koʻndalang kesimini bir nishabli qilib loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

				16-jadval
Nishablik turi	Aerodrom sinflari uchun sunʼiy qoplamalar elementlari nishabligi uchun eng katta ruxsat etilgan qiymati
Nishablik turi	F, E, D	C	B	A
Boʻylama nishablik sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining qismlari:
oʻrtasi oxirgi	0,0125 0,008	0,015 0,015	0,015 0,015	0,020 0,015
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari koʻndalang nishabligi	0,015	0,015	0,020	0,020
Yurgizib borish yoʻlagi boʻylama nishabligi:
Magistral va birlashtiruvchi Yordamchi	0,015 0,020	0,028 0,030	0,025 0,030	0,030 0,030
Yurgizib borish yoʻlagi koʻndalang nishabligi	0,015	0,020	0,020	0,020
Perron, toʻxtash joylari va maxsus maqsadlardagi maydonlarining boʻylama va koʻndalang nishabligi	0,010	0,010	0,010	0,020
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining boshi (oxiri)ga kelib qoʻshiladigan mustahkamlanadigan qismlar boʻylama nishabligi	0,008	0,015	0,015	-
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining boshi (oxiri) ga kelib qoʻshiladigan mustahkamlanadigan qismlar koʻndalang nishabligi	0,015	0,015	0,020	-
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari ni oʻrtacha boʻylama nishabligi	0,010	0,010	0,010	0,017

Izohlar:

1. Boʻylama nishabliklar belgilanayotganda, sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari oxirgi qismining uzunligi sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining 1/6 uzunligiga teng qabul qilinishi lozim.

2. Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining oxirgi qismida boʻylama nishabliklar bir yoʻnalishda (faqat koʻtariladigan yoki faqat pastlaydigan) boʻlishi kerak.

3. Uchish yoʻlagi chegarasida joylashgan yurgizib borish yoʻlagi va yurgizib borish yoʻlagining nishabliklari uchish yoʻlagi uchun qabul qilingan nishabliklar bilan mos boʻlishi kerak.

83. Aerodrom elementlari yuzasining koʻndalang nishabliklari quyidagi koʻrsatkichlardan kam boʻlmasligi lozim:

sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari uchun 0,008;

yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylari, perron, va maxsus maqsadlardagi maydonlar uchun 0,005;

sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, yurgizib borish yoʻlagi, perron, va maxsus maqsadlardagi maydonlarni gruntli chetlari uchun 0,015.

Gruntli elementlar yuzasining boʻylama va koʻndalang nishabliklari (gruntli chetlaridan tashqari) gruntlarga bogʻlik ravishda quyidagicha boʻlishi kerak:

gilli va qumoq gruntli — 0,007;

qumgruntli, qumli, shagʻalli, chaqiqtoshli — 0,005.

84. Magistral yurgizib borish yoʻlaklarini burilish qismlarida koʻndalang nishabliklari 0,025 dan oshmaydigan virajlar (koʻndalang nishabligi bir tomonga ogʻma markazga yoʻnalgan koʻndalang kesim) qurish koʻzda tutilishi lozim.

85. Aerodrom elementlarining yuzalarini boʻylama yoʻnalishda mazkur SHNQning 19-jadvalida keltirilganidan kam boʻlmagan radiusli vertikal egri chiziqlar bilan tutashtirish lozim.

86. Aerodrom elementlari yuzasini boʻylama yoʻnalishda tutashtirish uchun vertikal egri radiuslari quyidagicha boʻlishi kerak:

sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun 6000 m dan kam emas;

oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari, yon tomon yoʻlagi va yurgizib borish yoʻlagi uchun 4000 m dan kam emas.

87. Perronlar, umumiy toʻxtash joylari, vertodromlarning bogʻlash maydonchalari yuzasining boʻylama va koʻndalang yoʻnalishlarda tutashtirish uchun vertikal egri chiziqlarning radiuslari 3000 m dan kam boʻlmasligi lozim.

88. Aerodrom elementlari yuzasining sinish kattaligi (yonma-yon nishabliklarning algebraik farqi) vertikal egri chegarasida quyidagi shartni bajarishi kerak:

bu yerda:

S — vertikal egrini loyihalash qadami, m;

r_v — vertikal egrining eng kichik radiusi, m.

			17-jadval
Nishablik turi	Aerodrom sinflari uchun gruntli elementlar nishabligining eng katta ruxsat etilgan qiymati
Nishablik turi	F, E, D	C, B	A
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qismlarining boʻylama nishabligi:
oʻrtacha pastlab boruvchi oxiri koʻtarilib boruvchi oxiri	0,020 0,020 0,008	0,025 0,025 0,015	0,030 0,025 0,015
Gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagining koʻndalang nishabligi (nishabligi bir tomonga va ikki tomonga yoʻnalgan koʻndalang kesimlarda	0,020	0,025	0,025
Oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari qismlarining boʻylama nishabligi:
pastlab boruvchi koʻtarilib boruvchi	0,020 0,008	0,025 0,015	0,030 0,020
Oxirgi xavfsizlik yoʻlaklarining koʻndalang nishabligi:
Nishabligi bir tomonga boʻlgan kesimda Nishabligi ikki tomonga boʻlgan kesimda	0,020 0,030	0,025 0,030	0,025 0,030
Yon tomon yoʻlagi qismlarini boʻylama nishabligi:
oʻrtasi pastlab boruvchi oxiri koʻtarilib boruvchi oxiri	0,020 0,020 0,008	0,025 0,025 0,015	0,030 0,025 0,015
Yon tomon yoʻlagining koʻndalang nishabligi	0,025	0,030	0,030
Yurgizib borish yoʻlagi boʻylama va koʻndalang nishabliklari	0,020	0,025	0,030
Guruhli toʻxtash joylarining boʻylama nishabligi	0,020	0,020	0,025
Guruhli toʻxtash joylarining koʻndalang nishabligi	0,015	0,015	0,020
Gruntli chekkalarni koʻndalang nishabligi:
sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, perron va guruhli toʻxtash joylari	0,025	0,025	0,025
Yurgizib borish yoʻlagi va maxsus maqsadlardagi maydon	0,030	0,030	0,030

Izohlar:

1. Boʻylama nishabliklarni belgilashda gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagi va yon tomon yoʻlagining oxirgi qismlarini uzunligi gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagi uzunligining 1/6 qismiga teng qilib qabul qilinishi kerak.

2. Uchish yoʻlagi doirasida joylashgan yurgizib borish yoʻlagining yuzasi uchish yoʻlagi yuzasi bilan tekis tutashishi, boʻylama va koʻndalang nishabliklar, shuningdek vertikal egri radiuslar uchish yoʻlagiga tegishli gruntli elementlari uchun ruxsat etilgan qiymatlardan katta boʻlmasligi kerak.

89. Barcha kodli belgilardagi (A kodli belgidan tashqari) aerodromlarning sunʼiy qoplamalari tutash yuzalarining sinish kattaligi 0,015 dan, A kodli aerodromda 0,02 dan oshmasligi kerak.

90. Toʻlqinsimon boʻylama kesim qoʻllanganda (talveg va suv ayirgichlar oʻtgan joylarda), sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining boʻylama nishabliklarini yonma-yon singan joylari orasidagi masofa (I, m) quyidagi shartni bajarishi lozim:

bu yerda:

∆Iv₁, ∆Iv₂ — sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari elementlarining yonma-yon singan joyida boʻylama nishabliklarining algebraik farqi.

91. Loyihalanayotgan vertodromlar elementlarining maksimal boʻylama va koʻndalang nishabliklari mazkur SHNQning 18-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

	18-jadval
Nishablik turi	Vertodromlar uchun gruntli elementlar nishabligining eng katta ruxsat etilgan qiymatlari
Boʻylama nishablik:
sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari	0,020 (0,025)
gruntli uchish-qoʻnish yoʻlaklari	0,025 (0,030)
Koʻndalang nishablik:
sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari	0,015
gruntli uchish-qoʻnish yoʻlaklari	0,020
oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari va yon tomon yoʻlagi	0,035
Qoʻnish maydonidagi ishchi maydonning boʻylama va koʻndalang nishabliklari	0,030
Binolarning tomlari va koʻtarilgan platformalarda joylashgan qoʻnish maydonlarining boʻylama va koʻndalang nishabliklari	0,010
Bevosita bino tomlari va koʻtarma platformalarda joylashgan qoʻnish maydonlarining boʻylama va koʻndalang nishabliklari	0,1
Bevosita xavfsizlik yoʻlagiga tutash hudud yuzasining koʻndalang nishabligi	0,015
Yurgizib borish yoʻlagi boʻylama nishabligi	0,030
Yurgizib borish yoʻlagi koʻndalang nishabligi	0,020
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, toʻxtash joylari, perron va yurgizib borish yoʻlagi gruntli chekkasini koʻndalang nishabligi	0,030

Izohlar:

1. Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari nishabliklari quyidagidan kam boʻlmasligi kerak:

boʻylama-0,0025;

koʻndalang — 0,005.

2. uchish yoʻlagi gruntli yuza nishabligi kamida 0,005 boʻlishi kerak.

3. Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va gruntli uchish-qoʻnish yoʻlaklari boʻylama nishabliklarining qavs ichida koʻrsatilgan qiymatlari faqat yengil vertolyotlarga qoʻllanishi lozim.

92. Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari boʻylama kesimi quyidagilarni taʼminlashi kerak:

B, C, D, E va F kodli aerodromlar uchun sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari yuzasidan 3 m balandlikda, A kodli aerodromlar uchun 2 m balandlikda joylashgan ikki nuqtaning oʻzaro koʻrinishini (sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari uzunligi yarmidan kam boʻlmagan masofada);

radionavigatsiya va qoʻnish obyektlarini loyihada belgilangan radiomayoq tizimi toifasiga bogʻliq holda aerodrom radiomayoq tizimining tayanch nuqtasidan yoʻnalish radiomayogʻi antennasining koʻrinishini va havo harakatini boshqarishni;

93. Yurgizib borish yoʻlagining boʻylama kesimi yurgizib borish yoʻlagi yuzasining toʻsiqsiz koʻrinishini quyidagicha taʼminlashi lozim:

B, C, D, E va F kodli aerodromlar uchun 3 m balandlikda joylashgan barcha (istalgan) nuqtalardan 300 m masofada;

A kodli aerodromlar uchun 2 m balandlikda joylashgan barcha (istalgan) nuqtalardan 250 m masofada.

94. Yuzaning maksimal egrilik radiusi mazkur SHNQning 19-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi kerak.

				19-jadval
Aerodrom elementi	Quyidagi kodli aerodromlar elementlari uchun boʻylama yoʻnalishdagi vertikal egri radiusi, m
Aerodrom elementi	F	E, D	C, B	A
Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, gruntli uchish-qoʻnish yoʻlagi	30000 10000 6000	20000 10000 6000	10000 6000 4000	6000 6000 4000
Yon tomon yoʻlagi va oxirgi xavfsizlik yoʻlaklari yurgizib borish yoʻlagi:
Magistral va birlashtiruvchi	6000	6000	4000	3000
yordamchi	3000	3000	3000	2500

10-bob. Gruntli zaminlar

1-§. Umumiy koʻrsatmalar

95. Aerodrom qoplamalarining gruntlari ob-havo sharoiti va yil fasllaridan qatʼiy nazar, aerodrom qoplamalarining mustahkamligini va chidamliligini taʼminlash sharoitidan kelib chiqib, quyidagilarni hisobga olgan holda loyihalash kerak:

gruntning siqiluvchan qatlami tarkibi va xususiyati hamda tabiiy omillarning gruntga taʼsir qilish maydoni;

mazkur SHNQning 1-ilovasida keltirilgan gidrogeologik sharoit turlari;

ushbu SHNQning 2-ilovasiga asosan hududlarning yoʻl-iqlim hududiga boʻlinishi;

havo kemalaridan tushadigan yuk oʻlchamlari va shu kabi muhandislik-geologik, gidrogeologik va iqlim sharoitida joylashgan aerodromlarni loyihalash, qurish va ulardan foydalanish tajribalari.

96. Gruntli zamin uchun foydalaniladigan gruntlar nomenklaturasi, paydo boʻlishi, tarkibi, tabiiy joylashish holati, koʻpchishi, shishishi, choʻkuvchanligi GOST 25100-2020 ga muvofiq belgilanishi lozim.

97. Tabiiy yotqiziqli hamda sunʼiy kelib chiqqan gruntlarning xususiyatlari dala yoki laboratoriya sharoitlarida bevosita sinovdan oʻtkazish asosida aniqlanishi lozim.

Bunda, inshootlarni qurish va ulardan foydalanish jarayonida grunt namligining oʻzgarish ehtimolini hisobga olish zarur.

98. Gruntlarning hisobiy tasniflari (elastiklik moduli E va yoriq koeffitsiyenti Ks) ushbu SHNQning 4-ilovasiga muvofiq belgilanishi lozim.

Gruntli zaminlar tegishli muhandislik-geologik va gidrogeologik izlanishlar maʼlumotlari asosida belgilanishi kerak. Maʼlumotlar yetarli boʻlmaganda loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

99. Gruntli zaminning siqiladigan qatlami chuqurligi, uning tarkibi va xususiyatlari hisobga olinadigan chegaralar doirasida, normativ yuklanish toifasiga qarab, ushbu SHNQning 20-jadvaliga hamda havo kemasining asosiy tayanch gʻildiragiga tushadigan yuklamaga qarab, mazkur SHNQning 25-jadvaliga muvofiq belgilanishi lozim.

100. Mavsumiy muzlash chuqurligi yoki doimiy muzlaydigan gruntlar uchun erish chuqurligi hisoblash asosida aniqlanishi lozim.

					20-jadval
Havo kemasining asosiy tayanchiga oʻrnatilgan gʻildiraklar soni	Asosiy tayanchning 1 ta gʻildiragiga tushadigan qoʻyidagi ogʻirliklarda qoplama yuzasidan gruntli zaminning siqiluvchan qatlam chuqurligi, m, kN
	250	200	150	100	50
1 2 4 va yuqori	5 6 6	4,5 6 6	4 5 6	3 4,5 5	2 4 5

101. Qoplamadan foydalanish davrida gruntli zaminda zaif gruntlar, suvga toʻyingan gilli, torfli, suyuq, lyossli, shoʻrlangan va boshqa choʻkuvchan grunt turlari mavjud boʻlsa, tabiiy-iqlim omillarining taʼsiri ostida gruntning zichlashishi natijasida yuz beradigan gruntlarining choʻkishi hisobga olinishi zarur.

Boʻsh gruntlarning elastikliklik moduli 5 MPa dan kam boʻlmasligi kerak.

102. Gruntli zaminning kutilayotgan vertikal deformatsiyasining hisobiy qiymati S_dqoplamaning ekspluatatsiya (foydalanish) davrida mazkur SHNQning 21-jadvalida koʻrsatilgan chegaraviy qiymatlardan S_u oshmasligi lozim.

			21-jadval
Aerodrom qoplamalari	Gruntli zaminning vertikal deformatsiyasi chegaraviy qiymati, S_um, elementlar uchun
Aerodrom qoplamalari	Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari	Magistral yurgizib borish yoʻlagi	Toʻxtash joylari, yurgizib borish yoʻlagi va boshqalar
Qattiq qoplamali kapital:
Betonli, armabeton, monolit temir beton	0,02	0,03	0,04
Yigʻma temir betonli	0,03	0,04	0.06
Qattiq boʻlmagan kapital qoplamali	0,03	0,04	0,08
yengillashtirilgan	0,04	0,05	0,08

103. Mavjud aerodrom qoplamalarini taʼmirlash yoki ularni kuchaytirish loyihasi ishlab chiqilayotganda, ularning haqiqiy vertikal deformatsiyalari (ekspluatatsiya tajribasi boʻyicha) mazkur SHNQning 9-jadvalida koʻrsatilgan chegaraviy qiymatlardan oshib ketganda, taʼmirlashdan (kuchaytirishdan) keyingi deformatsiyaning oshishiga loyihada aerodrom qoplamalarining mavjud holatini hisobga olish lozim.

104. Aerodrom qoplamalari qurilishini gidrogeologik sharoiti boʻyicha 1 va 2-turdagi joylarda amalga oshirish kerak.

Gidrogeologik sharoiti boʻyicha 3-tur joylarda qoplama qurilishida, mavjud gidrogeologik sharoitni 2-tur joy sharoitlariga oʻtkazish uchun tegishli muhandislik tadbirlari (quritish, yer osti suvlari sathini pasaytirish, koʻtarma koʻtarish va boshqalar) amalga oshirilishi lozim.

105. Aerodrom qoplamalari yuzasini yer osti suvlarining hisobiy sathidan koʻtarilishi mazkur SHNQning 22-jadvalida belgilangandan kam boʻlmasligi zarur.

Yuqoridagi talablarni bajarish texnik va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmasa, II va III yoʻl-iqlim hududlarida qurilgan grunt zamini kapillyarlarni toʻxtatuvchi qurilmalar bilan taʼminlanishi kerak.

IV va V yoʻl-iqlim hududlarida — gidroizolyatsiya qatlamlari ularning ustki qismi qoplama yuzasidan kamida 3,9 m va II va III yoʻl-iqlim hududlari uchun 0,75 m masofada joylashgan boʻlishi lozim. Qatlamning osti yer osti suvlari sathidan kamida 0,2 m balandlikda joylashishi kerak.

106. Aerodrom qoplamalarini taʼmirlash (kuchaytirish) loyihasini ishlab chiqishda, ekspluatatsiya qilinayotgan (foydalanilayotgan) qoplamaning tagida yer osti suvlari sathining haqiqiy koʻtarilishi mazkur SHNQning 22-jadvalida belgilangandan oshib ketsa, ushbu holat qoplama taʼmirlangandan keyin loyihada mavjud aerodrom qoplamasi ekspluatatsiyasi tajribasini hisobga olgan holda, bartaraf etilishi lozim.

22-jadval

Zamin grunti

(koʻtarma)

Gruntli zamin yuzasining yer osti suvlari sathidan minimal balandligi, m

Oʻrtacha kattalikdagi qum

Mayda qum, qum-grunt

Gil, qumoq grunt, qum va changli qum-grunt

0,7

1,0

1,3

107. Yer osti suvlarining hisobiy sathi sifatida kuzgi (muzlashdan oldin) eng yuqori mumkin boʻlgan sathni, davomiy iliq kunlar kuzatiladigan hududlarda esa bahorgi eng yuqori mumkin boʻlgan yer osti suvlari sathini qabul qilish kerak.

Yer osti suvlarining hisobiy sathi boʻyicha maʼlumotlar mavjud boʻlmagan hollarda, hisobiy sath sifatida gruntning gillanish chizigʻi yuqori qismidan aniqlanadigan sathni qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

108. Gruntlar zichligining kerakli darajasini mazkur SHNQning 19-jadvalida keltirilgan zichlash koeffitsiyentidan (eng kichik talab qilingan zichlikni andozaviy zichlashdagi eng katta zichlikka nisbati) kelib chiqib, aniqlash kerak.

109. Aerodrom qoplamasi ostidagi gruntning tabiiy zichligi talab qilingandan pastroq boʻlsa, gruntni mazkur SHNQning 23-jadvalida koʻrsatilgan meʼyorgacha 0,8 m chuqurlikda zichlash lozim.

			23-jadval
Grunt	Zamin gruntini zichlash koeffitsiyenti
	Aerodrom qoplamasida		gruntli qismida
	kapital turdagi	yengillashtirilgan turdagi	gruntli qismida
Oʻrtacha kattalikdagi qum Mayda qum Gil	0,98/0,95 1,00/0,95 1,00/0,98	0,95/0,95 0,98/0,95 0,98/0,95	0,90 0,95 0,95

Izoh: Chiziqdan oldin mavsumiy muzlik kuzatiladigan hududda gruntni zichlash koeffitsiyenti qiymati, chiziqdan keyin mavsumiy muzlik chegarasidan past, shuningdek IV va V yoʻl-iqlim hududida koʻtariladigan koʻtarma uchun qiymat keltirilgan.

2-§. Koʻpchuvchan gruntlardagi zaminlar

110. Zamin uchun foydalaniladigan gilli gruntlarning koʻpchish xususiyatlarini, suv yoki kimyoviy qorishmalar bilan namlanganda, ularning nisbiy erkin (yuklanishsiz) boʻlishini hisobga olish lozim.

111. Koʻpchiydigan gruntlarda zaminlarni loyihalashda tabiiy grunt namlanishining oldini olish uchun konstruktiv choralar bajarilishi kerak.

Koʻpchiydigan gruntlardagi zamin hisobi ushbu SHNQning 6-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi zarur. Koʻpchiydigan gruntni koʻpchimaydigan grunt bilan almashtirish yoki koʻtarmani koʻpchiydigan gruntlardan koʻtarishni nazarda tutish lozim.

Koʻpchishning yuqori chegarasi aerodrom qoplamasi yuzasidan kamida quyidagi chuqurlikda boʻlishi kerak, m:

1,3 — kam koʻpchiydigan gruntlar uchun (0,04≤∈_sw≤0,08);

1,8 — oʻrtacha koʻpchiydigan gruntlar uchun (0,08≤∈_sw≤0,12);

2,3 — kuchli koʻpchiydigan gruntlar uchun (∈_sw>0,12).

3-§. Choʻkuvchan gruntlardagi zaminlar

112. Zamin sifatida qoʻllaniladigan gruntlarning choʻkish xususiyatlarini grunt qatlami doirasida quyidagi hollarda hisobga olish kerak:

doimiy yuk (tuproq va aerodrom qoplamasi konstruksiyasi ogʻirligi) va vaqtinchalik foydalanish yukidan hosil boʻladigan umumiy siqilish kuchlanishi boshlangʻich bosimdan oshganda;

tuproqning namligi boshlangʻich choʻkish namligidan (tuproqning choʻkish xususiyatlari namoyon boʻladigan eng kam namlik) yuqori boʻlganda;

tashqi yuk taʼsiridagi nisbiy choʻkuvchanlik €_s>0,01 boʻlganda.

113. Choʻkuvchan gruntlardan tashkil topgan zaminlarni loyihalashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

namlik darajasi S₁<0,5 boʻlgan gruntlarni aerodrom qoplamasini qurish natijasida (yuzani yotqizilishi) tabiiy bugʻlanish sharoitining buzilishi;

tabiiy bugʻlanish sharoitining buzilishi oqibatida namlikning oshishi mumkinligi.

Gruntlarni yakuniy namligini yoyilish chegarasidagi Wp namlikka teng deb qabul qilish lozim.

114. Choʻkuvchan gruntlarning tasniflari GOST 23161-2012 ga asosan aniqlanishi kerak.

115. Choʻkuvchan gruntlardan tuzilgan maydonning gruntli sharoiti, choʻkishni namoyon qilish imkoniyatiga qarab ikki turga boʻlinishi lozim:

I tur — choʻkish ekspluatatsiyaviy ogʻirlik taʼsiridan gruntning siqiluvchan qatlami chegarasida (asosan uning yuqori qismi chegarasida) yuzaga keladi, gruntning oʻz ogʻirligidan choʻkish sodir boʻlmaydi yoki 0,05 m dan oshmaydi;

II tur — grunt ekspluatatsion ogʻirlik taʼsiri ostida choʻkishidan tashqari, doimiy ogʻirlikdan ham choʻkishi mumkin va uning oʻlchami 0,05 m dan oshadi.

116. Gruntning choʻkuvchanlik xususiyatini bartaraf qilish boʻyicha chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak. Bunda, quyidagi shart bajarilishi lozim:

bu yerda:

σ_zp — mazkur SHNQning 7-ilovasiga muvofiq aniqlangan ekspluatatsion yukdan gruntga tushadigan vertikal siquvchi kuchlanishi;

σ_zg — grunt va aerodrom qoplamasining oʻz ogʻirligi tufayli vertikal siquvchi kuchlanishi;

p_sc — gruntning choʻkish xususiyatlari uning toʻliq suv bilan toʻyinganligida namoyon boʻladigan dastlabki choʻkish bosimi) GOST 23161-2012 ga muvofiq belgilanadi.

6-formula sharti bajarilsa, mazkur SHNQning 118-bandiga asosan choʻkuvchan gruntning yuqori qatlamini zichlash ishlari bajarilishi lozim.

Agar σ_zp+σ_zg≤p_scboʻlsa, yuqori qatlamni zichlashdan tashqari, gruntning choʻkuvchanlik xususiyatini bartaraf etish boʻyicha chuqurlikda quyidagi shartni qoniqtiruvchi tadbirlarni amalga oshirish lozim (oldindan namlash, gruntni toʻliq yoki qisman qumli, chaqiqtoshli, shagʻalli yostiqlar va boshqa choʻkmaydigan gruntlar bilan almashtirish):

bu yerda:

S_sc — W_pnamlik boʻlganda, joʻvalash chegarasida aniqlanadigan, gruntning choʻkishi bilan yuzaga keladigan asosning vertikal deformatsiyasi qiymati;

S_u — mazkur SHNQning 17-jadvalidan qabul qilinadigan vertikal deformatsiyaning chegaraviy qiymati.

117. Choʻkuvchanligi boʻyicha II turdagi tuproq sharoitli maydonlarda joylashtirilgan aerodrom elementlarini loyihalashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

zamin gruntlarining choʻkuvchanlik xususiyatlarini bartaraf etish bilan bir qatorda, aerodrom qoplamasi ostida va qoplama chetidan har ikki tomonga 3 m masofada gidroizolyatsion qatlam qurish;

kengligi 2 m dan kam boʻlmagan suv oʻtkazmaydigan chetliklar qurish;

agar boshlangʻich namlik Wsc yoyilish chegarasidagi Wp namlikdan kam boʻlsa, gruntning choʻkish xususiyatlarini uni oldindan namlash orqali bartaraf etish.

118. Grunt sharoiti choʻkuvchanligi boʻyicha II tur boʻlgan maydonlarda kichik koʻtarmalarni (balandligi 1 m gacha) koʻtarish uchun gʻovakli boʻlmagan gruntlardagi foydalanish usuli koʻzda tutilishi kerak.

Gʻovakli gruntlarni faqat grunt sharoiti choʻkuvchanlik boʻyicha I tur maydonlarda texnik-iqtisodiy asoslanganda koʻllash lozim.

119. Balandligi 1 m dan ortiq boʻlgan koʻtarmani barpo etishda suv oʻtkazuvchan gruntlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻtarma ostidagi tabiiy grunt va uning har ikki tomonidan 5 m masofagacha boʻlgan grunt hamda quruq gruntning maksimal zichligiga erishish uchun kamida 0,5 m chuqurlikkacha zichlanishi kerak. Gruntlar 0,5 m gacha zichlanmasa, koʻtarmaning pastki qismi (balandligi 0,5 m) suv oʻtkazmaydigan gruntlardan qurilishi lozim.

4-§. Torflardan hosil qilingan zaminlarga qoʻyiladigan talablar

120. Aerodrom qoplamalari uchun torf, torflangan va kuchsiz loyli gruntlarda joylashtirilgan gruntli zaminlarni loyihalashda quyidagilarni nazarda tutish lozim:

normativ yuklarga moʻljallangan aerodrom qoplamalari ostidagi zaminlar uchun toifadan tashqari (t/t), I, II va III toifalar;

asfaltbeton qoplamali aerodrom qoplamalari ostida IV, V va VI toifadagi normativ yuklarga moʻljallangan qoplamalar:

torf va torflangan gruntlarni ular joylashgan butun chuqurlik boʻyicha almashtirish;

deformatsiya moduli 5 MPa dan kam boʻlgan kuchsiz oquvchan-plastik gilli gruntlarni siqiladigan qatlam chuqurligiga qadar almashtirish.

121. Yengillashtirilgan turdagi aerodrom qoplamalari zaminlari uchun, shuningdek toʻrt gʻildirakli tayanchga 300 kN gacha yoki bir gʻildirakli tayanchga 120 kN gacha yuklanishga moʻljallangan yigʻma temir-beton plitalardan tayyorlangan aerodrom qoplamalari uchun gruntli zaminning siqiladigan qatlami doirasida torf, torflangan va zaif gruntlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, aerodrom qoplamasini qurish torf, torflangan yoki zaif gruntni koʻtarma ogʻirligi bilan dastlabki siqishdan soʻng, choʻkindilarning shartli barqarorlashuviga erishilgandan keyin amalga oshirilishi lozim.

Choʻkindilarning shartli barqarorlashuvi S_s,c, m quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

bu yerda:

S _tot — toʻliq choʻkish, m, QMQ 2.02.01-98 ga asosan hisoblanadi;

S_u — aerodrom qoplamasining chegaraviy choʻkishi ushbu SHNQning 20-jadvaliga asosan qabul qilinadi.

5-§. Shoʻrlangan gruntlarda hosil qilingan zaminlar

122. Shoʻrlangan gruntlar tarqalgan hududlarda joylashgan zaminlarni loyihalashda agar tuzli sath kutilgan grunt qatlamida boʻlsa, ularning xususiyatlarini hisobga olish kerak.

123. Turli darajadagi shoʻrlangan gruntlardan tabiiy zamin sifatida va koʻtarmalarda foydalanish imkoniyati mazkur SHNQning 24-jadvaliga muvofiq belgilanishi kerak. Bunda, tuz miqdori notekis chuqurlikda boʻlgan taqdirda, grunt zaminining shoʻrlanish darajasini oʻrtacha ogʻirlikdagi tuz miqdori boʻyicha olish lozim.

			24-jadval
Gruntlar shoʻrlanganlik darajasi boʻyicha	Cl i SO₄tarkibi oʻzaro bogʻlangan quruq gruntni umumiy ogʻirligiga nisbatan yengil eriydigan tuzlarning oʻrtacha miqdori, %		Zamin sifatida foydalanish imkoniyati
Gruntlar shoʻrlanganlik darajasi boʻyicha	Xloridli va sulfat xloridli shoʻrlanish Cl/SO₄>1	Sulfatli, xlorid-sulfatli va sodali shoʻrlanish 0,3<Cl/ SO₄<1	Zamin sifatida foydalanish imkoniyati
Kuchsiz shoʻrlangan	0,3 dan 1,0 gacha	0,3 dan 0,5 gacha	Yaroqli
Shoʻrlangan	1,0 dan yuqori 5,0 gacha	0,5 dan 2,0 gacha	Yaroqli
Kuchli shoʻrlangan	5,0 dan yuqori 8,0 gacha	2,0 dan yuqori 5,0 gacha	Yaroqli
Oʻta shoʻrlangan	8,0 dan yuqori	5,0 dan yuqori	Yaroqsiz

124. Gipsli gruntlardan II-IV yoʻl-iqlim zonalarida gips miqdori quruq grunt ogʻirligining 30 foizi dan koʻp boʻlmagan, V yoʻl-iqlim zonasida 40 foiz dan koʻp boʻlmagan holda qurilgan koʻtarmalarda foydalanish kerak.

125. Sunʼiy sugʻoriladigan yoki yer osti suvlari sathi chuqurligi muzlash chuqurligidan kam boʻlgan hududda joylashgan aerodromlar uchun aerodrom qoplamalari zamini sifatida kuchli shoʻrlangan gruntlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunda, koʻtarma gruntidagi gipsning chegaraviy miqdorini 10 foiz ga kamaytirish lozim.

126. Aerodrom qoplamalarini yer osti suvlarining hisobiy sathidan koʻtarilishini mazkur SHNQning 22-jadvalida koʻrsatilgandan 20 foiz dan ortiq qabul qilish lozim.

Bunda, oʻrtacha va kuchli shoʻrlangan gruntlardan tashkil topgan zamin yuzasi boʻyicha suv oʻtkazmaydigan qatlam qurilishi kerak.

127. Shoʻrlangan gruntlardan qurilgan koʻtarmalarning siqilish koeffitsiyenti yengillashtirilgan aerodrom qoplamasi uchun kamida 0,98 va aerodromning gruntli qismi va kapital tipidagi aerodrom qoplamasi uchun 1,00 dan kam boʻlmasligi kerak.

11-bob.Aerodrom qoplamalari

1-§. Umumiy koʻrsatmalar

128. Aerodrom qoplamalari havo kemalaridan tushadigan ogʻirlik taʼsiriga qarshilik koʻrsatish xususiyati boʻyicha quyidagilarga boʻlinishi lozim:

qattiq (qoplamasi — betonli, armobetonli, temir-betonli, shuningdek sementbeton asosli asfaltbeton qoplama);

qattiq boʻlmagan (qoplamasi — asfaltbetondan, organik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan tanlangan tarkibli boshqa tosh materiallar, mineral yoki organik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan chaqiqtosh va shagʻal materialli, gruntli va mahalliy materiallar, yigʻma metalli, plastmassali yoki rezinali elementlar).

129. Aerodrom qoplamalarining xizmat qilish muddati va takomillashganlik darajasi boʻyicha quyidagilarga boʻlish lozim:

kapital (qattiq va asfaltbetonli qoplamalar);

yengillashtirilgan (asfaltbetondan tashqari qattiq boʻlmagan qoplamalar).

2-§. Aerodrom qoplamalarini tuzish

130. Aerodrom qoplamalarining eng optimal tuzilmasini tanlash loyihaviy xulosalarning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini taqqoslash asosida olib borilishi kerak.

Bunda, loyihaviy xulosa boʻyicha tanlangan tur quyidagilarni taʼminlashi zarur:

uchish-qoʻnish operatsiyalarini xavfsiz va uzluksiz bajarilishi;

aerodrom qoplamalarining oʻzi va uni tashkil etgan tuzilmaviy qoplamalarining mustahkamligi, ishonchliligi va koʻpga chidamliligi;

qoplama yuzasining ravonligi, changsizligi, yemirilishga qarshi mustahkamligi va gʻadir-budurligi;

atrof-muhitni muhofaza qilish.

131. Aerodrom qoplamasining har bir qatlamini qurish ishlarini mazkur SHNQning 25-jadvaliga muvofiq amalga oshirish lozim.

Qattiq va qattiq boʻlmagan turdagi qoplamalar uchun zamin qurish maqsadida ishlatiladigan beton, asfaltbeton va boshqa materiallarning normativ va hisoblangan xususiyatlarini mazkur SHNQning 8-ilovasiga muvofiq qabul qilish kerak.

132. Havo kemalarining maʼlum bir intensivlikda ishlashini taʼminlaydigan kapital qoplamalarning loyihaviy xizmat qilish muddati quyidagicha belgilanishi lozim:

ustki beton qatlamli (sementbetonli, mustahkamlangan, temir-betonli) qoplamalar uchun kamida 15 yil;

ustki qoplamasi asfaltbeton qatlamli qoplamalar uchun 10 yil.

Yengil qoplamalar kamida 5 yil xizmat qilish uchun moʻljallangan boʻlishi kerak.

133. Aerodrom qoplamalari, shuningdek sunʼiy zaminlar qatlamlari egiluvchan zaminda joylashgan koʻp qatlamli konstruksiyalar sifatida havo kemalaridan tushuvchi vertikal yuklanishlarning koʻp martalik taʼsiriga chegaraviy holatlar usuli boʻyicha hisoblanishi kerak.

Asfaltbeton qoplamalar qoplama bilan tutash hududda oqim tezligi 100 m/s ga teng yoki undan yuqori boʻlsa, aviatsiya dvigatellarining gaz-havo oqimlaridan hosil boʻluvchi aerodinamik yuklanishlarni qabul qilishga ham moʻljallangan boʻlishi lozim.

134. Uchish-qoʻnish yoʻlaklari, yoʻnalish yoʻlaklari, toʻxtash maydonlari, perronlar, uchlariga tutash mustahkamlanadigan qismlar va oxirgi tormozlanish yoʻlaklaridagi qoplamalar aviatsiya dvigatellaridan chiquvchi gaz-havo oqimlari taʼsiriga, shuningdek transport va foydalanish vositalaridan tushishi mumkin boʻlgan yuklanishlarga bardoshli boʻlishi lozim.

			25-jadval
Konstruktiv element. Ish turlari nazorat qilinadigan koʻrsatkich	Normativ	Nazorat
	talab	hajm	usul
I. Sunʼiy zaminlar va qoplama qatlamlari
1. Har bir qatorning oʻqi boʻylab balandlik belgilari	Aniqlash natijalarining 5% dan koʻp boʻlmagan qismi loyiha qiymatlaridan ± 15 mm gacha, qolganlari — ± 5 mm gacha ogʻishlarga ega boʻlishi lozim	Bu maydalanish nuqtalari boʻylab, lekin kamida har 40 m	Nivelirlash
2. har bir qatorning koʻndalang nishabligi	Xuddi shu, ± 0,005 gacha, qolganlari — ± 0,002 gacha (lekin maksimal ruxsat etilgan nishabliklardan yuqori emas)	Bir tutqich uchun 80-100 oʻlchovlar	Ijrochi geodezik tadqiqot natijalariga koʻra hisoblash
II. Asoslar, tekislash qatlamlari va qoplamalar (yigʻma betondan tashqari)
1. Asfaltlash qatorining kengligi:
monolit beton, mustahkamlangan beton, temir-beton qoplamalar (zaminlar) va asfaltbeton qoplamalar	Xuddi shu, ±10 cm gacha, qolganlari — ±5 cm gacha	Operatsion nazorat paytida oʻlchovlar hajmining 20% dan kam boʻlmagan, lekin kamida 20 oʻlchov	Sertifikatlangan oʻlchov vositalari bilan oʻlchash
boshqa barcha turdagi zaminlar, qoplamalar va tekislash qatlamlari	Xuddi shu, ±20 cm gacha, qolganlari — ±10 cm gacha	Xuddi shu	Xuddi shu
2. Qoplamalarning boʻylama va koʻndalang choklarining tekisligi	Aniqlash natijalarining 5% dan koʻp boʻlmagan qismi toʻgʻri chiziqdan 8 mm gacha ogʻishlarga ega boʻlishi mumkin, qolganlari — 1 m ga 5 mm gacha (lekin 7,5 ga 10 mm dan kam emas)	Tikuv uzunligining 20%, lekin kamida 20 oʻlchov	GOST 427-75 boʻyicha qatlam chetlarini metall lineyka bilan oʻlchash
3. Barcha turdagi qoplamalarni kengaytirish choklarining pazlarining kengligi	Loyihaviydan kam emas, lekin 30 mm dan oshmasligi kerak	Har bir chokda	GOST 427-75 boʻyicha chizgʻich bilan oʻlchash
4. Strukturaviy qatlam qalinligi:	Aniqlash natijalarining 5% dan koʻp boʻlmaganida loyihaviy qiymatlaridan minus 5% gacha, lekin 10mm dan koʻp boʻlmagan, qolganlari loyihadan kam boʻlmagan ogʻishlarga ega boʻlishi lozim.	Operatsion nazorat paytida oʻlchovlar hajmining 20% dan kam boʻlmagan, lekin kamida 20 oʻlchov	Qatlamning chekkasi boʻylab GOST 427-75 boʻyicha metall oʻlchagich bilan oʻlchash
monolit beton, temir-beton, mustahkamlangan va asfaltbeton qoplamalar va sementbeton zaminlar
boshqa barcha turdagi qoplamalar va zaminlar	Xuddi shu, minus 5% gacha, lekin 20 mm dan oshmasligi kerak, qolganlari — loyihadan kam emas	Xuddi shu	Xuddi shu
5. A va B turlaridan past boʻlmagan asfaltbetonning konstruktiv qatlamlarini siqish koeffitsiyentlari — 0,99; S, D va E — 0,98; gʻovakli va yuqori darajada gʻovakli — 0,98; sovuq — 0,96	Aniqlash natijalarining 5% dan koʻp boʻlmaganida koʻrsatilgan qiymatlardan minus 0,02 gacha, qolganlarida koʻrsatilganlardan kam boʻlmagan ogʻishlar boʻlishi lozim.	2000 m ga bitta namuna, lekin smenada kamida bitta namuna	GOST 12801-98 boʻyicha
6. Beton mustahkamligi	Loyiha quvvati sinfiga mos keladigan loyiha choʻzilishi egilish qarshiligidan past boʻlmagan	GOST 18105-2018 boʻyicha	GOST 18105-2018 boʻyicha
7. Betonning sovuqqa chidamliligi	loyihaviy darajasidan past emas	GOST 10060-2012 boʻyicha	GOST 10060-2012 boʻyicha
8. Qatorning oʻqi boʻylab notekislik (reykalar orasidagi oraliq, uzunligi 3 m):
Sunʼiy zaminlar	Aniqlash natijalarining 2% dan koʻp boʻlmagan qismi 10 mm gacha, qolganlari esa 5 mm gacha boʻlgan oraliq qiymatlariga ega boʻlishi lozim.	GOST R 56925-2016 boʻyicha	GOST R 56925-2016 boʻyicha
barcha turdagi qoplamalar va tekislash qatlamlari	Xuddi shunday, 6 mm gacha, qolganlari — 3 mm gacha	Xuddi shunday	Xuddi shunday
9. Qator oʻqi boʻylab qoplama balandligidagi farq (bir-biridan 5, 10 va 20 m masofada joylashgan nuqtalar)	Aniqlash natijalarining 5% dan koʻpi 10, 16, 24 mm gacha boʻlgan qiymatlarga ega boʻlishi mumkin. qolganlari — 5, 8, 16 mm gacha	Har bir qator 0,5 m qadam bilan tekislanadi.	Nivelirlash va formulani hisoblash , Bu yerda , , — nuqta balandliklari
10. Qattiq monolitli qattiq qoplamalarning choklarida yon plitalarning chetlarining ortiqcha boʻlishi:
Koʻndalang	Aniqlash natijalarining 10 foiz dan koʻpi 6 mm gacha, qolganlari esa 3 mm gacha boʻlishi lozim	Operatsion nazorat paytida oʻlchovlar hajmining 20 foiz dan kam boʻlmagan, lekin 20 kam emas	GOST 427 boʻyicha metall oʻlchagich yoki shtangensirkul bilan oʻlchovlar
Boʻylama	Xuddi shunday, 10 mm gacha, qolganlari — 3mm gacha	Xuddi shunday	Xuddi shunday
III. Oldindan kuchlanishli beton plitalardan tayyorlangan qoplamalar
1. Notekislik (reykalar orasidagi oraliq, uzunligi 3 m)	Aniqlash natijalarining 2 foiz dan koʻp boʻlmagan qismi 10 mm gacha, qolganlari yesa 5 mm gacha boʻlgan qiymatlariga ega boʻlishi lozim.	GOST R 56925-2016 boʻyicha	GOST R 56925-2016 boʻyicha
2. Yigʻma qoplamalarning choklarida yon plitalarning chetlaridan oshib ketish:
koʻndalang	Aniqlash natijalarining 10 foiz dan koʻpi 6 mm gacha, qolganlari esa 3 mm gacha boʻlishi lozim.	Operatsion nazorat paytida oʻlchovlar hajmining 20 foiz dan kam boʻlmagan, lekin 20 dan kam emas	Metall oʻlchagich yoki shtangensirkul bilan oʻlchovlar GOST 427-75 boʻyicha
Boʻylama	Xuddi shunday, 10 mm gacha, qolganlari — 5 mm gacha	Xuddi shunday	Xuddi shunday
IV. Uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi, perron va toʻxtash joylari qoplamalarining oʻqlari boʻylab uzunligi	Loyiha qiymatidan kam yemas	Aerodrom elementida bitta oʻlchov (uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylari)	Sertifikatlangan oʻlchov vositalari bilan oʻlchash
V. Monolit beton, temir-beton, temir-beton va asfaltbeton qoplamalarning yangi sirtining toʻqimalarining chuqurligi	1 mm dan kam emas, lekin 2,5 mm dan oshmasligi kerak	Har bir yotqizish qatorida 1 km uchun kamida besh nuqta	GOST 33147-2014 boʻyicha “qum nuqtasi” usuli boʻyicha oʻlchovlar
VI. Uchish-qoʻnish yoʻlagi ishqalanish koeffitsiyenti	0,45 dan kam emas	Har bir uchish-qoʻnish yoʻlagi qatorining 400 m uchun kamida bitta oʻlchov	GOST 30413-96 boʻyicha yoki ATT-2 ni suv qatlami qalinligi 1 mm boʻlgan nam qoplama yuzasida oʻlchash

135. Kuchaytirilishi kerak boʻlgan joylardagi qoplamaning qalinligi hisob-kitoblarga koʻra olinishi kerak.

136. IV va undan yuqori normativ yuklamalar toifasiga ega fuqaro aerodromlarida havo kemalari uchish-qoʻnish yoʻlagidan tasodifan chiqib ketganda shikastlanishini oldini olish maqsadida, yoʻlak chetlarining sunʼiy qoplamalari boʻylab, uchish-qoʻnish yoʻlagi chetiga tutashgan mustahkamlanadigan qismlar boʻylab, shuningdek suv oqizish-drenaj tarmogʻi va kabel kanalizatsiyasi inshootlari (quduqlar, yopiq ariqlar, novlar va hokazo) atrofida aerodrom maydonining tekislangan qismi — atrof bilan tuproq yuzasi orasidagi tutashuvni pandus shaklida qurish kerak.

Bunday holda, pandusning tikligi 1:10 dan oshmasligi kerak.

137. Loyihaviy xizmat muddatini taʼminlash uchun foydalanish davrida yuzaga keladigan nuqsonlar (yoriqlar, siniqlar, betonning koʻchishi va hokazo) aniqlangan zahoti joriy taʼmirlash usullari bilan bartaraf etilishi, deformatsion choklardagi shikastlangan germetiklovchi konstruksiya tiklanishi lozim.

Deformatsion choklarning ishlash qobiliyatini baholash zarur. Deformatsion choklarning ishlash qobiliyati qoniqarsiz baholanganda qoʻshimcha kompensatsiya choklarini oʻrnatishni koʻzda tutish kerak.

138. Yangi qurilgan sementbeton qoplamalarni mustahkamlovchi bugʻ oʻtkazuvchan tarkib bilan shimdirishning asoslangan zaruriyati boʻlganda, qishki foydalanishdan oldin yangi yotqizilgan betonni parvarishlash vositasi qoʻllanilgandan soʻng hosil boʻlgan plyonka manfiy haroratlar boshlanishidan avval olib tashlanishi shart.

Bunda, plyonka hosil qiluvchi tarkibni olib tashlash texnologiyasi qoplama yuzasining sifatini yomonlashtirmasligi, shimdiruvchi tarkib esa havo kemasi pnevmatigi bilan ilashish koeffitsiyentini pasaytirmasligi kerak.

28 kun ichida plyonkasi parchalanadigan beton parvarishi tarkibini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

139. Har 5 yilda bir marta aerodrom qoplamalarining yaroqlilik mezonlari (mustahkamlik, tekislik va gʻadir-budurlikning haqiqiy qiymatlari) aniqlanishi lozim.

140. Texnik xizmat koʻrsatish va qayta qurish boʻyicha zarur chora-tadbirlarni rejalashtirish maqsadida, yaroqlilik mezonlarining oʻzgarish dinamikasini muntazam kuzatib borish zarur.

3-§. Sunʼiy zaminlar

141. Sunʼiy zaminlar va issiqlikni oʻtkazmaydigan qatlamlarda kuyidagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq keltirilgan materiallarni qoʻllash lozim:

ogʻir va mayda zarrali betonlarni GOST 26633-2015 ga muvofiq;

zich, gʻovakli va yuqori gʻovaklikdagi asfaltbetonni GOST 9128-2013 ga muvofiq;

ishlov berilmagan chaqiqtoshli, shagʻalli va qumli materiallarni GOST 25607-2009 ga muvofiq;

organik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan chaqiqtosh va shagʻalni GOST 23558-94 ga muvofiq;

chaqiqtosh va qumni GOST 8267-93 ga muvofiq;

qumni GOST 3344-83 ga muvofiq;

organik bogʻlovchilar bilan mustahkamlangan gruntlarni GOST 8736-2014 ga muvofiq;

boshqa mahalliy materiallarni GOST 30491-2012 ga muvofiq.

142. Sunʼiy zaminlarning yuk koʻtaruvchi qatlamlarining mustahkamligi sunʼiy qoplamalarni qurishda ishlatiladigan qurilish transporti yukini koʻtara olishi kerak.

143. Gilli va changsimon gruntlardan tayyorlangan zaminlarga yotqiziladigan yirik donali materiallardan iborat sunʼiy zaminlarni qurishda zamin gruntining namlanishi natijasida uning yirik gʻovakli material qatlamiga kirib qolishini oldini oladigan botqoqlanishga qarshi qatlamdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

144. Botqoqlanishga qarshi qatlam materiali sifatida suv oʻtkazuvchan sintetik rulonli geotekstil yoki namlanganda plastik holatga oʻtmaydigan donador materiallarni (qum, bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan mahalliy tuproq, shlak va boshqalar) ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

Botqoqlanishga qarshi qatlam donador materialdan qurilsa, uning qalinligi ishlatiladigan donador materialning eng yirik zarralari oʻlchamidan kam boʻlmasligi, lekin kamida 0,05 m boʻlishi kerak.

145. Drenajlanmaydigan gruntlardan (gil, qumloq va changsimon qumloq) tashkil topgan tabiiy zaminlarda sunʼiy zaminlar konstruksiyalarida GOST 25584 boʻyicha aniqlanadigan filtratsiya koeffitsiyenti 7 m/d dan kam boʻlmagan materiallardan drenajlovchi qatlamlar qurish zarur.

146. Drenaj qatlamlarining qalinligi hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak. Qumlardan (yirik va oʻrtacha) quriladigan drenajlovchi qatlamlarning qalinligi mazkur SHNQning 26-jadvalida keltirilganidan kam boʻlmasligi lozim.

	26-jadval
Tabiiy zamin grunti	I — IV yoʻl uchun drenaj qatlamining minimal qalinligi, cm — iqlim zonalari
Gil, qumoq	15
Changli qumoq va qum-grunt	15/20

Izoh: Chiziqdan oldin koʻrsatilgan qatlam qalinligini yoʻl-iqlim hududining janubiy qismida joylashgan hududlar uchun qabul qilish kerak.

147. Sunʼiy zamin qatlamlarining kengligi zamin va qoplamaning qatlamlari materiallarini yotqizish texnologiyasiga qoʻyiladigan texnik talablarni hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

148. Sunʼiy zaminlarning barcha qatlam materiallari qurilish maydonining iqlim sharoitiga mos kelishi, mazkur SHNQning 27-jadvaliga asosan sovuqqa bardoshlilik talablariga javob berishi kerak.

			27-jadval
Sunʼiy qoplamalar qatlamlari materiallari	Materiallarning sovuqqa bardoshliligi, eng sovuq oyning oʻrtacha oylik havo haroratida, ° S
Sunʼiy qoplamalar qatlamlari materiallari	minus 15 dan past	minus 5 dan past minus 15 ham qoʻshib	minus 5 va yuqori
Chaqiqtosh, shagʻaldan chaqiqtosh, chaqiqtosh-shagʻal-qum aralashmasi	F50	F25	F15
Shagʻal	F25	F15	F15
Organik bogʻlovchilar bilan mustahkamlangan chaqiqtosh, shagʻal, qum-shagʻal, grunt-shagʻal va grunt-chaqiqtosh aralashmalari	F25	F25	F15
Noorganik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan chaqiktosh	F50	F25	F15
Zamin qismida noorganik bogʻlovchilar, qum sement va grunt sement bilan mustahkamlangan shagʻal, qum-shagʻal, gruntshagʻal va gruntshagʻal aralashmalari:
yuqori	F25	F25	F15
pastki	F15	F15	F10
Qum-shagʻal, grunt-shagʻal va grunt-shagʻal aralashmalari	F25	F15	F15
Mayda zarrasimon beton, keramzitobeton shlakli beton, mustahkamligi past sinfidagi ogʻir beton (V20 dan kam)	F50	F50	F25

Izoh: Zaminning yuqori qismiga muzlovchi qatlamning yuqori yarmida joylashgan uchastkalar, pastki qismiga — qoplama yuzasidan hisoblangan muzlovchi qatlamning pastki yarmida joylashgan qatlamlar kiradi.

4-§. Qattiq aerodrom qoplamalari

149. Qattiq monolit qoplamalarni bir qatlamli qilib loyihalash lozim.

Ikki qatlamli monolit qoplamalardan faqat hisob-kitob talab qilgan qalinlikdagi beton qatlamini yotqizish texnik jihatdan imkonsiz boʻlganda yoki mavjud qoplamalarni kuchaytirish zarur boʻlganda foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

150. Qattiq qoplamalarni qurishda qoplamalar GOST 26633-2015 ga mos keladigan ogʻir betondan hamda beton aralashmasidan tayyorlangan boʻlishi kerak.

151. Bir qatlamli yoki ikki qatlamli qoplamaning yuqori qatlamida ogʻir beton ishlatilganda, siqilishga boʻlgan mustahkamlik sinfi V30 dan past boʻlmasligi zarur.

152. Betonning korroziyaga chidamliligi muhit va beton qorishmasi tarkibiy qismlarining kimyoviy taʼsirchanligini hisobga olgan holda taʼminlanishi lozim.

153. Betonning siqilish va egilishda choʻzilishga boʻlgan mustahkamligi boʻyicha sinflari mazkur SHNQning 28-jadvalida koʻrsatilganidan past boʻlmasligi lozim.

		28-jadval
Aerodrom qoplamasi	Mustahkamlik boʻyicha betonning minimal sinfi
Aerodrom qoplamasi	Bukilishdagi choʻzilishda	Siqilishda
Beton, armobeton, temir-betondan (kuchaytirilmagan armatura bilan) bir qatlamli monolit qoplama	4,0	V30
Ikki qatlamli monolit qoplamaning yuqori qatlami betondan, armobetondan, temir-betondan (kuchaytirilmagan armatura)	4,0	V30
Ikki qatlamli qoplamaning ostki qatlami	2,8	V20
Oldindan kuchaytirilgan mustahkamlangan yigʻma temir-beton plitalar:	4,0	V30
simli armatura yoki armaturali yoʻgʻon arqon bilan armaturalangan	4,0	V30
sterjenli armatura bilan	3,6	V25

Izohlar:

1. Sinflanmagan yuklama uchun moʻljallangan qoplamalar uchun B_tb4,4 dan past boʻlmagan va V 35 dan past boʻlmagan sinflardagi betondan foydalanish kerak.

2. Gʻildirak pnevmatikasidagi havo bosimi 0,6 MRa dan kam boʻlmagan yuk uchun moʻljallangan qoplamalar uchun beton sinflardan B_tb 3,2, B25 tegishli texnik-iqtisodiy asoslanganda foydalanish lozim.

154. Monolitli qattiq qatlamning talab etilgan qalinligini 0,16 m dan kam qabul qilmaslik lozim.

155. Qattiq qoplamalarni beton yoki temir-beton bilan mustahkamlashda mustahkamlash qatlamini qalinligi hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi hamda kamida 0,2 m boʻlishi kerak.

156. Armaturaning turi va sinfini qoplama turi, armaturaning vazifasi, armatura elementlarini tayyorlash texnologiyasi va ulardan foydalanish usullariga (zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan armatura) qarab belgilash zarur.

157. Zoʻriqtirilmaydigan armatura sifatida V500 (Vr-I) sinfidagi oddiy armatura simini (payvandlangan toʻr va karkaslarda) yoki A300 (A-II) va A400 (A-III) sinfidagi davriy kesimli ishlov berilgan armatura poʻlatini qoʻllash lozim.

Montajli, taqsimlovchili va konstruktiv armatura sifatida, shuningdek ulangan birikmalar elementlari uchun A-240 (A-I) sinfiga kiradigan silliq issiq ishlov berilgan armaturali poʻlat ishlatilishi zarur.

158. Monolit temir-beton qoplamalardagi himoya qatlamining qalinligi yuqori armatura uchun kamida 40 mm, pastki qismi uchun kamida 30 mm boʻlishi kerak.

Ajratuvchi qatlamsiz sementbeton zaminlarga qurilgan temir-beton qoplamalarda pastki armatura uchun himoya qatlami talab etilmaydi.

159. Temir-beton qoplamalarni plita qalinligi 0,3 m gacha boʻlganda, diametri 10 mm dan 14 mm gacha boʻlgan sterjenli armatura toʻrlari bilan, plita qalinligi 0,3 m dan ortiq boʻlganda, diametri 14 mm dan 18 mm gacha boʻlgan armatura toʻrlari bilan mustahkamlash kerak.

160. Toʻrlar plitaning yuqori qismidan plita qalinligining 1/3 dan 1/2 gacha boʻlgan masofada joylashtirilishi lozim.

161. Plitalarning boʻylama mustahkamlash foizi (betonning armatura bilan toʻyinganlik darajasi) plitaning kengligi va sterjenlarning diametriga qarab 0,1 m dan 0,15 m gacha, sterjenlarning diametri esa 0,15 m dan 0,4 m gacha olinishi kerak.

Koʻndalang armaturlash konstruktiv koʻndalang sterjenlar orasidagi masofa 0,4 m ga teng olinishi lozim.

162. Temir-beton qoplamalarni zoʻriqtirilmagan armatura bilan mustahkamlash uchun payvandlangan karkas koʻrinishidagi diametri 12 mm dan 18 mm gacha boʻlgan armatura qoʻllanilishi kerak.

163. Armaturaning kerakli qirqim maydoni hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi kerak. Bunda, mustahkamlash foizi kamida 0,25 boʻlishi lozim.

164. Sterjenlar orasidagi masofa armaturaning talab qilinadigan yuzasi va qabul qilingan sterjenlarning diametriga qarab, 0,1 m dan 0,3 m gacha olinishi kerak.

165. Betonlash jarayonida armatura toʻrlari va karkaslar siljib ketmasligi kerak. Armatura toʻrlari va karkaslarning barqarorligini taʼminlaydigan konstruktiv elementlar foydalanish jarayonida plitalarning harorat taʼsirida erkin harakatlanishiga toʻsqinlik qilmasligi lozim.

166. Qattiq qoplamalar qatlamining maksimal va minimal qalinligi beton yotqizish uskunalarining texnik imkoniyatlarini va qabul qilingan qurilish texnologiyasini hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

167. Namunaviy PAG-14 plitalaridan tayyorlangan yigʻma qoplamalarni koʻp gʻildirakli tayanchi uchun 100 kN dan koʻp boʻlmagan va bir gʻildirakli tayanchi uchun 170 kN dan koʻp boʻlmagan, PAG-18 koʻp gʻildirakli tayanchi uchun 140 kN dan koʻp boʻlmagan va bir gʻildirakli tayanchi uchun 200 kN dan koʻp boʻlmagan, PAG-20 plitalardan tayyorlangan yigʻma qoplamalarni koʻp gʻildirakli tayanchi uchun mos ravishda 180 kN va 250 kN dan koʻp boʻlmagan yuklamalar uchun qoʻllanishi lozim.

168. Plitalar GOST 25912-2015 talablariga javob berishi kerak.

169. Qumli zaminlardan tashqari, barcha turdagi zaminlarga oʻrnatiladigan oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton plitalardan yigʻma qoplamalar uchun qalinligi 3-5 cm boʻlgan qum-sement aralashmasining tekislovchi qatlami koʻzda tutilishi kerak. Bu holda ajratuvchi qatlam oʻrnatilmaydi.

170. Ishchi armatura plita kesimi boʻyicha ikki yoki bir sathda joylashtiriladi, har bir sath armaturalash foizi kamida 0,25 foiz boʻlishi, zoʻriqtirilmaydigan armaturali temir-beton qoplamalarni armaturalash uchun 12 mm dan 18 mm gacha boʻlgan armatura qoʻllanilishi kerak.

171. Masofalar armaturaning talab qilinadigan maydoniga va sterjenlarning qabul qilingan diametriga qarab 10 cm dan 30 cm gacha boʻlgan oraliqda belgilanishi lozim.

172. Ikki qatlamli qattiq monolit qoplamalar va qattiq zaminli bir qatlamli qoplamalar qatlamlaridagi choklarni birlashtirish orqali oʻrnatish kerak.

173. Ikki qatlamli va choklari bir-biriga mos kelmaydigan qattiq zaminli bir qatlamli qoplamalarni qurishga yoʻl qoʻyiladi (yuqori va pastki qatlamlardagi boʻylama va koʻndalang choklar oʻzaro 2t_sup dan ortiq siljigan qoplamalar bir-biriga mos kelmaydigan choklar deb hisoblanadi, bu yerda t_sup — yuqori qatlam va bir qatlamli qoplamaning qalinligi).

174. Choklari tutashmagan ikki qatlamli yaxlit qoplamalarda ustki qatlam plitalarining pastki qismi pastki qatlam choklari ustida hisob boʻyicha armaturalanishi kerak.

175. Armaturalashni yuqori qatlam qalinligini oshirish bilan almashtirishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, ularning koʻrsatkichlari qatlamlarning umumiy qattiqligiga teng boʻlgan qattiqlikdagi bir qatlamli plitalar uchun olinishi lozim.

176. Qattiq monolit qoplamalar va sunʼiy zamin plitalari oʻrtasida, shuningdek ikki qavatli monolit qoplamalar qatlamlari oʻrtasida qatlamlarning gorizontal harakatining taʼminlash uchun konstruktiv chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak (parchalangan pergamin qatlamlar va plyonkali polimer materiallari, geotekstil materiallari. Geotekstillar kamida 500 g/m² zichlikda olinishi kerak).

5-§. Qattiq aerodrom qoplamalaridagi deformatsiyaviy choklar

177. Qattiq aerodrom qoplamalari deformatsiyaviy choklar bilan alohida plitalarga ajratilishi lozim.

178. Plitalarning oʻlchamlari mahalliy iqlim sharoitiga, qoplamalarga maksimal kuch taʼsir qiluvchi havo kemasi tayanchlarining gʻildirak iziga, yorugʻlik uskunalari tizimining chiroqlarini joylashtirishga, shuningdek havo kemalari va rejalashtirilgan qurilish texnologiyasiga muvofiq belgilanishi kerak.

179. Deformatsiyaviy choklar bilan ajratilgan qattiq aerodrom qoplamalari plitalarining nisbati 1:2 dan oshmasligi kerak.

180. Qattiq qoplamalarning deformatsiyaviy choklari yer usti suvlari va foydalaniladigan suyuqliklarning kirishidan, shuningdek ularning qum, chaqiqtosh va boshqa qattiq materiallar bilan tiqilib qolishidan himoyalangan boʻlishi lozim.

Choklarni toʻldiruvchi sifatida issiq va sovuq qoʻllaniladigan germetizatsiyalovchi materiallaridan foydalanish kerak.

Choklarni germetizatsiyalash uchun ishlatiladigan materiallar samolyot dvigatellaridan issiq gaz-havo oqimining taʼsirida ularning operatsion xususiyatlarini oʻzgartirmasligi kerak.

181. Deformatsion siqish choklari beton qoplamalarda harorat pasayganda (plitalar oʻlchamlari rejada kamaytirilganda) plitalar erkin harakatlanishi uchun oʻrnatilishi lozim.

182. Birinchi bosqichda, tor oʻyiqlar kesiladi (kashshof kesish), beton 20-25 m dan keyin nazorat choklarida kamida 7 MRa quvvatga yetganida, beton kamida 10 MRa kuchga ega boʻlgandan soʻng, kengligi 10 mm va chuqurligi 107 mm boʻlgan nazorat choklari oʻyigʻining yuqori qismi 10 mm gacha va 43 mm chuqurlikda kesiladi.

Beton nazorat choklari orasidagi oraliqlarda choklar kesilishi lozim.

183. Boʻylama va koʻndalang siqish choklarini oʻrnatishda mazkur SHNQning 5-rasmiga muvofiq quyidagi texnologik bosqichlar bajarilishi kerak:

choklarni kesishdan oldin perron qoplamasini belgilash;

choklar kamerasini shakllantirish bilan pnevmatik bolgʻalar yordamida betonni olib tashlash;

chok kamerasini tozalash va changsizlantirish (chok devorlarning beton yuzasini quritish bilan);

choʻtka bilan gruntli tarkibni ishqalab yoki bosim ostida gruntli materialni purkash orqali chok devorlarini praymlash;

diametri 15 mm (koʻndalang choklar uchun) va (boʻylama choklar uchun) boʻlgan gʻovakli rezinadan tayyorlangan zichlatish shnurini yotqizish;

kamerani germetizatsiyalovchi bitum-polimer mastika bilan toʻldirish.

184. Mastika bevosita qizdirilmaydigan, aralashtiriladigan va harorat nazorat qilinadigan maxsus qozon yordamida ishchi haroratigacha yetkazilishi kerak.

185. Chok faskaning pastki chetiga qadar teng ravishda toʻldirilishi kerak. Choklarning germetizatsiyalanish ishlari kamida + 5°C havo haroratida amalga oshirilishi lozim.

5-rasm. Deformatsion choklar konstruksiyalarining sxemalari

1 — Chok devorlarini praymlash

2 — mastika (germetik)

3 — gʻovakli rezina yoki polietilendan zichlatuvchi shnur d=1,5a

4 — xuddi shu, d=1,5a

5 — birinchi disk bilan kesiladigan chok pazi

6 — disklar komplekti bilan chokni kengaytirish

7 — zich rezina yoki polietilendan deformativ qistirma

6-rasm. Siqish (a) va kengaytirish (b) uchun choklarni toʻldirish sxemalari

186. Monolit sementbeton qoplamasining barcha boʻylama deformatsion choklari siqish choklari turlari boʻyicha oʻrnatilishi kerak.

187. Boʻylama siqish choklarining konstruksiyalari ikki tomoni ochiq, shpuntli, qoʻshni chiziq (polosa)larni yaxshiroq tutashtirish uchun koʻndalang kesimining boshqa profiliga ega boʻlishi va oʻrnatilayotgan qoplama qalinligining 1/3 qismidan kam boʻlmagan chuqurlikda kesilishi lozim.

188. Shpuntli chokni yoki shunga oʻxshash kesimni oʻrnatish ishlari betonlash jarayonida beton yotqizgichga sirpanuvchi qoliplar bilan qoʻshimcha maxsus uskunani osish yoʻli orqali amalga oshirilishi kerak.

Koʻndalang shtirli birikmalarni boʻylama chokka kiritish ishlarini bajarish loyiha topshirigʻiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Shpuntli kesimning boʻylama siqish choki konstruksiyasini mazkur SHNQning 7-rasmiga asosan qabul qilish kerak.

1-germetizatsiyalovchi material

2-trapetseidal shpunt (yarimdoira);

3-zamin qatlami.

7-rasm. Shpuntli kesimning boʻylama siqish choki konstruksiyasi

189. Choklari bir-biriga mos kelmaydigan ikki qatlamli beton va armobeton monolit qoplamalar va zaminlarda harorat oʻzgarishida qatlamlarning gorizontal siljishlarini taʼminlaydigan konstruktiv chora-tadbirlarni (polietilen plyonka, geotekstil materiallardan ajratuvchi qatlamlar qurishni) bajarish zarur.

190. Geotekstil materiallarning zichligini 500 g/m² dan kam boʻlmagan holda qabul qilish kerak.

Qum-bitumli toʻshamadan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

191. Qoplamaning soxta choklarida dyubellar (koʻndalang choklarda) va ankerlar (boʻylama choklarda) oʻrnatilishi taʼminlanishi kerak.

Texnologik birikmalarda dyubellar va ankerlar burgʻilash orqali oʻrnatilishi lozim.

Shtir parametrlari mazkur SHNQning 3-ilovasiga asosan qabul qilinishi kerak.

192. Kichik oʻlchamli mexanizatsiyalash joylarida shtirli ulanishlar uchun karkas-savatchalar (mazkur SHNQning 8-rasmiga muvofiq dyubel ushlagichlari va anker ushlagichlari) koʻrinishidagi tayanch qurilmalar hisobga olinishi kerak.

Shtirli birikmalar oʻrnatilganda, qoplama yotqizish ishlarining bajarilishini taʼminlaydigan masofada joylashtirilishi lozim.

8-rasm. Kichik oʻlchamdagi mexanizatsiyalash uchun dyubel ushlagich va anker ushlagich

193. Qoplamalarning deformatsion choklarida yukni bir plitadan ikkinchisiga uzatishni va plitalarning chokka perpendikulyar yoʻnalishda oʻzaro gorizontal siljish imkoniyatini taʼminlaydigan uchma-uch birikmalarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

194. Siqilish va kengaytiruvchi choklarining tutashgan ulanmalarini oʻrnatishda, shtirlarning loyihaviy holatidan 1 sm dan ortiq (gorizontal va vertikal) chetga chiqishga yoʻl qoʻyilmaydi.

195. Siqilish choklari uchun (nov shaklida taram-taram qilingan) silliq (dyubellar) mustahkamlovchi shtirlari qiyshaymagan holatda boʻlishi kerak.

Shtirlarning uchlarida chuqurchalar va burmalar boʻlmasligi lozim.

Shtirlar butunlay yoki uning uzunligi boʻylab 2/3 qismi loyihaga muvofiq, suv oʻtkazmaydigan material bilan (bitum yoki boshqa yopishtiruvchi moddalar bilan qoplash, polietilen qopqoqlar, polimer naychalar) qoplangan boʻlishi kerak.

196. Mazkur SHNQning 9-rasmiga muvofiq, kengaytirish choklarining shtirlariga oʻrnatilgan harorat qopqoqlari betonda shtirning kamida 3 sm erkin harakatlanishini taʼminlashi lozim.

197. Barcha deformatsion choklarda shtirlar yoki shpunt shaklidagi ulanmalarni qoʻllashni hisobga olish zarur.

Shtirli ulanmalarning koʻrsatkichlari mazkur SHNQning 9-rasmiga asosan qabul qilinishi kerak.

1 — shtirli ulanma bilan koʻndalang siqish choki;

2 — shtirli ulanma bilan boʻylama soxta chok;

3 — deformatsiya qiluvchi qistirmali u yoqdan bu yoqqa oʻtadigan koʻndalang kengaytirish choki;

a — koʻndalang choklardagi shtirlar;

b — boʻylama choklardagi shtirlar;

L — kengaytiruvchi chokar orasidagi masofalar

9-rasm. Sementbeton qoplamalari choklarida shtirlarning joylashuvi sxemasi

198. Qattiq monolit aerodrom qoplamalari deformatsion choklar orqali alohida plitalarga boʻlinishi kerak.

Plitalarning oʻlchamlari mahalliy iqlim sharoitiga, yoritish uskunalari tizimi chiroqlarining joylashuviga, shuningdek rejalashtirilgan qurilish texnologiyasiga muvofiq belgilanishi lozim.

199. Kengaytiruvchi choklar bilan ajratilgan qattiq aerodrom qoplamalari plitalarining yon tomonlari nisbati 1:2 dan oshmasligi kerak.

200. Siqilishning deformatsion choklari orasidagi masofa quyidagilardan oshmasligi kerak, m:

monolit qoplamalar uchun:

qalinligi 30 cm dan kam boʻlgan betonli, qatlam qalinligining 25 barobari, lekin 5 m kam emas (butun metrgacha yaxlitlash lozim);

qalinligi 30 cm va undan koʻp boʻlgan betonli — 7,5 m (kamida 5 m);

bir sathdagi armaturali temir-betonli — 7,5 m;

ikki xil sathli armaturali temir-betonli — 20 m;

oʻrtacha oylik haroratning yillik amplitudasida armobeton, °S:

45 cm va undan koʻp boʻlgan — 10 m;

45 cm dan kam — 15 m.

Oʻrtacha oylik haroratning yillik amplitudasi SHNQ 2.01.01-22 ga muvofiq aniqlangan eng issiq va eng sovuq oylarning oʻrtacha havo haroratlari oʻrtasidagi farq sifatida hisoblanishi lozim.

201. Siqilish choklarini kesish chuqurligi plita qalinligi 30 cm dan ortiq boʻlganda, plita qalinligining kamida 1/2 qismiga, plitaning qalinligi 30 cm dan ortiq boʻlmaganda esa plita qalinligining kamida 1/3 qismiga teng boʻlishi kerak.

202. Muhandislik va geologik sharoitlari murakkab boʻlgan hududlarda armobeton va temir-beton qoplamalar uchun siqilish deformatsion choklari orasidagi masofa 10 m dan oshmasligi lozim.

203. Barcha qattiq qoplamalarda choklarga boʻlgan ehtiyoj va ular orasidagi masofani kengaytirish qoplamalarni hisobga olish orqali aniqlanishi kerak.

Qoplamalar yurgizib borish yoʻlaklari, uchish-qoʻnish yoʻlaklari va perronga tutashgan boʻlsa, kengaytiruvchi choklar bilan taʼminlanishi lozim.

204. Texnologik choklar kengaytiruvchi choklar bilan mos kelishi kerak.

Monolit qoplamalarda deformatsion choklar sifatida boʻylama texnologik choklar qoʻllanilishi lozim.

Oʻrtacha oylik haroratning yillik amplitudasi SHNQ 2.01.01-22 talablariga muvofiq, eng issiq va eng sovuq oylarning oʻrtacha havo haroratlari oʻrtasidagi farq sifatida hisoblanishi kerak.

205. Plitalarning gorizontal harakatlanishiga toʻsqinlik qiladigan koʻtarilgan choklar bilan oldindan zoʻriqtirilgan plitalarning yigʻma qoplamalari orasida deformatsion choklar boʻlishi lozim.

206. Koʻndalang deformatsion choklari oʻrtasida, shuningdek, perron va toʻxtash joylari ustidagi boʻylama deformatsion choklar quyidagicha oʻrtacha oylik haroratning ^oS yillik amplitudasidan oshmasligi kerak:

45 ^oS dan yuqori — 12 m;

30 ^oS dan 45 gacha — 18 m;

30 ^oS dan kam — 24 m.

Yigʻma sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlagi va yurgizib borish yoʻlagi qoplamalarida boʻylama deformatsion choklar oʻrnatilmasligi lozim.

207. Ikki qatlamli qoplamalarning pastki beton qatlamidagi deformatsion choklarning oraligʻi qoplama deformatsion choki oraligʻidan oshmasligi kerak.

V5, V7.5 sinfidagi betondan (ogʻir beton, keramzitbeton, qumli, mayda zarrali beton), shuningdek, shlakli betondan tayyorlangan zaminlarda ular orasidagi masofa 15 m boʻlgan siqilish choklari bilan taʼminlanishi lozim.

208. Qish mavsumida qurilish ishlariga tanaffus rejalashtirilgan boʻlsa, ikki qatlamli qoplamaning pastki qatlamlaridagi deformatsion choklar va zamin orasidagi masofalar mazkur SHNQning 196-bandi talablariga muvofiq, betonlar uchun qabul qilinishi kerak.

209. Bir qatlamli qoplamalarning deformatsion choklarida yukni bir plitadan ikkinchisiga oʻtkazishni taʼminlaydigan moslama va plitalarga perpendikulyar chok yoʻnalishida oʻzaro gorizontal siljish imkoniyatini taʼminlaydigan tutashtiruvchi ulamalarni oʻrnatishni hisobga olish lozim.

210. Tutashtiruvchi ulamalar qurilmalari oʻrniga plitalarning chekka qismlarini hisoblash yoʻli bilan qalinlashtirishga, mustahkamlashga yoki qirrali plitalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

211. Kengaytiruvchi choklarni quyidagi hollarda oʻrnatish kerak:

qoplamalar yurgizib borish yoʻlagining uchish-qoʻnish yoʻlagi va perronga ulangan boʻlsa;

egri chiziqlar esa toʻgʻri chiziqqa ulangan boʻlsa.

212. Kengaytiruvchi choklar orasidagi masofaga va germetizatsiyalash materialining deformatsiya xususiyatlariga qarab, chokning kengligi 3,5 sm gacha boʻlishi lozim.

213. Qoʻsh chokli ikki qatlamli qoplamalarni boʻylama va koʻndalang choklarida uchma-uch birikmalar bilan loyihalash kerak.

Uchma-uch birikmalarni faqat yuqori qatlamda oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

214. Yuqori qatlam plitalarining pastki qismida birlashmagan chokli, ikki qatlamli qoplamalarda hisoblash yoʻli bilan aniqlangan pastki qatlamning choklari ustidan mustahkamlashni taʼminlash kerak.

Hisoblash yoʻli bilan aniqlangan holda, yuqori qatlamning qalinligini oshirish orqali armaturalashni almashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

215. Beton qoplamalarni sirgʻaluvchi qolipli mashinalar majmualari bilan, shuningdek, inventar metall qolipli boshqa mashina majmuasi yordamida oʻrnatish zarur.

216. Sirgʻaluvchi qoliplari boʻlgan mashinalar majmuasi qistirmali choksiz (“kengaytiruvchi chok” kabi) va koʻndalang choklarni mustahkamlamasdan (“siqish choki” kabi) qoplamalarni oʻrnatish uchun ishlatilishi kerak.

12-bob. Qattiq boʻlmagan aerodrom qoplamalariga qoʻyiladigan talablar

217. Qattiq boʻlmagan aerodrom qoplamalarini sunʼiy zaminlar bilan birgalikda koʻp qatlamli qilib loyihalash lozim. Bunda, yuqori qatlamlarning kam deformatsiyalanuvchi xususiyatidan pastki qatlamlarning koʻp deformatsiyalanuvchi xususiyatiga oʻtishi taʼminlanishi kerak.

Qattiq boʻlmagan qoplama va sunʼiy zamin konstruktiv qatlamining talab qilinadigan qalinligini mazkur SHNQning 25-jadvaliga asosan qabul qilish lozim.

218. Noorganik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan materialli zaminlardagi asfaltbeton qatlamlarning umumiy qalinligini mazkur SHNQning 26-jadvalida keltirilgandan kam qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

219. Asfaltbeton qoplamaning yuqori qatlamini qurishda zich asfaltbeton qorishmalardan, ostki qatlamlar uchun esa zich va gʻovakli asfaltbeton qorishmalaridan foydalanish lozim.

Qoplamaning yuqori qatlamlari uchun asfaltbeton qorishmalarining turi, markasi va koʻrinishi, shuningdek bitumning tegishli markasini GOST 9128-2013 boʻyicha qabul qilish kerak.

220. Havo kemasini asosiy tayanchiga tushadigan ogʻirlik 300 kN ga teng yoki undan katta boʻlsa hamda gʻildirak pnevmatikasidagi havo bosimi 0,9 MRa dan oshsa, asfaltbeton qoplamasini bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan materialli zaminlarda qurish lozim.

Gʻovakli asfaltbeton qorishmalarini suvga bardoshli qatlamdan iborat boʻlgan zaminlarda qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

221. Geosetka xususiyatlarini hamda ularning barqarorligini oshirish maqsadida, ularga maxsus birikmalar bilan ishlov berilishi kerak.

Geosetka dyubellar yordamida biriktirilishi lozim.

1-§. Materiallarga qoʻyiladigan talablar

222. Geosetkani yotqizish jarayonida quyidagi talablarga rioya etish kerak:

yotqizilgan geosetkaning uzilish yuki 40 kN/m dan kam boʻlmasligi;

geosintetik materialidan yasalgan toʻrning toʻr oʻlchami asfaltbeton hosil qiluvchi aralashmala ishlatiladigan shagʻal oʻlchamidan 2-2,5 barobar kattaligi asosida tanlash;

asfaltbeton aralashmasi GOST 9128-2013 ga mos kelishi.

223. Geosetka toʻgʻridan-toʻgʻri tozalangan zamin yoki geotekstil ustiga yoyilishi lozim.

Yoʻl toʻshamasining kengligi geosetka rulonining kengligidan oshib ketsa, geosintetik materialning qirralari ustma-ust qilib 40 sm gacha qoplanishi kerak.

Geosintetik materialni yoʻl boʻylab oʻtadigan transport vositalari gʻildiraklarining trayektoriyasi oʻtadigan joylarda boʻylamasiga ustma ust qilib oʻrnatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

2-§. Geosetkani yotqizish mumkin boʻlgan yuzalar

224. Yotqiziladigan qatlamning zaminga yopishishini yaxshilash uchun ular orasiga taxminan 70 foizli (0,8 — 1,0 kg/m²) bitumli emulsiya bir tekisda yotqizilishi lozim.

225. Mustahkamlovchi geosintetik materiallarni yotqizish ishlarini mexanik avtoyotqizuvchilar yordamida yoki qoʻlda amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

226. Yuzalarning bir-biriga tegishini maksimal darajada oshirish uchun geosetkani qoʻl katogi bilan mexanik usulda bosish lozim.

	29-jadval
Qattiq boʻlmagan qoplama va sunʼiy zaminning konstruktiv qatlam materiali	Qatlamning eng kichik qalinligi, cm
Havo kemalari gʻildiragi pnevtikasidagi ichki havo bosimi quyidagicha boʻlgandagi asfaltbeton MRa (kg/cm):
0,6 (6) dan kam	5
0,6 (6) dan 0,7 (7)	7
0,7 (7) dan yuqori 1,0 (10) gacha	9
1,0 (10) yuqori	12
Bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan chaqiqtosh, shagʻal, gruntlar	8
Mineral bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan gruntlar va mustahkamligi kam tosh	15
Qumli zaminga yotqiziladigan va bogʻlovchilar bilan ishlov berilmagan chaqiqtosh va shagʻal	15

Izohlar:

1. Mineral materialdan qatlamda qoʻllaniladigan yirik fraksiyali donalarning eng kichik oʻlchami, tuzilma qatlami qalinligidan kamida 1,5 barobar kam boʻlishi kerak.

2. Qalinligi 9-12 cm boʻlgan asfaltbeton qatlamlarini ular orasida bogʻlanish taʼminlangan sharoitda bir xil sifatli qorishmalardan ikki qatlamli qilib qurish lozim.

	30-jadval
Eng sovuq oyning oʻrtacha oylik harorati	Noorganik bogʻlovchi materialli zaminlarda, asfaltbeton qatlamlarining umumiy minimal qalinligi, cm,
	Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari, magistral yurgizib borish yoʻlagi			Aerodromning qolgan maydonlarida
	Havo kemasining asosiy tayanchiga yuk qiymati boʻlganda, kN 550
	550 va yuqori	300 dan 550 gacha	300 dan kam	550 va yuqori	300 dan 550 gacha	300 dan kam
Minus 5 va yuqori	9	7	7	9	7	8
minus 5 dan past	12	9	7	9	7	8
minus 15
minus 15 yoki 0 gradusdan haroratning oʻtish soni yiliga 50 dan ortiq	16	13	7	12	9	7

3-§. Aerodromlarni taʼmirlashda mavjud aerodrom toʻshamalarini kuchaytirishga qoʻyiladigan talablar

227. Aerodromlarni qayta qurish paytida mavjud aerodrom qoplamalarini kuchaytirish zarurati va usullarini belgilashda quyidagi omillarni hisobga olish zarur:

aerodromning belgilanadigan sinfi va hisoblangan yuk miqdori;

mavjud qoplama, tabiiy va sunʼiy zamin hamda oqova-drenaj tizimining holati;

mahalliy gidrogeologik sharoitlar;

mavjud aerodrom qoplamasi materiallarining xususiyatlari.

228. Kuchaytirish lozim boʻlgan qatlamning talab qilinadigan qalinligi mavjud aerodrom qoplamasining haqiqiy koʻtarish qobiliyatiga bogʻlab hisoblanishi lozim.

229. Mavjud qoplama va zaminning hisobiy tasnifini tajriba oʻtkazish asosida aniqlash lozim.

Tajriba oʻtkazish imkoniyati boʻlmasa, mavjud qoplama materiallarining hisobiy tasniflarini loyihaviy maʼlumotlar boʻyicha mazkur SHNQning 31-jadvaliga asosan belgilanadigan buzilish normalarini hisobga olib aniqlash lozim.

				31-jadval
Mavjud qattiq qoplamalardagi plitalarning buzilishi toifasi	Plitalar soni, foizga ega
Mavjud qattiq qoplamalardagi plitalarning buzilishi toifasi	1 cm. dan qoʻp chuqurlikdagi nurashlar	Choklar joyidagi qirralarining sinishi	Yelvizak boʻylama va koʻndalang yoriqlar	Boʻylama va koʻndalang bilan bir qatorda diagonal yoriqlar, burchaklarning sinishi
I	10 dan kam	-	-	-
II	10 dan 30 gacha	30 dan kam	20 dan kam	-
III	30 dan yuqori	30 va yuqori	20 dan 30 gacha	20 dan kam
IV	meʼyorlanmaydi			20 va yuqori

Izohlar:

1. Buzilish darajasi eng yuqori buzilish darajasini beradigan belgi boʻyicha belgilanadi.

2. Plitalar orasidagi oʻrtacha masofa 5 m dan kam boʻlsa, ular hisobiy chegaraviy holatlarga ruxsat etilmasa, yelvizak yoriqlar hisobga olinadi.

3. Buzilgan plitalarni foizli miqdorini aniqlashda sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari uchun kengligi uchish-qoʻnish yoʻlagining butun uzunligi boʻyicha kengligini yarmiga teng boʻlgan oʻrta yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi uchun — havo kemalarining asosiy tayanchidan tushadigan ogʻirlik taʼsiriga uchraydigan plitalar qatori toʻxtash joylari va perronlar uchun — butun ishchi maydonini qabul qilish lozim.

230. Qoplamani loyihaviy kuchaytirishda loyihada quyidagilarni hisobga olish lozim:

mavjud konstruksiyaning nuqsonlarini oldindan bartaraf etish;

suvni qochirish va drenaj tarmoqlarini tiklash hamda kengaytirish;

tarmoqlar boʻlmagan hollarda, ularni qurish.

231. Qattiq qoplamalarni mavjud qoplamaning yuk koʻtarish qobiliyatidan eng samarali foydalanishni va aniq sharoitlarni hisobga olgan holda, barcha turdagi qattiq qoplamalar hamda asfaltbeton yordamida mustahkamlash kerak.

232. Yigʻma qoplamalarni yigʻma plitalar bilan mustahkamlashda, mavjud qoplama qatlamining choklarini boʻylama choklar uchun kamida 0,5 m ga, koʻndalang choklar uchun esa 1 m ga siljitish zarur.

233. Qatlamlar soni ikkitadan ortiq boʻlganda ostki qatlam sifatida bevosita yuqori qatlam ostida joylashgan qatlam qabul qilinishi lozim. Bunda, qolganlarini sunʼiy zamin sifatida qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

234. Qattiq qoplamalarni oldindan kuchaytirilgan yigʻma temir-beton plitalar bilan kuchaytirilganda, plitaning zamin bilan bogʻlanishini taʼminlash uchun mavjud qoplama va yigʻma plitalar orasiga mavjud qoplama ravonligidan qatʼiy nazar, oʻrtacha qalinligi 3 cm dan kam boʻlmagan qum-sementli qatlam qurilishi lozim.

Bunda, ajratuvchi kichik qatlam qurilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

235. Qattiq aerodrom qoplamalarini kuchaytirishda, asfaltbeton qatlamlarining umumiy eng kichik qalinligini mazkur SHNQning 24-jadvaliga asosan qabul qilish lozim.

Qattiq qoplamalarni kuchaytirish uchun barcha qatlamlarda faqat zich asfaltbeton qorishmasi qoʻllanilishi kerak.

236. Qattiq boʻlmagan qoplamalarni kuchaytirish barcha turdagi qattiq boʻlmagan va qattiq qoplamalar yordamida bajarilishi lozim.

237. Mavjud qattiq aerodrom qoplamalarini asfaltbeton bilan kuchaytirish loyihasida kuchaytirilgan va tekislovchi qatlamlarda yoriqlarni hosil boʻlishiga qarshi chora-tadbirlar (maxsus ishlab chiqarilgan toʻrlar bilan mustahkamlash, deformatsiya choklarini qirqish) amalga oshirilishi kerak.

4-§. Aerodrom qoplamalarining hisobi

238. Aerodrom qoplamalarini havo kemalari turidan tushadigan normativ yuklar taʼsiriga koʻra hisoblash kerak.

239. Normativ yuklarni mazkur SHNQning 32 (samolyotlar uchun) va 33-(vertolyotlar uchun) jadvallarida keltirilgan toifalar va koʻrsatkichlar boʻyicha hisoblanishi lozim.

240. Aerodrom qoplamalari quyidagi chegaraviy holat usulidan foydalangan holda loyihalashtirilishi kerak:

a) qattiq qoplamalarning loyihaviy chegaraviy holatlari:

beton va temir-beton mustahkamlik boʻyicha chegaraviy holat;

zoʻriqtirilmagan armaturali temir-beton — mustahkamlik, yoriqlar ochilishi va gruntli zaminga bosim boʻyicha chegara holatlari;

zoʻriqtirilgan armatura bilan temir-beton — yorilish va pastki qavatdagi bosim uchun chegaraviy holati.

b) qattiq boʻlmagan qoplamalarning hisobiy chegaralari:

kapital turdagi qoplamalar uchun — butun strukturaning nisbiy egilishi va asfaltbeton qatlamlarining mustahkamligi uchun chegaraviy holatlari;

yengil qoplamalar uchun — butun strukturaning nisbiy egilishi uchun chegaraviy holat.

			32-jadval
Aerodromlar uchun normativ yuklama toifalari	Samolyotning asosiy (shartli) tayanchiga kN normativ yuk	Pnevmatiklardagi havoning ichki bosimi, MRa	Asosiy tayanch
Sinflanmagan	850	1,0	Toʻrt gʻildirakli
I	700
II	550	1,0
III	400
IV	300
V	80	0,6	Bir gʻildirakli
VI	50	0,4

Izohlar:

1. Toʻrt gʻildirakli tayanchning pnevmatikasi orasidagi masofalar qoʻshni gʻildiraklar orasidagi 0,7 m va gʻildiraklar qatorlari orasidagi 1,3 m ga teng boʻlishi kerak.

2. III va IV toifadagi normativ yuklarni bitta gʻildirakli asosiy tayanchdagi yuklar bilan almashtirishga yoʻl qoʻyiladi va mos ravishda 170 va 120 kN ni oladi va V va VI toifadagi normativ yuklar uchun gʻildiraklarning shinalaridagi 0,8 MPa bosimga teng boʻlishi lozim.

241. Yoʻl qoplamalarining mustahkamligini hisoblashda har xil turdagi samolyotlar normativ yuklarining taʼsirini loyihaviy yukning ekvivalent taʼsiriga kamaytirish kerak.

Hisobiy normativ yuk sifatida qoplamaga maksimal kuch taʼsirini koʻrsatadigan samolyot (nominal yuk toifasi) olinishi lozim.

		33-jadval
Vertolyotning uchish vazni toifasi	Samolyotning asosiy (shartli) tayanchiga normativ yuk	Pnevmatiklardagi havoning ichki bosimi, MPa
Ogʻir	170	0,7
Oʻrta	60	0,6
Yengil	20	0,4

Izohlar:

1. Asosiy tayanch — bir gʻildirakli.

2. Vertolyotlar va ularning elementlariga konstruktiv talablarni belgilashda ogʻir vertolyotlarning yuklari (qoʻnish ogʻirligi 15 t dan ortiq) normativ yukning III toifasiga, oʻrtacha (5 t dan 15 t gacha) — V toifaga, yengil (5 t dan kam) — VI toifalarga.

242. Asfaltbeton qoplamalar qoplama bilan tutashgan qismida havo oqimining oʻrtacha tezligi 100 m/s dan oshgan hollarda, aviatsiya dvigatellarining gaz oqimidan hosil boʻladigan aerodinamik yuklanishlarni qabul qilishga moʻljallab hisoblanishi zarur.

243. Aerodrom qoplamalarining oʻlchamlari loyiha topshirigʻida belgilanadigan ogʻirlikka nisbatan hisoblanishi lozim.

Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qisqa yon tomoniga kelib tutashuvchi mustahkamlanadigan qism va chekkalar uchun ogʻirlik sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari uchun belgilangan normativ ogʻirlikni yarmiga teng deb qabul qilinishi kerak.

10-rasm

244. Aerodrom qoplamalari havo kemalarining ogʻirlik taʼsiri darajasi va koʻtarish qobiliyatiga boʻyicha mazkur SHNQning 1-rasmiga muvofiq guruhli maydonlarga boʻlinishi lozim.

Mazkur SHNQning 1-rasmida koʻrsatilgan maydonlar guruhlarini aerodromlarning vazifasi va idoraviy mansubligiga qarab aniqlashtirish lozim.

Havo kemalarining muntazam harakatlanishi uchun moʻljallangan qoplama qism (uchastka)larini A guruhiga kiritish zarur.

245. Aerodrom qoplamalarini gʻildirakli yuklamalarga hisoblashda quyidagilarni hisobga olish lozim:

dinamik taʼsirlar;

havo kemalarining yuqori tezliklarda harakatlanishi natijasida qoplamaga tushuvchi yuk miqdorining kamayishi.

Dinamiklik koeffitsiyenti Kd va yukdan boʻshatish koeffitsiyenti γƒ qiymatlari mazkur SHNQning 30-jadvaliga asosan qabul qilinishi kerak.

11-rasm. Aerodrom qoplamalarini maydon guruhlariga boʻlish sxemasi

1-sxema havo kemalarining yurishi magistral yurgizib borish yurgizib borish yoʻlagida bajariluvchi aerodromlar uchun; 2-sxema — yurgizish sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarida bajariluvchi aerodromlar uchun. A-magistral yurgizib borish yoʻlagi; perrondagi magistral burish yoʻllari;sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining oxirgi uchastkalari; sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlagining sistematik ravishda havo kemalari yurib boradigan,koʻndalang kesimdagi oʻrta qismi; B-1-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan (oxirgi maydonlarga birikuvchi, koʻndalang kesimdagi sunʼiy uchish qoʻnish yoʻlagining oʻrta uchastkalari) 2-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan(yordamchi va biriktiruvchi yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylari, perronlar, asosiy magistral yurgizib borish yoʻlaklaridan tashqari va shunga oʻxshash havo kemalari turishi uchun maydonlar) sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining uchastkalari; V-1-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining oʻrta qismi; G-1-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklarining oʻrta qismidagi koʻndalang kesimdagi chekka qismlari, yurgizib borish yoʻlagi biriktiruvchi qismlardan tashqari.

5-§. (Bikr) Qattiq aerodrom qoplamalari hisobi

246. Qattiq aerodrom qoplamalari mustahkamlik va yoriqlar hosil boʻlishi boʻyicha hisoblanganda, quyidagi shart bajarilishi kerak:

bu yerda:

m_d — agar asosiy qatlam (lar) mustahkamlanmagan materiallardan tayyorlangan boʻlsa, 244-bandga muvofiq hamda zamin qatlami bogʻlovchi moddalar bilan mustahkamlangan materiallardan bajarilgan boʻlsa, mazkur SHNQning 11-ilovasiga muvofiq belgilanadigan qoplama plitasining kesimidagi hisobiy egilish momenti;

m_u — qoplama plitasining kesimidagi chegaraviy egilish momenti.

247. m_degilish momentlarining hisobiy qiymatlari MN•m/m, barcha turdagi bir qatlamli qattiq qoplamalar qismining birlik kengligi quyidagi formula bilan aniqlanishi kerak:

m_c,max — plitaning markaziy yuklanishidagi maksimal egilish momenti, MN•m/m, u oʻqqa perpendikulyar boʻlgan plitaning konstruktiv qismlarida havo kemalari tayanchining gʻildiraklaridan tushadigan maksimal umumiy moment sifatida hisoblanadi.(mazkur SHNQning 9-ilovasining 1-rasmi)

Gʻildiraklar hisobiy kesimida egilish momentining salbiy qiymatini keltirib chiqarganda:

k — markaziy yuklanishdagi egilish momentidan plitaning chetiga yuklangan momentgacha oʻtish koeffitsiyenti, quyidagilarga teng:

beton va temir-beton qoplamali qoʻshimchalar yoki konstruktiv chetini mustahkamlash uchun — 1,2;

beton va temir-beton qoplamalar uchun, ulangan tutashmalarsiz va plitalarning chetini mustahkamlashsiz — 1,5;

oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton plitalardan tayyorlangan yigʻma qoplamalar uchun — 1,0;

kuchlanishsiz armaturali temir-beton qoplamalar uchun mazkur SHNQning 9-ilovasining 1-rasmi boʻyicha, ulashgan tutashmali qoplamalar uchun;

k_N — bogʻlovchi moddalar bilan ishlov berilmagan materiallardan tayyorlangan zaminda qoldiq egilishlarning toʻplanishini hisobga olgan va A va toʻxtash joylari guruhi kesimlari uchun 1,1 ga teng qabul qilingan koeffitsiyent (mazkur SHNQning 10-ilova 1-rasmi);

Bogʻlovchi moddalar bilan ishlov berilgan materiallardan tayyorlangan zaminlar uchun, shuningdek, B guruhlari (toʻxtash joylaridan tashqari) maydonlari uchun zaminlar turidan qatʼiy nazar, V va G uchun k_N= 1,0 olinishi kerak.

k_x(y) — turli qattiqlikdagi B_x va B_y boʻylama va koʻndalang yoʻnalishdagi qoplamalarning ortotropik plitalaridagi ichki kuchlarning qayta taqsimlanishini hisobga olgan va jadvalga (mazkur SHNQning 9-ilova, 2-rasmi) muvofiq olingan koeffitsiyent;

beton, armobeton va temir-beton qoplamalar uchun kuchlantirilmagan armatura bilan k_x(y)=1;

m₁ — gʻildirak taʼsiridan egilish momenti, izi markazi hisobiy kesimiga toʻgʻri keladi, MN•m/m, formula boʻyicha aniqlanadi m₁= ̅m₁ F_d;

m_x(y)i — plitaning konstruktiv qismidan tashqarida joylashgan gʻildirakning taʼsirida hosil boʻlgan egilish momenti, MN•m/m, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

F_d — hisobiy gʻildirak yuki, MN, quyidagi formula bilan aniqlanishi lozim:

m₁ — gʻildirakning taʼsiridan bitta egilish momenti, uning izi markazi qisqartirilgan radiusga qarab mazkur SHNQning 9-ilovasining 1-jadvali boʻyicha aniqlangan hisobiy kesimiga toʻgʻri keladi;

R_e — aylana radiusi formula bilan aniqlanadigan gʻildirak pnevmatigining izi maydoniga teng, m,

P_a — gʻildirak pnevmatikasidagi ichki havo bosimi, MPa;

formula boʻyicha aniqlanadigan plitaning elastik tavsifi,

F_n — konstruktiv havo kemalarining asosiy tayanchidagi yuk (yoki standart yuk), MN;

n_k — tayanch ustidagi gʻildiraklar soni;

k_dγf — mazkur SHNQning 29-jadvaliga muvofiq aniqlanadigan dinamik va yuk koʻtarish koeffitsiyentlari;

K_s — bir xil grunt zaminining hisoblangan toʻshama koeffitsiyenti, MN / m, B ilovasiga muvofiq belgilanadi.

Koʻp qatlamli gruntli zamin uchun, shuningdek bogʻlovchi bilan ishlov berilmagan sunʼiy zamin uchun mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq aniqlanadigan ekvivalent toʻshama K_sekoeffitsiyentining qiymati;

̅m_xi, ̅m_yi — koordinatalarga qarab mazkur SHNQning 9-ilovasining 2-jadvaliga muvofiq belgilanadigan havo kemalari tayanchining gʻildiragining taʼsiridan plitaning hisobiy kesimida harakat qiluvchi yagona egilish momentlari

, (y_i, x_i — koordinatalarning kelib chiqishi sifatida koʻrib chiqilayotgan uchastkalarning kesishishini hisobga olgan holda kuch qoʻllash koordinatalari (F_d);

V — qoplama plitasi kesimining qattiqligi, MRa • m/m, uning kesimining kengligi birligiga tegishli va mazkur SHNQning 177-bandiga muvofiq belgilanishi kerak.

Koʻp gʻildirakli tayanchlar uchun sinov hisob-kitoblari boʻyicha gʻildirakni topish kerak.

248. Qoplama plitalari boʻlimlarining qattiqligi quyidagi formulalar boʻyicha kesma kengligi birligida aniqlanishi lozim:

beton, armobeton va oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton plitalarning qismlari (uchastkalari) quyidagi formulaga muvofiq aniqlanishi kerak:

B= 0,085E_bt³

12-rasm. Havo kemalari tayanchlari uchun yuklash parametrlarining hisobiy sxemasi

Kesim kengligi birligiga toʻgʻri keladigan eng yuqori egilish momenti m_u, MN•m/m, quyidagi formulalar bilan aniqlanishi kerak:

beton va temir-beton qoplamalar uchun;

zoʻriqtirilmagan armatura bilan temir-beton qoplamalar uchun

zoʻriqtirilgan temir-beton plitalar uchun

bu yerda:

γ_c — mazkur SHNQning 30-jadvaliga muvofiq olingan qoplamalarning ish sharoitlari koeffitsiyenti;

R_tb,R_tb,ser — egilishdagi betonning choʻzilishga chidamliligi, MPa, mazkur SHNQning 8-ilovasining 1-jadvali boʻyicha olingan.

R_s — armaturaning choʻzilishga hisobiy kuchlanishi, MPa;

k_u — yoʻl qoplamasining loyihalash muddati davomida havo kemalari gʻildirak yuklarining qoʻllanilishi sonini U_dhisobga olgan holda koeffitsiyent:

m₁ — moment, MN•m/m, yorilishi tekshiriladigan kesma maydonidan eng uzoqda joylashgan yadro nuqtasidan oʻtadigan oʻqqa nisbatan kesma kengligi birligi uchun pastki va yuqori oldindan kuchlanish armaturasida hosil boʻladigan kuchlar m_rSP 63.13330.2018 ga muvofiq belgilanishi lozim.

249. Yuqori va pastki qatlamlarning plitalari uchun ikki qatlamli qoplamalarni hisoblash mazkur SHNQning 230-bandiga asosan amalga oshirilishi kerak.

250. Chegaraviy egilish momenti mazkur SHNQning 233-bandi formulasi boʻyicha aniqlanishi, shuningdek, ushbu formula boʻyicha hisoblangan pastki qatlam plitalaridagi chegaraviy egilish momenti jadvaldan aniqlangan tuzatish koeffitsiyentiga koʻpaytirilishi kerak (mazkur SHNQning 9-ilova, 1-rasmi).

251. Plitaning kesma kengligi birligiga ikki qatlamli qoplamaning yuqori va pastki qatlamlaridagi plitalarning hisobiy egilish momentlarini m_d,sup(inf), kN·m/m, quyidagi formulalar bilan aniqlanishi lozim:

birlashtirilgan chokli qoplamalar yuqori qatlamining plitalarida

birlashtirilgan chokli qoplamalar pastki qatlamining plitalarida

birlashtirilmagan chokli qoplamalar yuqori qatlamining plitalarida

birlashtirilmagan chokli qoplamalar pastki qatlamining plitalarida

bu yerda:

m_c,max — maksimal egilish momenti, kN • m/m, qattiqlikdagi bir qatlamli plitaning markaziy yuklanishida mazkur SHNQning 176-bandiga muvofiq hisoblab chiqiladigan qattiqligi.

B_sup,B_inf — mos ravishda yuqori va pastki qatlamlar plitalarining qattiqligi, ularning boʻlimlari kengligi birliklariga taalluqli hamda ushbu SHNQning 177-bandga muvofiq hisoblangan holati;

k` — teng qabul qilingan koeffitsiyent:

1,5 — yuqori va pastki qatlamlarda tutashtiruvchi ulamalar boʻlmaganda;

1,4 — tutashtiruvchi ulamalarni faqat pastki qatlamda oʻrnatishda;

1,2 — yuqori va pastki qatlamlarda yoki faqat yuqori qatlamda, lekin qatlamlarning umumiy qattiqligidan hisoblangan qoplamaning qalinligi uchun qabul qilingan parametrlar bilan tutashgan ulamalarni oʻrnatishda.

k₁ — pastki qatlam plitalarining qirralari va burchaklari ustidagi ikki qatlamli qoplamaning yuqori qatlamidagi egilish momentlarining konsentratsiyasini hisobga olgan koeffitsiyenti mazkur SHNQning 34-jadvaliga muvofiq aniqlanishi kerak.

			34-jadval
	k₁		k₁
0	1,20	4	2,00
0,15	1,04	5	2,25
1	1,25	6	2,50
2	1,50	7	2,75
3	1,75	8	3,00

252. Sunʼiy zaminlarning qalinligi zamin qatlami mustahkamlanmagan materiallardan taʼminlangan boʻlsa, mazkur SHNQning 5-ilovasiga muvofiq hisoblanishi kerak.

Sunʼiy zamin qatlami asosiy qatlam bogʻlovchilar bilan mustahkamlangan materiallardan bajarilgan boʻlsa, mazkur SHNQning 11-ilovasiga muvofiq hisoblanishi lozim.

253. Aerodrom qoplamalarini mustahkamlik uchun hisoblashda dinamik koeffitsiyenti (qoplamadan yuqori tezlikda harakatlanayotgan samolyotni hisobga olgan holda) mazkur SHNQning 35-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.

				35-jadval
Aerodrom qoplamalarining uchastkalar guruhi	Tushirish koeffitsiyenti yf	Gʻildiraklar pnevmatikasidagi ichki havo bosimidagi MPa dinamik koeffitsiyent Kd
Aerodrom qoplamalarining uchastkalar guruhi	Tushirish koeffitsiyenti yf	1,0 va undan kichik	1,0 — 1,5	1,5 va undan katta
A	1	1,2	1,25	1,3
B	1	1,1	1,15	1,2
V	0,85	1,1	1,1	1,1

Izohlar:

1. Barcha qismlar (uchastkalar) uchun qattiq boʻlmagan qoplamalarni va gʻildiraklarning pnevmatikalaridagi havo bosimini hisoblashda dinamik koeffitsiyentni 1,1 ga teng deb qabul qilish lozim.

2. Yoʻlak chetlarini mustahkamlash va sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari uchlariga tutashgan mustahkamlangan uchastkalarni mustahkamlash uchun dinamik va tushirish koeffitsiyentlari 1 ga teng qabul qilish lozim.

	36-jadval
Aerodrom qoplamalari	Aerodromlar joylashgan joyda qattiq qoplamalar ish sharoitlarining koeffitsiyenti ya
	50^oshimoliy kenglikdan shimolroq			43 va 50^o shimoliy kenglik orasida			43^o shimoliy kenglikdan janubroq
	A	B, V	G	A	B, V	G	A	B, V	G
betonli	0,80	0,90	1,10	0,75	0,85	1,05	0,70	0,80	1,00
Armobetonli	0,90	1,00	1,20	0,85	0,95	1,15	0,80	0,90	1,10
Temir-betonli kuchaytirilmagan armatura bilan	1,00	1,00	1,30	0,95	0,95	1,25	0,90	0,90	1,20
Oldindan kuchaytirilgan yigʻma temir-beton plitalardan	1,20	1,30	1,40	1,20	1,30	1,40	1,20	1,30	1,40

Izoh: Ikki qavatli qatlam va asfaltbeton bilan mustahkamlangan qattiq qoplamalarning pastki qatlami uchun barcha holatlarda ish sharoitlari koeffitsiyenti 50° shimoliy kenglikdan shimolda joylashgan obyektlar uchun qabul qilinishi kerak.

254. Yoriqlarni ochish uchun kuchaytirilmagan armatura bilan temir-beton qoplamalarni hisoblashda quyidagi shart bajarilishi kerak:

A_cre< 0,3

bu yerda:

a_cre — plitaning hisobiy kesimidagi yoriqlar ochilishi kengligi, mm, hisoblash yoʻli bilan aniqlanishi lozim.

255. Grunt zaminining maksimal bosim boʻyicha bir qatlamli zoʻriqtirilmagan va zoʻriqtirilgan armaturali temir-beton qoplamalarini hisoblashda quyidagi shart bajarilishi kerak:

bu yerda:

P_d — yerda doimiy va vaqtinchalik yuklanishdan grunt zaminiga hisobiy bosim;

R_u — gruntga ruxsat etilgan maksimal bosim.

6-§. Qattiq boʻlmagan aerodrom qoplamalarining hisobi

256. Aerodromning qattiq boʻlmagan qoplamalarini butun konstruksiyaning yakuniy nisbiy egilishi asosida hisoblashda qoʻyidagi shart bajarilishi kerak:

bu yerda:

λ_d — ushbu SHNQning 184-bandiga muvofiq aniqlangan yukdan qoplamaning hisoblangan nisbiy egilishi;

γ_c — aerodrom qoplamalari uchastkalari guruhlari uchun olingan mehnat sharoitlari koeffitsiyenti (10-ilova): A-1; B va S-1,05; G-1.1;

λ_u — ushbu SHNQning 256-bandiga muvofiq aniqlangan qoplamaning yakuniy nisbiy egilishi.

257. Hisoblash natijasida qattiq boʻlmagan konstruksiyaning umumiy qalinligi 0,5 m dan oshsa, yopishqoq gruntlarning 24 MPa ga teng yoki undan kam boʻlgan elastik modullarini quyidagicha oshirish kerak:

5 foiz ga — strukturaning qalinligi 0,51 dan 0,75 m gacha;

10 foiz ga — qalinligi 0,76 dan 1,0 m gacha;

15 foiz ga — qalinligi 1,01 dan 1,25 m gacha;

20 foiz ga — qalinligi 1,25 m dan ortiq.

258. Yoʻl qoplamasining normativ yukdan hisoblangan nisbiy ogʻishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

bu yerda:

p_a — shinalar pnevmatigidagi ichki havo bosimi, MPa;

E_ed — qattiq boʻlmagan konstruksiyaning hamda gruntli zaminning egiluvchanligi ekvivalent moduli, MPa:

E_mt — siqiladigan qatlamlar ichidagi n koʻp qatlamli strukturaning (qoplama, sunʼiy zamin va koʻtarma) oʻrtacha elastiklik moduli, MPa:

Ψk — ushbu SHNQning 9-ilovasining 4-rasmi nomogrammasi boʻyicha aniqlangan koeffitsiyent:

E_1,E_2,…E_n — alohida konstruktiv qatlamlarning egiluvchanligining hisoblangan modullari, MRa;

t_1,t_2,…t_n — alohida konstruktiv qatlamlarning qalinligi, m;

t_tot — konstruktiv qatlamlarning umumiy qalinligi, m;

E — tabiiy zamin gruntining elastiklik moduli, MRa;

D_{e —}aylananing diametri, m, mazkur SHNQning 260-bandiga muvofiq belgilanadigan bir gʻildirakli ekvivalent yuk bilan pnevmatikning izi maydoniga teng.

259. Qoplamaning chegaraviy nisbiy egilishi mazkur SHNQning 9-ilovasi 5-rasmida keltirilgan jadvallar asosida aniqlanishi lozim.

Bu egilish quyidagilarga bogʻliq holda belgilanishi kerak:

grunt turi;

gʻildirak pnevmatikalaridagi havo bosimi;

mazkur SHNQning 261-bandiga muvofiq hisoblanadigan yuklamaning keltirilgan takrorlanishi.

260. Mazkur SHNQning 9-ilovasi 5-rasmidagi jadvallardan olingan chegaraviy nisbiy egilish qiymatlari organik yoki mineral bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan tarkibdagi mustahkam tosh materiallardan tayyorlangan yengillashtirilgan turdagi qoplamalar uchun 20 foizga oshirilishi lozim. Bunda, qoplamalar maxsus tanlab olingan tarkibga ega boʻlishi kerak.

261. Aerodrom qoplamasining qattiq boʻlmagan konstruksiyasining asfaltbeton qatlamlari mustahkamligi quyidagi shartni bajarishi kerak:

bu yerda:

σ_r — hisobiy yukidan koʻrib chiqilayotgan qatlamning egilishi paytida eng katta choʻziluvchi kuchlanish, MRa:

γ_c — aerodrom qoplamalari maydonlari guruhlari uchun teng qabul qilingan asfaltbeton uchun ish sharoitlari koeffitsiyenti: A-1; Bva C-1,1; G-1,2;

R_d — mazkur SHNQning 8-ilovasining 2-jadvali boʻyicha asfaltbeton egilishining choʻzilishga nisbatan hisobiy qarshiligi, MRa;

mazkur SHNQning 9-ilovasi 6-rasmidagi nomogrammasi boʻyicha aniqlanadigan egilishdagi solishtirma choʻzilish kuchlanishi:

E_ab — asfaltbeton qatlamlarining oʻrtacha elastikligi moduli, MRa, E_mtga oʻxshash hisoblangan;

E_e — asfaltbeton ostidagi zaminning egiluvchanligining ekvivalent moduli, shu jumladan gruntli zamin, MRa:

E_m — ushbu SHNQning 245-bandiga muvofiq aniqlanadigan asfaltbeton ostidagi zamin n qatlamlarining oʻrtacha elastikligi moduli (gruntli zaminni hisobga olmagan holda), MPa;

ψ_k — ushbu SHNQning 9 ilovasining 4-rasmidagi nomogramma boʻyicha E_mtva E_edqiymatlari oʻrniga E_mva E_ekattaligini qabul qilgan holda aniqlanadigan koeffitsiyent:

D_eab — aylananing diametri, m, mazkur SHNQning 187-bandga muvofiq belgilanadigan asfaltbeton qatlami (qatlamlar) uchun pnevmatik bir gʻildirakli ekvivalent yukning izi maydoniga teng.

262. Ikki yoki uch qatlamli asfaltbeton qoplamaning mustahkamligini hisoblashda, koʻp qatlamli asfaltbetonni E_ab oʻrtacha elastiklik moduliga ega boʻlgan bir qatlamga qisqartirgan holda, faqat pastki qatlamni egiluvchan kuchlanish uchun hisoblash kerak.

263. Aylana diametri D_e pnevmatik bir gʻildirakli ekvivalent yukning izi maydoniga teng boʻlgan quyidagicha formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

da F_e ga,

ga teng qabul qilinadigan koʻp gʻildirakli tayanch yukining kuch taʼsirini oʻrnini bosuvchi bir gʻildirakli ekvivalent yuk, MN va boshqa hollarda quyidagi formula bilan aniqlanishi kerak:

α — asosiy tayanchning eng yaqin gʻildiraklari orasidagi minimal masofa, m:

α_t α_d — mos ravishda tayanchdagi eng yaqin gʻildiraklarning oʻqlari orasidagi masofa va asosiy tayanchdagi gʻildiraklar orasidagi maksimal masofa, m, tayanchdagi gʻildiraklarni tekislash sxemasiga qarab mazkur SHNQning 9-ilovasi 7-rasmiga muvofiq olinadi;

t_tot — qattiq boʻlmagan konstruksiyalar qatlamlarining umumiy qalinligi, m, uchun F_eaniqlanadi (t_tot nisbiy burilish kuchini hisoblashda strukturaning umumiy qalinligi va egilishda ularning kuchlanish kuchini hisoblashda asfaltbeton qatlamlarining umumiy qalinligiga teng ravishda olinadi).

264. Yoʻl qoplamasining mustahkamligini hisoblashda, har xil turdagi havo kemalari yuklarining taʼsirini, N_ryuk qoʻllanilishining takrorlanishini kamaytirish orqali hisobiy yukining ekvivalent taʼsiriga olib kelish kerak.

Bunda, faqat asosiy tayanchdagi yuklar havo kemasining asosiy tayanchidagi yukning yarmidan koʻp yoki teng boʻlgan havo kemasini hisobga olish lozim.

N_rqiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

n — havo kemalari turlari soni;

N_i — /-chi havo kemasining oʻrtacha kunlik parvozlar soni;

n_ai-/-chi havo kemasining tayanchidagi oʻqlar soni, shuningdek, yakuniy burilish kuchini hisoblashda olinadi;

k_ni — yukni kamaytirish koeffitsiyenti:

p_ai, p_ad — /-chi va konstruktiv havo kemalarining gʻildiraklari pnevmatiklaridagi ichki havo bosimi;

D_ei ,D_ed — mos ravishda i-chi va konstruktiv havo kemalarining ekvivalent bir gʻildirakli yuklarining izlari maydonlariga teng aylanalarning diametrlari.

D_ei,i D_edqiymatlari (mazkur SHNQning 260-bandi) formula boʻyicha alohida-alohida, asfaltbeton qatlamlarini egilish kuchlanishida hisoblashda va strukturaning mustahkamligini yakuniy nisbiy egilish bilan hisoblashda aniqlanishi kerak.

7-§. Aerodromlarni rekonstruksiya qilishda mavjud qoplamalarning mustahkamlanishini hisoblashga qoʻyiladigan talablar

265. Qattiq aerodrom qoplamalarini mustahkamlashning qattiq qatlamini hisoblashda qoʻyidagi shart bajarilishi lozim:

bu yerda:

M_d,sup; M_u,sup — mos ravishda kesma kengligi birligi uchun armatura qatlamidagi hisoblangan va yakuniy egilish momentlari.

266. Armatura qatlamidagi hisobiy egilish momentlari m_d,suptegishli hisoblashlar bilan aniqlanishi kerak:

monolit beton yoki temir-beton qoplamali monolit hamda temir-beton qatlami bilan mustahkamlanmagan materiallarga asoslangan temir-beton qoplamalarni mustahkamlash quyidagi formulaga muvofiq hisoblanishi lozim:

k_maxpastki qatlam plitalarining chekkalari va burchaklari ustidagi ikki qatlamli qoplamaning yuqori qatlamidagi egilish momentlarining konsentratsiyasini hisobga olgan koeffitsiyent bu yerda, koeffitsiyentlarning k`va k₁ maksimal qiymatlari sifatida qabul qilinishi kerak:

m_c,max — maksimal egilish momenti, MN·m/m, mazkur SHNQning 244-bandiga muvofiq belgilanadigan umumiy qattiqlik B_inf+B_supbilan plitaning markaziy yuklanishida;

B_inf — mos ravishda yuqori va pastki qatlamlarning plitalarining qattiqligi, ularning boʻlimlari kengligi birliklariga tegishli va mazkur SHNQning 243-bandiga muvofiq hisoblangan.

B_sup — mavjud temir-beton qoplamani monolit temir-beton qatlami bilan mustahkamlashda

bu yerda:

m_c,max — mazkur SHNQning 244-bandiga muvofiq aniqlangan umumiy qattiqlik bilan cheksiz plitada eng katta egilish momenti, MN· m/m;

k` — mazkur SHNQning 248-bandi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar;

k₁ — ortotropik plitalardagi ichki kuchlarning qayta taqsimlanishini hisobga oladigan va mazkur SHNQning 9-ilova 2-rasmiga muvofiq olinadigan koeffitsiyent;

B_inf, B_sup — plitalarning oʻrta zonasi uchun aniqlangan, mos ravishda, qoplamaning pastki (mavjud) va yuqori qatlamlarining qattiqligi;

k — koeffitsiyent mazkur SHNQning 9-ilova 1-rasmiga muvofiq tutashgan ulamalar cheti uchun aniqlanishi lozim.

267. Monolit beton yoki temir-beton qoplamalarni birlashtiruvchi moddalar bilan mustahkamlangan materiallar asosida monolit beton yoki temir-beton qatlami bilan mustahkamlashda egilish momenti m_d,supmazkur SHNQning 11-ilovasiga muvofiq belgilanishi kerak.

268. Monolit temir-beton qoplamani monolit beton yoki temir-beton qatlami bilan mustahkamlashda mavjud temir-beton qoplamani armobeton sifatida hisoblashda hisobga olish lozim.

269. Mavjud qoplamalarning beton va temir-beton qatlamlari qattiqligi va chegaraviy egilish momentini aniqlashda ularning hisobiy qalinligi t_pdmazkur SHNQning 26-jadvaliga muvofiq belgilangan buzilish toifasiga qarab hamda buzilish toifasida mavjud boʻlgan qoplamaning tex qalinligi olinishi kerak:

I_______________tpd = tex

II______________tpd=0,9 tex

III______________tpd=0,8tex

270. Hisoblashda IV toifadagi buzilishning mavjud qattiq qoplamalari toʻshama koeffitsiyenti K_s= 600 MN/m³ boʻlgan sunʼiy zaminlar sifatida hisobga olinishi lozim.

Mavjud qattiq qoplamani mustahkamlash uchun asfaltbeton qatlamining qalinligi t_ab formula boʻyicha aniqlanishi kerak.

bu yerda:

t_en — maʼlum bir hisobiy yuk uchun bir qatlamli beton qoplamaning qalinligi, m;

t_ed — qoplamalar uchun teng deb hisoblanadigan, mavjud qoplamaning koʻtarish qobiliyati boʻyicha ekvivalent beton qoplamaning qalinligi:

betonli t_ed=t_pd;

armobetonli t_ed=1,1t_pd;

armatura ulushida kuchlantirilmagan armaturali temir-beton:

0,25	;
0,3	;
0,35	;
0,4	;

yigʻma va monolitli kuchlantirilgan t_ed=1,6t_pd

t_ab,min — mazkur SHNQning 26-jadvaliga muvofiq qabul qilingan asfaltbetondan yasalgan armatura qatlamining minimal qalinligi;

E_b, E_ab — mazkur SHNQning 8-ilovasi 1 va 2-jadvallariga muvofiq olingan beton va asfaltbetonning elastiklik modullari.

271. Kerakli bir qatlamli beton qoplamaning qalinligini aniqlashda quyidagilar bajarilishi kerak:

materiallarning tavsiflari, chok turlari va tutashtiruvchi ulamalar mavjud qoplamaga nisbatan olish;

dinamik koeffitsiyenti qiymatini mazkur SHNQning 30-jadvalida keltirilganlarga nisbatan 15 foiz ga kamaytirish, lekin kamida 1 ni olish;

mehnat sharoitlari koeffitsiyenti γ_c, mazkur SHNQning 9-ilovasi 3-rasmidagi jadvalga muvofiq aniqlangan tuzatish koeffitsiyentini hisobga olgan holda belgilash.

272. Mavjud qattiq qoplamani yoki ilgari asfaltbeton bilan qoplangan qattiq qoplamani mustahkamlash uchun zarur boʻlgan asfalt qoplamasining qalinligi quyidagi hisobiy chegara holatlaridan foydalangan holda aniqlanishi lozim:

asfaltning egilish kuchlanishiga qarab mustahkamligi boʻyicha;

asfaltbetonning aviadvigatellari gaz oqimlarining aerodinamik taʼsiriga bardoshliligi boʻyicha;

ish yukidan va aerodrom qoplamasining oʻz ogʻirligidan gruntli zaminga ruxsat etilgan maksimal bosim boʻyicha.

273. Qattiq boʻlmagan qoplamalarni mustahkamlashni mavjud qoplamalar va poydevorlar qatlamlarining texnik holatini hisobga olgan holda, yangi loyihalashtirilgan qoplamalar kabi bajarish kerak.

Mavjud qattiq boʻlmagan qoplamalarni qattiq qatlam bilan kuchaytirish paytida, mavjud qoplamani sunʼiy zamin sifatida koʻrib chiqish zarur.

8-§. Suvni qochirish va drenaj tizimlariga qoʻyiladigan talablar

Umumiy koʻrsatmalar

274. Aerodrom qoplamalarini, gruntli zaminlarni va uchish maydonining gruntli qismlarini loyihalashda iqlim va gidrogeologik sharoitga bogʻliq holda, yuza va yer osti suvlarini yigʻish va qochirish uchun suv qabul qiluvchi va oqizib yuboruvchi sunʼiy inshootlarni oʻz ichiga olgan suvni qochirish va drenaj tizimlarini majmuaviy yechimlari koʻzda tutilishi lozim.

275. Suvni qochirish tizimlarini gilli, qumoq gruntli, changli qumoq gruntli aerodrom qismlari uchun, shuningdek xavfli yuvilish (yemirilishga moyil gruntlar mavjud boʻlganda, joyning nishabligi katta boʻlganda, jalaga xos yogʻingarchilik) sharoitlarida joylashgan qismlari uchun bajarish kerak.

276. Qumli, qumloq va boshqa yaxshi filtrlaydigan gruntli hududlar uchun suv chiqarish tizimlarini tanlab oʻrnatish hamda ishlab chiqarish maydonlaridan oqova suvlarni mazkur SHNQning 14-bobi talablariga muvofiq zararsizlantirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur.

Ushbu talablar vertodromlarni loyihalashda ham qoʻllanilishi lozim.

277. Suvni qochirish va drenaj tizimlari elementlarining koʻndalang kesim oʻlchamlarini va ularning loyihaviy nishabliklarini gidravlik hisoblash natijalari asosida, mazkur SHNQning 12-ilovasiga asosan qabul qilish lozim.

278. Suvni qochirish va drenaj tizimlarining asosiy rasmlarini tanlashda quyidagilarni inobatga olish kerak:

aerodrom joylashadigan yoʻl-iqlim hududi;

namlik darajasi va yuza oqimi sharoiti;

grunt turi;

topografik va boshqa mahalliy sharoitlar.

Mazkur SHNQning 13-rasmida keltirilgan asosiy sxemalardan birini yoki ularni birgalikda qabul qilish lozim.

Ushbu sxemalarning kombinatsiyasini qabul qilishga yoki aerodrom joylashgan hududning aniq muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlariga nisbatan ularga oʻzgartirishlar kiritishga yoʻl qoʻyiladi.

1-sxema

2-sxema

3-sxema

13-rasm. Aerodrom uchun suvni qochirish va drenaj tizimlari sxemasi (koʻndalang kesim va reja)

1. talvej quduq; 2-gruntli ariqcha; 3-chekkasi; 4-qoplama; 5-qoplama qirgʻogʻidagi ariqcha;. 6-nazorat qudugʻi; 7-gʻovak qatlamli asos; 8-yomgʻir suvini qabul qiluvchi quduq; 9-oqizib yuboruvchi qurilma; 10-zovur; sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qirgʻogʻi tashqarisidagi suv qochiruvchi qurilma; 11-gʻovaksiz qatlamli asos.

279. Mazkur SHNQning 13-rasmi 1-sxemasi II va III yoʻl-iqlim hududlarida, shuningdek qurilish hududida abadiy muzlik boʻlmagan I hududda joylashgan aerodromlar uchun quyidagi hollarda qoʻllanilishi lozim:

tabiiy asosda gil yoki changli gruntlar mavjudligida;

gruntlarni koʻpchishga moyilligi aniqlanganda;

sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qoplamasi yoki maydonlari (maxsus maqsadli, toʻxtash joylari va boshqalar) nishabligining kengligi 40 m dan ortiq boʻlganda.

Mazkur SHNQning 13-rasmi 2-sxemasi qumli va qumloq gruntli II va III yoʻl-iqlim hududlarida, yigʻma plitalardan qattiq qoplamali, shuningdek tabiiy zamindagi gil va qumloq gruntli IV hududda joylashgan aerodromlar uchun qoʻllanilishi kerak.

Mazkur SHNQning 13-rasmi 3-sxemasi II va III yoʻl-iqlim hududlarida, shuningdek tabiiy asoslari eroziyaga moyil boʻlmagan qumli gruntlardan tashkil topgan I yoʻl-iqlim hududlarida joylashgan aerodromlar uchun qoʻllanilishi lozim.

Bunda, eroziya, choʻkish va koʻpchishga moyil boʻlmagan tabiiy asosdagi barcha turdagi gruntli IV va V yoʻl-iqlim hududlarida qoʻllanilishi kerak.

280. Aerodrom qoplamasi asosida gʻovakli qatlam mavjud boʻlsa, chetki drenajlarni (xandaq orasidagi zaxni qochirish qurilmalari) loyihalash lozim.

281. Chuqur drenajlardan asosning gʻovakli qatlamidan suvni qochirish uchun xam foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

282. Qoplamaga ulashgan hududlardan yer osti suvlari yoki ustki suvlar kirib kelgan taqdirda, qoplamalarning chetlari boʻylab toʻsuvchi drenajlar koʻzda tutilishi lozim.

283. Suvni qochirish va drenaj tizimlarini aerodrom elementlarining kelgusida kengaytirishini hisobga olgan holda hamda quyidagi talablarga muvofiq loyihalash kerak:

chiziqli inshootlar va drenaj uzunligi eng qisqa boʻlishi;

kollektorlarni aerodrom qoplamalari tagida yotqizish istisno tariqasida loyihalanishi;

suvni qochirish va drenaj tizimlaridan suvni oqizish tabiiy suv omboriga yoki relyef yuzasiga amalga oshirilishi.

Bunda, mazkur SHNQning 18-bobida belgilangan atrof-muhitni muhofaza qilish talablari bajarilishi kerak.

13-bob. Suvni qochirish va drenaj tizimlarining elementlariga qoʻyiladigan talablar

284. Suvni qochirish va drenaj tizimlari quyidagi elementlarni oʻz ichiga olishiga yoʻl qoʻyiladi:

qoplamadagi ochiq novlar, gruntli novlar;

kuzatuvchi, yomgʻir suvlarini qabul qiluvchi va yer osti quduqlari;

kollektorlar;

gʻovakli qatlamlar;

chetki drenajlar;

quvurli oʻtkazuvchilar va qurituvchilar.

285. Sunʼiy qoplama cheti boʻylab joylashadigan novlarni ochiq va yopiq uchburchak koʻndalang kesimli qilib loyihalash lozim.

Ochiq novlar kengligini novli plitalar kengligiga asosan, novning oʻq boʻyicha chuqurligini esa gidravlik hisob bilan, lekin kamida 8 cm qilib olish kerak.

286. Gruntli novlar ochiq uchburchak kesimli loyihalanishi lozim.

Gruntli novning boʻylama nishabligi 0,005 dan kichik boʻlsa, nov oʻqi boʻyicha joylashadigan naychasimon quritgichlar koʻzda tutilishi kerak.

Gruntli nov oʻqi sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari qoplamasidan 25 m dan kam boʻlmagan, yurgizib borish yoʻlakchasidan 10 m dan kam boʻlmagan masofada joylashishi lozim.

287. Sunʼiy qoplamalar cheti boʻylab joylashgan ochiq novlar oʻqi boʻyicha yomgʻir suvlarini yutuvchi quduqlar, gruntli novlar oʻqi boʻyicha esa yer osti quduqlari, yaʼni suvlarni qabul qilib va oʻtkazuvchilar orqali kollektorlarga qochirishni taʼminlovchi moslamalar oʻrnatilishi kerak.

288. Yondosh yomgʻir suvlarini yigʻuvchi, shuningdek talvej quduqlari orasidagi masofalarni mazkur SHNQning 37 va 38-jadvallariga muvofiq belgilash va gidravlik hisob-kitoblarga muvofiq aniqlash lozim.

		37-jadval
Aerodrom elementlaridan suvning novlarga oʻtadigan oqimi	Novning boʻylama nishabligida yomgʻir suvlarini yigʻuvchi quduqlar orasidagi masofalar, m
	0,003 — 0,005	0,005 dan katta
Ikki nishablikli sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va qoplama kengligi kamida 50 m maydonchalar	100 — 150	150 — 200
Qoplama kengligi 50 m dan 60 m gacha boʻlgan bir nishablikli sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va maydonchalar ∆, mm/ min:
2 dan 3 gacha	100 dan 125 gacha	125 dan yuqori 175 gacha
3 dan 4 gacha	75 dan 125 gacha	125 dan yuqori 150 gacha

Izoh: ∆ — prognoz qilinayotgan aerodrom hududida qabul qilingan takrorlanishning hisoblangan yogʻingarchilik intensivligini tavsiflovchi va mazkur SHNQning 12-ilovasiga muvofiq belgilanadigan meteorologik koʻrsatkich.

		38-jadval
Aerodrom elementlaridan suvning novlarga oʻtadigan oqimi	Novning boʻylama nishabligida talvej quduqlari orasidagi masofalar, m.
Aerodrom elementlaridan suvning novlarga oʻtadigan oqimi	0,005 dan 0,008 gacha	0,008 yuqori 0,015 gacha
Ikki nishabli sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va qoplama kengligi kamida 60 m maydonchalar, kengligi 25 m gruntli yoʻlak chetlari	100 dan 150gacha 150 dan 200 gacha	100 dan 125gacha 200 dan 250gacha
Qoplama kengligi 60 m gacha boʻlgan bir nishabli sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari va maydonchalar kengligi 25 m gruntli yoʻlak chetlari ∆, mm/min da: 2 dan 3 gacha 3 dan 4 gacha	125 dan 150 gacha 150 dan 250 gacha 100 dan 125gacha 150 dan 250 gacha	100 dan 125gacha 200 dan 250gacha 75 dan 100 gacha 200 dan 300gacha
Bir nishabli va ikki nishabli yurgizib borish yoʻlagi, kengligi 25 m maydonchalar, kengligi 25 m kam gruntli yoʻlak chetlari	150 dan 200 gacha 150 dan 250 gacha	100 dan 150 gacha 200 dan 300 gacha

Izohlar:

1. Chiziq ustidagi masofalar qumli va qumloq gruntlar uchun, chiziq ostida — gilli va qumloq gruntlar uchun koʻrsatilgan.

2. Novlar oʻqi boʻylab joylashgan, shuningdek boʻylama nishabliklari 0,005 dan kam boʻlgan novlar yoki quritgichlarda novni loyihalashda talvej quduqlari (uchish maydonining grunt qismidagi yopiq pastlik joylarida oʻrnatiladigan, yer usti suvlarini toʻplab, keyinchalik ularni kollektor orqali aerodromdan tashqariga chiqarish uchun moʻljallangan quduq) orasidagi masofa 75 m dan 100 m gacha olinishi kerak.

289. Kollektorlar aerodrom qoplamalari cheti boʻylab, ulardan 10 dan 15 m gacha masofada joylashtirilishi lozim.

290. Kollektor quvurlarini joylashtirish chuqurligi (grunt yuzasidan xizmat koʻrsatishgacha masofa) qordan xalos boʻlgan yuzada gruntlarni muzlash chuqurligidan kam boʻlmagan va ekspluatatsiyaviy ogʻirliklar taʼsiridan quvurlarni mustahkamlik sharti boʻyicha yetarli qilib qabul qilish kerak.

291. Gruntning muzlash chuqurligi 1,5 m dan ortiq boʻlgan hududlarda kollektor quvurlari muzlash hududida yotqizilishi lozim.

292. Kuzatuv quduqlari kollektorlar boshida, ularning yoʻnalishi va nishabligi oʻzgargan joylarda, kollektorga oʻtkazuvchi yoki boshqa suvni qochirish tarmoqlarining qoʻshilish joylarida, shuningdek kollektorning toʻgʻri qismlarida kollektor quvuri diametri quyidagicha boʻlganda, quyidagi masofalarda joylashishi kerak:

250 mm dan kichik____________ 50 m

250 dan 400 mm gacha__________ 75 m

400 dan to 600 mm gacha_______ 100 m

600 mm dan ortiq ____________125 m.

293. Relyefning pastki joylarida kuzatuv quduqlaridan yuza suvlarini qabul qilish va qochirish uchun foydalanish lozim.

Bunda, ular panjarali qopqoq va chuqurligi 0,3 m dan 0,5 m gacha boʻlgan tindiruvchi idishga ega boʻlishi kerak.

294. Suv oqimi taʼminlanmagan maydonlardan yuza va yer osti suvlarini ushlab qolish va qochirish uchun, shuningdek sunʼiy qoplamaning gʻovakli zaminidagi suvlarni yigʻish va qochirish uchun koʻzda tutilgan xandaq orasidagi zaxni qochirish qurilmasi va drenaj tizimlarining quritgichlarini loyihalashda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

drenaj va quritgichlarning diametrlarini 150 mm dan ortiq qabul qilmaslik;

drenaj va quritgichlarning uzunligi 50 m dan 125 m gacha qabul qilish;

teskari filtr prinsipi boʻyicha drenaj va quritgichlar atrofida purkagichni filtrlash;

quvurning eng kichik yotqizish chuqurligi chidamliligi boʻyicha qilingan hisob-kitoblar asosida yer osti suvlari sathini pasaytirish uchun moʻljallangan chuqur drenajlarni esa shu sathni mazkur SHNQning 18-jadvalida koʻrsatilgan qiymatlargacha pasaytirish shartiga koʻra, gidrologik hisob boʻyicha oʻrnatish.

295. Yomgʻir suvlarini qabul qiluvchi va yer osti quduqlaridan kollektorga oʻtkazuvchi quvur diametri 200 mm dan kichik boʻlmasligi lozim.

296. Kollektor quvurlarini kallaklar bilan birlashtirishda egiluvchanligini hisobga olish kerak.

297. Kollektor quvuri novining belgisini suvni chetlatuvchi ariqning tubini koʻrsatuvchi belgidan koʻtarilishi 30 cm dan kam boʻlmasligi lozim.

298. Diametri 500 mm gacha boʻlgan quvurli kollektorlarni kirish kallaklari oldida qopqoq-panjarali tindirgich quduqlarni qurish lozim.

299. Kallaklarga tutashuvchi suvni chetlatuvchi ariqlar yon bagʻrini 3 m dan 10 m uzunlikkacha mustahkamlash kerak.

300. Aerodrom uchish maydonining tashqarisidagi suvni qochirish ariqlarining kollektorlarini chiqish kallagidan suv qabul qiluvchilargacha eng qisqa masofada joylashtirish lozim.

301. Burilish burchaklarida ariqlarning egrilik radiusini ariq tubi boʻyicha kengligining 20 barobariga, ariqning tutashishida ariq tubi boʻyicha kengligining 10 barobariga teng qiymatda qabul qilish kerak.

Suvni chetlatuvchi ariqning suvni qabul qiluvchiga tutashtirish joyidagi tubi toshqin suvining 5 yilda 1-marta qaytarilishida suv qabul qiluvchida toshqin suvlarining eng baland sathidan 0,3 — 0,5 m ga baland boʻlishi lozim.

302. Aerodrom joylashadigan hududda tabiiy suv qabul qiluvchi mavjud boʻlmagan hollarda, suv qabul qiluvchi bugʻlantiruvchi havzalar loyihalashtirilishi kerak.

303. Aerodromga yonma-yon joylashgan suv yigʻuvchi maydonlardan keluvchi yuza suvlarini ushlab qolish va qochirish uchun uchish maydonining tashki chegarasidan, shuningdek aerodromning boshqa elementlarini sunʼiy qoplamasi chetidan kamida 30 m masofada joylashadigan togʻ oldi ariqlarni loyihalash lozim.

304. Qoʻshni suv havzalaridagi suv sathi koʻtarilishi natijasida aerodrom hududini suv bosishdan himoyalash uchun toʻlqin balandligi va uni toʻgʻon yon bagʻriga urilishini hisobga olib, baland suvning hisobiy sathidan kamida 0,5 m yuqorida himoyalovchi toʻgʻon qurishni hisobga olish kerak.

305. Mustahkamlanmagan yuzaga ega boʻlgan gruntli novlar, suvni chetlatuvchi va togʻ oldi ariqlaridagi suv harakati tezligi quyidagidan oshmasligi lozim, m/s:

mayda va oʻrtacha kattalikdagi qum, qumgruntlar uchun ........ 0,4;

yirik qum uchun …..................................................................... 0,8;

changli qumoq grunt uchun ......................................................... 0,;7

qumgrunt uchun ........................................................................... 1,0;

gillar uchun …........................................................................... 1,2.

306. Suv harakatining yuqori tezligida gruntli novlar, drenaj va togʻ jinsli ariqlarning yuzasi chim bilan mustahkamlanishi, tosh terish yoki beton bilan ishlov berilishi suv oqimi tezligini pasayishiga olib kelmasligi va oqim tushishini taʼminlashi kerak.

307. Suvni qochirish va drenaj tizimlarining chiziqli elementlarining boʻylama nishabligini quyidagidan kichik qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi:

sunʼiy qoplama cheti boʻyicha joylashgan ochiq novlar, gruntlarning muzlash hududidan tashqarida yotqiziladigan kollektorlar uchun — 0,003;

ochiq gruntli novlar, gruntli novlar oʻqi boʻyicha joylashadigan naysimon qurituvchilar, chekka drenajlar va drenaj tizimlari uchun — 0,005;

yomgʻir suvlarini qabul qiluvchi quduqlaridan kollektorga oʻtqazuvchilar uchun — 0,020 dan 0,030 gacha, xuddi shunday xandaq orasidagi zaxni qochirish qurilmalari uchun — 0,005 dan 0,030 gacha, suvni qochirish ariqlari uchun — 0,002.

308. Gruntning muzlaydigan hududida yotqiziladigan kollektorlar va oʻtkazuvchi quvurlar quvur diametriga bogʻliq holda, keskin nishablikdan kam boʻlmagan nishablikka ega boʻlishi kerak:

750 mm gacha — 0,008

1000 mm dan 1200 mm gacha — 0,007

1500 mm — 0,006

Gidravlik hisob ariqning loylanmasligini taʼminlasa, suvni qochirish ariqlarida boʻylama nishablikni 0,002 dan kichik qabul qilish lozim.

14-bob. Maxsus konstruksiyalar

309. Oqimni qaytaruvchi gʻov (toʻsiq)larni havo kemalarining dvigatellarini yurgizish uchun moʻljallangan toʻxtash joylarida, shuningdek aerodromning boshqa elementlarida insonlarni, uchish asboblarini, inshootlar va yer usti jihozlarini gazli havo oqimi taʼsiridan himoyalash zarur boʻlganda qoʻllash lozim.

310. Oqimni qaytaruvchi gʻov (toʻsiq)lardan uchish maydoni changlanishining oldini olish maqsadida changsizlantirishni boshqa usullari bilan solishtirishni oʻz ichiga olgan texnik-iqtisodiy jihatdan asoslanganda foydalanish lozim.

311. Gʻov (toʻsiq) konstruksiyasi balandlik boʻyicha kamida oqimning yarmini ushlab qolishni va uni yuqoriga qaytarilishini taʼminlashi kerak.

312. Bogʻlab qoʻyish qurilmalari havo kemasi turish joyining vazifasiga yoki faqat shamoldan yuklanganlikning yoki dvigatellar yurgizishda yuzaga keladigan kuch va shamolning umumiy taʼsirini qabul qilishiga bogʻliq holda loyihalanishi lozim.

313. Havo kemalari turish joylarida langarli bogʻichlar uchun yaxlit turdagi poydevorlarni siqilishga mustahkamlik sinfi V20 dan kam boʻlmagan betonlardan loyihalash kerak.

314. Aloqa yoʻllarini yotqizishda yer osti inshootlari quduqlarini joylashtirish, yigʻma plitalar bilan yopish yoki yoʻlakli quduqlardan foydalanish hisobiga tuzatish ishlari va almashtirishni tashkil etish maqsadida, ularga kirish imkoniyati taʼminlangan boʻlishi lozim.

315. Kanallarni yopuvchi chuqurlashtirilmagan plitalar hamda havo kemalarini manyovr qilish va turishi uchun moʻljallangan aerodrom qismlarining, shuningdek uchish yoʻlagi chegarasida joylashtirilgan kuzatuv quduqlarining konstruksiyaviy elementlarini havo kemalari gʻildiraklaridan tushadigan ogʻirlikni qabul qilishga nisbatan hisoblanishi hamda sovuqqa bardoshlilikka javob berishi kerak.

316. Koʻmiladigan kollektorlar va tunnellarni loyihalashda kelgusida aerodrom qoplamalarini rekonstruksiya qilish va foydalaniladigan havo kemalari ogʻirligini koʻpaytirish hisobiga yukning koʻpayish ehtimolini hisobga olish lozim.

15-bob. Qoplamalar va sunʼiy zaminlar uchun materiallar

317. Qattiq aerodrom qoplamalari uchun GOST 26633-2015 ga javob beruvchi ogʻir betondan foydalanish lozim.

318. Mayda zarrali betondan bir qatlamli yoki ikki qatlamli qoplamani yuqori qatlamida foydalanilganda, betonning siqilishga mustahkamlik boʻyicha sinfi V30 dan kam boʻlmasligi kerak.

319. Betonning siqilishga mustahkamlik boʻyicha loyihaviy sinflarini mazkur SHNQning 30-jadvalida keltirilgandan kam olmaslik lozim.

320. Bir va ikki qatlamli qoplamaning yuqori qatlami uchun sovuqqa bardoshlilik boʻyicha beton sinfini GOST 26633-2015 ga asosan aniqlash kerak.

321. Xaritada koʻrsatilgan hududlar chegarasida joylashgan aerodromlar uchun yuqori sovuqqa bardoshlilik darajasi qabul qilinishi kerak.

322. Ikki qatlamli qoplamaning ostki qatlami uchun sovuqqa bardoshlik boʻyicha beton markasini eng sovuq oyning oʻrtacha oylik haroratiga bogʻlab quyidagicha qabul qilish lozim:

0 dan minus 5°S gacha — F 50 dan past emas;

minus 5 °S dan kichik — minus 15°S gacha — F 75 dan kichik emas;

minus 15°S dan kichik. F 100dan kichik emas.

Tashqi havoning hisobiy oʻrtacha oylik harorati SHNQ 2.01.01-22 ga tegishli ravishda qabul qilinishi kerak.

323. Armatura turi va sinfini qoplama turiga bogʻlab belgilash zarur.

324. Kuchaytirilmagan armatura sifatida oddiy Vr-1 sinfli armaturali sim (payvandlangan sim toʻrlarda va qoliplarda) yoki A-II va A-III sinfli issiq ishlov berilgan armaturali davriy kesimli poʻlat qoʻllash kerak.

325. Montajli, taqsimlovchi va konstruksiyaviy armatura sifatida, shuningdek ulangan birikmalar elementlari uchun A-I sinfli silliq issiq ishlov berilgan armaturali poʻlat ishlatish lozim.

326. Armaturali poʻlatlarning tasniflarini SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha belgilash kerak.

327. Metall oqim qaytaruvchi qalqonlar, ankerlar va bogʻlab qoʻyiladigan qurilmalarning langarli halqalarini tayyorlash uchun SHNQ 2.03.05-23 da nazarda tutilgan poʻlatlar joyning iqlim sharoitiga qarab ochiq metall konstruksiyalar uchun qoʻllanishi lozim.

328. Qattiq qoplamalarning deformatsion choklarini toʻldiruvchilari yuza suvlari va ekspluatatsiyaviy suyuqliklarni choklar ichiga kirishi, shuningdek ularning qum, chaqiq tosh va boshqa qattiq materiallar bilan ifloslanishidan zichlashni taʼminlashi kerak.

329. Toʻldiruvchilar sifatida ularni qoʻllanish sharoitiga mos ravishda deformatsiyalanishga beton adgeziyasi, haroratga bardoshliligi, aviatsiya gʻildiraklari pnevmatikasiga yopishqoqligi va charchash deformatsiyasi talablariga javob beruvchi issiq va sovuq holatda qoʻllaniladigan barcha zich yopiladigan materiallardan foydalanish lozim.

330. Choklarni toʻldiruvchi materiallar aviadvigatellar ishlashidan yuzaga keladigan issiq gazli oqimni qisqa muddatli taʼsiridan oʻzining ekslluatatsion xususiyatini oʻzgartirmasliklari kerak.

331. Asfaltbeton qoplamalarini GOST 9128-2013 ga javob beruvchi asfaltbeton qorishmalaridan tayyorlanishi lozim.

16-bob.Tamgʻalash

1-§. Aerodrom qoplamalari va aerodrom toʻsiqlarining kunduzgi belgilariga qoʻyiladigan talablar

332. Aerodromlarning uchish-qoʻnish yoʻlagida quyidagi belgilar qoʻllanilishi kerak:

yoʻlakning boʻylama oʻqi;

qatʼiy masofa zonasi;

qoʻnish zonasi;

qoʻnishning magnit yoʻl burchagi raqamli belgilari (mazkur SHNQning 14 va 15-rasmlari).

14-rasm. Aerodromni belgilash sxemasi:

I — sunʼiy qoplamali uchish-qoʻnish yoʻlagi; II — yurgizib borish yoʻlakchasi;

III — perron.

1-uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasi; 2-raqamli qoʻnish magnit-yoʻnalish burchagi belgisi; 3-uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻqi; 4 qatʼiy masofa zonasi; 5-qoʻnish zonasi; 6-uchish-qoʻnish yoʻlagi cheti; 7A — A tipidagi uchish-qoʻnish yoʻlagi kutib turish holatini belgilash, 7B — B tipidagi uchish-qoʻnish yoʻlagi kutib turish holatini belgilash; 8-oʻqli yurgizib borish yoʻlagi; 9-yurgizib borish yoʻlagining uchish-qoʻnish yoʻlagi bilan tutashishi; 10-toʻgʻri chiziq va egri chiziq boʻylab havo kemalari yurgizib borish yoʻlagi; 11-havo kemalari toʻxtatish belgisi; 12-avtoturargoh raqami; 13-xizmat koʻrsatish zonasining konturi; 14-maxsus transport vositalarining harakatlanish yoʻli; 15-maxsus transport vositalarini toʻxtatish belgisi; 16-tomonlama kutish maydoni.

Yulduzchalar bilan belgilangan kasrlar surati aerodrom belgilarining oʻlchamlarini F, E, D, kod belgilari, maxraj — aerodrom belgilarining oʻlchamlarini C, B kod belgilari bildiradi. Oʻlchamlar metrda berilgan.

333. Parallel uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻshimcha ravishda yaqinlashish tomonida “L” (chap) va “R” (oʻng) lotin harflari bilan belgilanishi kerak.

Ularning chegara belgilari va qoʻnish magnit-yoʻnalish burchagi raqamli belgilari oʻrtasida joylashgan qoʻnish magnit-yoʻnalish burchagi raqamli belgilari va parallel uchish-qoʻnish yoʻlagining belgilash belgilari mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq joylashtirilishi lozim.

15-rasm. Yurgizib borish yoʻlagi markaz chizigʻining yaxshilangan belgilari

Uchish-qoʻnish yoʻlagi kesishgan joylarida asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagi tamgʻalanishi saqlanishi va ikkilamchisi tugatilishi kerak.

Uchish-qoʻnish yoʻlagi chekka belgilari I, II, III toifadagi aniq yaqinlashish yoʻlaklariga qoʻllanilishi lozim.

Yurgizib borish yoʻlagidan uchish-qoʻnish yoʻlagiga oʻtish joylarida va uchish-qoʻnish yoʻlagi chorrahalarida chekka belgilar tugatilishi kerak.

334. Doimiy va vaqtinchalik oʻzgartirilgan ostonada yangi ostona belgilariga 1,8 m kenglikdagi koʻndalang chiziq qoʻshilishi lozim.

Koʻchirilgan ostonadan oldingi barcha belgilar olib tashlanishi kerak.

Uchish-qoʻnish yoʻlagining markaziy chizigʻi belgilari yoʻnalishli oʻqlarga oʻzgartirilishi lozim.

335. Barcha uchish-qoʻnish yoʻlagi belgilari oq rangga boʻyalishi kerak.

336. Aerodromlarning yurgizib borish yoʻlaklarida quyidagi belgilar qoʻllanilishi lozim:

boʻylama oʻq;

uchish-qoʻnish yoʻlagi ushlab turish joylari.

Yurgizib borish yoʻlagi bir nechta uchish-qoʻnish yoʻlagini kutib turish joylari belgilari (faqat radiomayoq tizimi bilan jihozlangan uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun), shuningdek oraliq ushlab turish holati belgilari chizilishi kerak.

337. Radiomayoq tizimi bilan jihozlangan uchish-qoʻnish yoʻlagiga tutashgan yurgizib borish yoʻlagi (yurgizish marshruti) ikki turdagi kutib turish joyi belgilariga ega boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

A turi va B turidagi tamgʻalashda B turidagi belgi (qoʻshimcha, uchish-qoʻnish yoʻlagidan uzoqroqda) faqat ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi oldida zarur boʻlganda ikkita kutib turish joyi belgilanishi lozim.

338. Uchish-qoʻnish yoʻlagi oldida qoʻshimcha kutib turish joyini belgilash zarurati uchish-qoʻnish yoʻlagi va yurgizib borish yoʻlagi oʻrtasida yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, qoʻshimcha belgilar tufayli, uchish-qoʻnish yoʻlagida harakatlanish vaqtini sezilarli darajada qisqartirish lozim.

339. Oraliq kutib turish joylarini belgilash samolyotlar va transport vositalari bir vaqtning oʻzida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan chorrahalarda yurgizib borish yoʻlagida qoʻllaniladi va ular harakatlanuvchi havo kemasining maksimal indeksiga muvofiq yurgizib borish yoʻlagi kesib oʻtish uchun olingan xavfsiz masofada toʻxtash kerak.

340. Oraliq kutib turish joylari mazkur SHNQning 1-rasmiga muvofiq belgilanishi lozim.

341. Uchish-qoʻnish yoʻlagi oldida kutib turish joyiga yaqinlashishni koʻrsatishda, yurgizib borish yoʻlagi markaz chizigʻining belgilanishini taʼminlash kerak.

342. Yaxshilangan yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻi belgilari aerodromning barcha yurgizib borish yoʻlagi/uchish-qoʻnish yoʻlagi kesishmalarida qoʻllanilishi va uchish-qoʻnish yoʻlagi kutib turish joyidan uchish-qoʻnish yoʻlagi harakatlanish yoʻnalishi boʻyicha 45 m gacha yoki 45 m ichida boʻlsa, keyingi uchish-qoʻnish yoʻlagi kutib turish joyiga choʻzilishi lozim.

343. Yurgizib borish yoʻlagining toʻgʻri va egri chiziqli uchastkalari va chorrahalarida yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻi belgilari kengligi kamida 0,15 m boʻlgan uzluksiz chiziq koʻrinishida boʻlishi kerak.

Yurgizib borish yoʻlagi toʻgʻri chiziqli uchastkasida yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻi boʻylama oʻqi boʻylab qoʻllanilishi lozim.

344. Yurgizib borish yoʻlagi markaziy chizigʻini oʻz oʻqi boʻylab undan ogʻish bilan belgilashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda, tamgʻalashdan yurgizib borish yoʻlagi istalgan chetigacha boʻlgan masofa yoʻlakning kerakli kengligining kamida yarmi boʻlishi kerak.

345. Yurgizib borish yoʻlagining egri chiziqli qismida markaz chizigʻini belgilash toʻgʻridan-toʻgʻri uchastkadan davom ettirilishi lozim.

Bunda, egri chiziqning tashqi chetiga doimiy masofani saqlab turish kerak.

Tamgʻalash markazi chizigʻining egrilik radiusi kamida ushbu yurgizib borish yoʻlagi uchun samolyot konstruksiyasining minimal burilish radiusidan kam boʻlmasligi lozim.

346. Yurgizib borish yoʻlagi kesishmalarida markaz chizigʻini belgilash chizigʻi maʼlum bir yurgizib borish yoʻlagi uchun samolyot konstruksiyasining minimal burilish radiusi boʻylab (toʻgʻri uchastkalardan) tortilishi kerak.

347. Yurgizib borish yoʻlagi markaziy oʻq chizigʻi uchish-qoʻnish yoʻlagiga tutashgan joyida kamida 60 m masofada uchish-qoʻnish yoʻlagi markaziy chizigʻi belgilariga parallel ravishda davom ettirilishi lozim.

348. Radiomayoq tizimi bilan jihozlangan uchish-qoʻnish yoʻlagining kutib turish joylarini belgilash A turi boʻyicha boʻlishi (mazkur SHNQning 1-rasmi) va quyidagi talablarga muvofiq qoʻllanilishi kerak:

uchish-qoʻnish yoʻlagi markaziy chizigʻidan belgilargacha boʻlgan minimal masofa kamida 90 m boʻlishi;

belgilarning hech bir qismi radiomayoq tizimining muhim joylarida joylashtirilmasligi.

Bir nechta uchish-qoʻnish yoʻlagi kutib turish joylari yurgizib borish yoʻlagida belgilangan boʻlsa, quyidagi talablar bajarilishi lozim:

uchish-qoʻnish yoʻlagiga eng yaqin boʻlgan belgilar A tipida boʻlishi kerak (mazkur SHNQning 1-rasmi), uchish-qoʻnish yoʻlagi markaziy chizigʻidan belgilargacha minimal masofa kamida 90 m boʻlishi.

uzoqlashtirilgan kutib turish joylarini belgilashlar B tipida boʻlishi (mazkur SHNQning 1-rasmi) va belgilashning hech qanday qismi radiomayoq tizimining muhim joylarida joylashtirilmasligi.

349. Uchish-qoʻnish yoʻlagida bir nechta kutib turish joylari mavjud boʻlganda, kutib turish joylaridan foydalanish tartibi aniqlanishi kerak.

350. Radiomayoq tizimi bilan jihozlanmagan uchish-qoʻnish yoʻlagidagi kutib turish joyi belgilari A tipida boʻlishi (mazkur SHNQning 1-rasmi) va ular quyidagi talablarga muvofiq qoʻllanilishi lozim:

uchish-qoʻnish yoʻlagi markaziy chizigʻidan havo kemasini kutib turish joyi belgisigacha boʻlgan masofa: 3, 4 kod raqamli uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun kamida 90 m; 2 kodli uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun 75 m dan kam boʻlmagan va 1 kodli uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun kamida 41 m;

havo kemalarining biron bir qismi uchish-qoʻnish yoʻlagi rejalashtirilgan qismida joylashtirilmasligi.

351. Harakat yoʻlining mustahkamlangan xavfsizlik chiziqlari yurgizib borish yoʻlagi qoplamalaridan kengligi 0,15 m, ular orasidagi masofa 0,15 m boʻlgan ikkita uzluksiz chiziqdan iborat boʻlgan yurgizib borish yoʻlagi tomonini belgilash chiziqlari bilan ajratilishi lozim.

352. Tashqi yondagi yurgizish belgi chizigʻi uning tashqi qirrasi yurgizib borish yoʻlagi qoplamasining chetiga toʻgʻri keladigan tarzda qoʻllanilishi kerak.

353. Yurgizib borish yoʻlagi belgilari sariq (zargʻaldoq) rangga boʻyalgan boʻlishi lozim.

354. Aerodromlarning perronlarida quyidagi belgilar qoʻllanilishi kerak:

havo kemalarining yurgizish oʻqlari (yurgizish chiziqlari, burilish, burish chiziqlari);

“T” shaklidagi havo kemalarining toʻxtashi belgisi;

toʻxtash joylari oʻqi raqami;

xizmat koʻrsatish zonalarining konturlari;

harakat yoʻnalishlari va maxsus transport vositalari uchun toʻxtash belgilari (mazkur SHNQning 16-rasmi orqali olinishi lozim).

16-rasm. Belgilash sxemasi:

A — uchish-qoʻnish yoʻlagi parallel belgilari; B — oʻzgaruvchan ostonani belgilash.

Oʻlchamlar metrda berilgan.

355. Perron belgilari quyidagi ranglarda boʻlishi kerak:

havo kemalarining harakat yoʻllari — sariq (zargʻaldoq), havo kemasiga xizmat koʻrsatish zonasining qizil rangdagi kontur chiziqlari bundan mustasno;

maxsus transport vositalarining yoʻllari — oq.

2-§. Toʻsiqlar va obyektlarning kunduzgi tamgʻalanishi

356. Kunduzgi belgilash * da koʻrsatilgan barcha obyektlarga, shuningdek OʻzR AQ-153 da belgilangan oʻtish yuzalari, ichki gorizontal yuza, uchish va qoʻnishga yaqinlashish yuzalaridan tashqariga chiqib turgan bino va inshootlar koʻrinishidagi barcha toʻsiqlarga, ularning pastki chegaralaridan 4000 m masofada joylashgan barcha obyektlarga ham tushirilishi lozim.

357. Rejalashtirilgan qism chegarasidan uchish yoʻlagi chegarasigacha boʻlgan masofalarda joylashgan harakatlanuvchi va statsionar obyektlarni bartaraf etish kerak.

Bunda, funksional maqsadi uchish-qoʻnish yoʻlagi yaqinida joylashtirishni talab qiladigan obyektlar bundan mustasno.

358. Ushbu chegaralar doirasida yangi obyektlar joylashtirilmasligi yoki mavjud obyektlarning oʻlchamlari kengaytirilmasligi lozim, quyidagi holatlar bundan mustasno:

havo kemalarining uchishi va qoʻnishini taʼminlash uchun zarur boʻlsa;

havo kemalari parvozining xavfsizligi yoki samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatmasa.

359. Quvurlar va boshqa qizil gʻishtli qurilmalarda hamda belgilangan baland qoʻzgʻalmas obyektlarning ortida joylashgan obyektlarda belgilarning yoʻqligiga ham yoʻl qoʻyiladi.

360. Kunduzgi belgilar parvoz xizmatlari uchun moʻljallangan va aerodrom panjarasi ichida joylashgan ichki ishlar organlari obyektlarida, radionavigatsiya va qoʻnish moslamalarida (dispetcherlik xonasidan tashqari) qoʻllanilishi kerak.

361. Obyektlarning kunduzgi belgilari ikkita rangga (qizil (zargʻaldoq) va oq) ega boʻlishi lozim.

362. Quyidagi hollarda belgilanadigan va amalda silliq yuzalarga ega boʻlgan obyektlar boʻyalgan boʻlishi kerak:

yon tomoni 1,5 — 3,0 m boʻlgan toʻrtburchaklar (kvadratlar), agar obyekt (ichki ishlar organlari obyektlarida, radionavigatsiya va qoʻnish moslamalarida (dispetcherlik xonasidan tashqari)) yuzasining istalgan vertikal maydondagi proyeksiyasi har qanday holatda oʻzgarsa yoki 4,5 m dan oshsa;

tomonlari 1,5 — 3,0 m boʻlgan, agar obyekt (ichki ishlar organlari obyektlarida, radionavigatsiya va qoʻnish moslamalarida (dispetcherlik xonasidan tashqari)) yuzalarining har qanday vertikal tekislikka proyeksiyalari ikkala oʻlchamda 4,5 m yoki undan ortiq boʻlsa va shu bilan birga burchaklari oʻtkir rangga boʻyalgan boʻlsa;

obyekt (ichki ishlar organlari obyektlarida, radionavigatsiya va qoʻnish moslamalarida (dispetcherlik xonasidan tashqari))ning gorizontal yoki vertikal oʻlchamdagi tomonlaridan biri 1,5 m dan ortiq boʻlsa, boshqa tomoni esa 4,5 m yoki undan kam boʻlsa va shu bilan birga chekka chiziqlari oʻtkir rangga boʻyalsa (kattaroq oʻlchamga perpendikulyar boʻlgan 0,5 — 3,0 m kenglikdagi rangli chiziqlar bilan almashtiriladi).

363. Obyektlar (quvurlar, tele va meteorologik ustunlar, elektr uzatish liniyalari va boshqalar) quyidagicha belgilanishi kerak:

100 m gacha boʻlgan balandlikda ular yuqori nuqtadan toʻsiqni cheklash yuzasi bilan kesishish chizigʻigacha, lekin obyekt balandligining kamida 1/3 qismida, kengligi 0,5 — 6,0 m boʻlgan almashinadigan rangli gorizontal chiziqlar bilan, navbatlashgan yoʻlaklarning minimal soni — uchta;

100 m dan ortiq balandlikda yuqoridan pastgacha almashinadigan rangli chiziqlar bilan.

364. Yurgizib borish yoʻlagining chekka belgilari toʻgʻri qismlarda 30 m dan ortiq boʻlmagan boʻylama oraliqda va yumaloqlangan qismlarda kichikroq oraliqlarda yurgizib borish yoʻlagi chetidan 3 m dan oshmasligi lozim.

365. Yurgizib borish yoʻlagining chekka belgilari balandligi 0,45 m dan oshmasligi kerak.

Barcha havo kemalari harakati uchun doimiy yopiq boʻlgan uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi yoki ularning alohida qismlarida ularning yopilishini koʻrsatuvchi belgi bilan belgilangan boʻlishi lozim.

366. Samolyot harakati uchun vaqtincha yopilgan uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi yoki ularning alohida qismlarini belgilashda boʻyoq qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Koʻrsatilgan yopiq maydonni belgilash uchun moʻrt toʻsiqlar yoki belgilash belgilari qoʻllanilishi kerak. Bunda, ular uzunligi 3 m boʻlgan uchburchak prizma boʻlib, yengil material bilan qoplangan boʻlishi lozim.

367. Uchish-qoʻnish yoʻlagi yopiqligini koʻrsatuvchi belgilash uchish-qoʻnish yoʻlagining har bir uchida yoki uning alohida yopiq qismida bajarilishi kerak.

Yopiq yurgizib borish yoʻlagining har bir uchida yoki uning alohida yopiq qismida belgilar boʻlishi lozim.

368. Uchish-qoʻnish yoʻlagi yoki yurgizib borish yoʻlagi yopilishini koʻrsatuvchi belgi xoch shaklida belgilanishi kerak boʻlgan zona chegarasiga taxminan perpendikulyar joylashgan boʻlishi zarur. Belgilar uchish-qoʻnish yoʻlagi uchun oq va yurgizib borish yoʻlagi uchun sariq boʻlishi kerak.

Uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi yoki ularning alohida qismlari havo kemalari harakati uchun doimiy ravishda yopiq boʻlsa, ulardagi barcha belgilar olib tashlanishi lozim.

369. Harakatlanish uchun yopilgan uchish-qoʻnish yoʻlagining, yurgizib borish yoʻlagi yoki ularning alohida qismlarining yorugʻlik signalizatsiya vositalari oʻchirilishi kerak.

Bunda, texnik xizmat koʻrsatish uchun ishga tushirish bundan mustasno.

Uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi yoki uning transportga yopiq boʻlgan alohida qismi mavjud uchish yoʻlagi yoki tunda ishlatiladigan yurgizib borish yoʻlagi bilan kesishsa, ularning yopilishidan ogohlantiruvchi markirovka belgilari yopiq zonaga kirish joyi boʻylab joylashtirilishi va 3 m dan oshmaydigan oraliqlarda oʻrnatilgan chiroqlar bilan toʻldirilishi lozim.

370. Xalqaro aeroportlar aerodromlarini loyihalashda OʻZR AQ-153 ga rioya etish kerak.

371. Vertodrom belgilari IKAO talablariga muvofiq boʻlishi lozim.

17-bob. Aerodromlarda avtomobil yoʻllari

372. Aerodromlardagi avtomobil yoʻllari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

alohida hududlarga kirish yoʻllari va aerodromning qoʻriqlash signalizatsiyasi;

aerodrom toʻsigʻining perimetri boʻylab joylashgan xizmat koʻrsatish va ishlab chiqarish magistral yoʻllar.

373. Magistral yoʻllar har qanday ob-havo sharoitida foydalanishga yaroqli boʻlishi lozim.

Bunda, magistral yoʻllar aerodromda ishlaydigan eng ogʻir transport vositalarining yukiga chidamli boʻlishi lozim.

Magistral yoʻllar quyidagi qoplamalar bilan qoplanishi kerak:

F, E va D toifali aerodromlardagi qattiq yoki qattiq boʻlmagan turdagi asosiy qoplamalar;

C, V va A toifali aerodromlardagi yengil yoki oʻtish tipidagi qoplamalar.

374. Avtomobil yoʻllarini loyihalash SHNQ 2.05.02-23 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

375. Yoritish va navigatsiya uskunalari, perron, uchish-qoʻnish yoʻlagi va boshqa aerodrom elementlarini yoritishda OʻzR AQ-160 ga amal qilish lozim.

18-bob. Atrof-muhitni muhofaza qilish

1-§. Umumiy qoidalar

376. Yangi aerodromlarni (vertodromlar) loyihalash va mavjudlarini rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishda atrof-muhitga taʼsiri baholanishi lozim.

Atrof-muhitga taʼsirni baholash bosqichlari va buning uchun taqdim etilgan materiallar SHNQ 1.03.03-23 ga javob berishi va quyidagilarga tegishli asosiy jihatlarni qamrab olishi kerak:

salbiy taʼsir manbalari va obyektlarini baholash;

atmosfera havosiga taʼsiri;

suv havzalari va gruntga taʼsiri;

shovqin taʼsirini baholash va uchish-qoʻnish yoʻlagidan seliteb va boshqa hududlarni uzoqlashtirish;

radiotexnika vositalaridan elektromagnit nurlanish taʼsiri;

potensial avariya holatlarini baholash.

2-§. Atmosfera havosiga taʼsiri

377. Aerodromlarni (vertodromlarni) loyihalashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qilish manbalari (havo kemalari, radiotexnika, aerodrom qoplamalari, aviatsiya texnikasi va passajirlarga xizmat qiluvchi harakatdagi vositalar);

bevosita havo kemalarini uchish va qoʻnish hududida joylashgan va qoʻnish joylarida joylashgan hamda tabiatdagi fizik-kimyoviy jarayonlarni oʻzgarishi va noqulay meteorologik sharoitlarda yangi ifloslantiruvchi moddalarning paydo boʻlishiga imkon beruvchi manbalar.

378. Aerodromlar va ularning elementlarini (perronlar, havo kemalarining toʻxtash joylari, maxsus maqsadlardagi maydonlar) loyihalash va ishlatishda atmosfera havosiga taʼsirini hisobga olish kerak.

Bunda, aerodromdagi transport vositalari dvigatellaridan atmosferaga chiquvchi ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasini SanQvaN 0053-23 ga muvofiq hisoblash lozim.

379. F, E va D kodli aerodromlar uchun aerodrom hududidagi grunt ifloslanishiga atmosferani ifloslantiruvchi moddalarning taʼsirini hisoblash kerak.

4-§. Suv havzalari va gruntga taʼsiri

380. Aerodrom loyiha hujjatlarida quyidagilar boʻlishi lozim:

angar oldi va ishlarni tugallash maydonlari;

havo kemalarini yuvish, saqlash va ularni muzlashiga qarshi ishlov berish uchun toʻxtash joylari;

perronlar va vokzal oldi maydonlari;

uchish-qoʻnish yoʻlagining sunʼiy qoplamalari;

yurgizib borish yoʻlagi;

yukli ombor, maxsus avtobazalar, avariya-qutqarish boʻlimlari;

issiqlik bilan taʼminlovchi boʻlimlar hududidan grunt va yuza oqova suvlarini qochirish uchun suvni qochirish va drenaj tizimlari.

381. Qishloq xoʻjaligida oʻgʻitlar va pestitsidlarni qoʻllash uchun foydalaniladigan samolyotlarga xizmat koʻrsatadigan aerodrom joylari kimyoviy reagentlar va oqova suvlarni mexanik tozalash bilan jihozlangan oʻzining tozalash inshootlariga ega boʻlishi kerak.

382. F, E va D kod harflari boʻlgan aerodromlarda tozalangan suvni keyinchalik aeroportning texnik ehtiyojlari uchun ishlatish uchun oqova suvlarni tozalash inshootlari qurilishi lozim.

383. Aerodromning suvni qochirish va drenaj tarmoqlari tizimida tozalovchi inshootlarni loyihalashda yuza oqova suvlarini tozalash va zararsizlantirish uchun asosiy ifloslantiruvchi manbalar joylashgan suv yigʻuvchi maydonlarda kollektorlardan chiqish tuynugi oʻrnatish kerak.

384. Aerodromni tozalash inshootlari tizimi tarkibida ishchi hajmi yogʻingarchilik yogʻgandan soʻng 10-15 mm gacha hosil boʻladigan yuza oqova suvlarni toʻplashga moʻljallangan yigʻuvchi sigʻimlar qurilishi va ularni asosiy miqdoriga koʻra loyihalangan va neft mahsulotlari, shuningdek tabiiy yoki sunʼiy aeratsiya bilan tozalashni, biologik hovuzlarni qurish lozim.

385. Quruq havoda drenaj suvlari oqimi 10 mm va undan ortiq yogʻingarchilik paytida hosil boʻlgan yomgʻir suvi, shuningdek erigan suvning bahorgi oqimining bir qismi tozalanmasdan suvli obyektlarga yoki oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga tushirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

386. Tozalash inshootlari konstruksiyasi elementlarini va tozalanmagan hamda tozalangan oqova suvlarni oqova tizimlarini loyihalash SHNQ 2.04.03-24 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

5-§. Shovqin taʼsiri

387. Yangi qurilgan aerodromlar (vertodromlar) shahar va qishloq aholi punktlaridan tashqarida joylashgan boʻlishi lozim.

Bunda, aerodrom (vertodrom) chegarasidan seliteb hududi chegaralarigacha boʻlgan masofa har bir aniq holat uchun belgilanishi kerak.

388. Yangi aerodromlarni loyihalashda (ularni kengaytirish istiqbollarini hisobga olgan holda) aerodrom chegaralarining aholi punktining turarjoy hududi chegaralarigacha boʻlgan masofalari GOST 22283-88 hamda SanQvaN 0008-20 ga muvofiq belgilanishi lozim.

Uchish yoʻli shovqin taʼsiri boʻyicha chegaralangan seliteb yoki boshqa hudud chegarasini kesib oʻtmasa, uchish yoki qoʻnish uchun kirish yoʻnalishi boʻyicha uchish yoʻlining gorizontal proyeksiyasi va seliteb hududi chegarasi orasidagi eng kichik masofani F, E va D kod harfli aerodromlari uchun 3 km kam boʻlmagan, S va Vlar uchun 2 km dan kam boʻlmagan qilib belgilash kerak.

389. Vertodrom maydonini tanlashda, uchish maydonidagi eng yaqin qoʻnish maydonining markazi turarjoy binolaridan kamida 2 km da joylashishi lozim.

390. Vertodrom uchish maydoni mavjud boʻlganda, uni yon chegaralari va aholi yashash joyining seliteb hududi chegarasi orasida 0,3 km dan kam boʻlmagan masofa boʻlishi kerak.

391. Aerodromni yangi qurish yoki rekonstruksiya qilish loyihasini ishlab chiqishda uning xususiyatlarini hisobga olgan holda, yondosh hududdagi mavjud akustik vaziyatni, shuningdek havo kemalarining ishlashi uchun koʻzda tutilgan shovqin xususiyatlarini hisobga olish lozim.

392. Samolyotning uchishi, parvozi va qoʻnishi paytida, dvigatellarni sinovdan oʻtkazishda mavjud va loyihalashtirilgan aerodromlar yaqinidagi havo muhitining noqulay akustik ifloslanishi (samolyot shovqini) koʻrsatkichi sifatida turarjoy obyektlari binolari yoki boshqa binolarda GOST 22283-88 da belgilangan maksimal va ekvivalent tovush darajasidan oshib ketishi hisoblanishi kerak.

6-§. Elektromagnit maydonlarning taʼsiri

393. Aerodrom hududida havo harakatini boshqarish, navigatsiya hamda yagona va guruhli uzluksiz va intervalgacha boʻlgan elektromagnit energiya nurlanishining manbalari bilan aloqa qilishning radiotexnik vositalarini joylashtirishda quyidagilarni hisobga olish kerak:

yuqori va oʻta yuqori chastotalar oraligʻida hosil boʻlgan magnit maydonlarining taʼsir darajasi va yoʻnalishlarini;

sanitariya-muhofaza zonalari va cheklangan rivojlanish zonalarining hajmi va samaradorligini baholashni;

xizmat koʻrsatuvchi xodimlar, yoʻlovchilar va mahalliy aholini nurlanish taʼsiridan ekran va ekransiz himoya qilish uchun boshqa muhandislik-texnik yechimlarni.

394. Atrof-muhitga taʼsirini baholash materiali tavsiya etilgan radiotexnika vositalari qurilishi hududida energiya oqimi zichligini aniqlash hisobini oʻz ichiga olishi lozim.

395. Elektromagnit maydonlarning taʼsirini hisoblash ishlari quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

radiotexnik vositalarining texnik va foydalanish xususiyatlarini;

relyefning topografik xususiyatlarini;

burilish joyida joylashgan radiotexnik vositalarining soni va sigʻimini oshirish imkoniyatlarini.

396. Xodimlarni va aholini elektromagnit maydonlar taʼsiridan himoya qilishning asosiy vositalari sifatida sanitariya muhofazasi zonasi va radiotexnik vositalari atrofidagi rivojlanishni cheklash zonasi hisoblanishi lozim.

Sanitariya muhofazasi zonasi hududining tashqi chegarasi yer yuzasidan 2 m gacha boʻlgan balandlikda (elektromagnit maydon energiyasi oqimining zichligi GOST 12.1.006-84 hamda SanQvaN 0060-23 ga muvofiq) eng yuqori darajadagi koʻrsatkichlardan oshmasligi zarur.

397. Sanitariya muhofazasi zonasi ichida qatʼiy rejimning pastki zonasini hisoblash kerak.

398. Aerodrom muhofaza zonasining tashqi chegarasida yer yuzasidan 2 m dan ortiq balandlikda radiotexnik vositalaridan elektromagnit maydonning energiya oqimini zichligi aholi punktlari uchun ruxsat etilgan maksimal darajadan oshmasligi lozim.

Aerodrom muhofaza zonasining ichki chegarasida elektromagnit energiya oqimining zichligi aerodrom uchun ruxsat etilgan maksimal darajasidan oshmasligi kerak.

399. Aerodrom muhofaza zonasi chegarasida yangi turarjoy qurilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunda, aholini himoya qilish boʻyicha chora-tadbirlar majmui va tegishlicha hisob-kitob bilan asoslangan taqdirda, mavjud turarjoy qurilishini saqlab qolishga yoʻl qoʻyiladi.

7-§. Ekologik faoliyat

400. Barcha toifadagi aerodromlarni (vertodromlarni) loyihalash va ulardan foydalanishda atrof-muhitni muhofaza qilish choralari quyidagilarga qaratilgan boʻlishi kerak:

barcha tabiiy muhitga salbiy taʼsirlarni yumshatish;

xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni, yoʻlovchilarni va aholini radiotexnik vositalari taʼsiridan himoya qilish, shu jumladan radiatsiya darajasini tizimli monitoring qilish;

ekranlar ajratish, himoyalash uchun daraxtlar oʻtqazish va boshqalar;

seliteb, bino-inshootlar va yuqori voltli elektr uzatish liniyalarini, shuningdek koʻchmanchi qushlarning koʻchish yoʻllarini uchish maydonidan eng katta masofaga uzoqlashtirish orqali parvozlar xavfsizligini taʼminlash.

401. Uchish maydonidan foydalanishda quyidagi atrof-muhit muhofazasi boʻyicha vazifalar amalga oshirilishi kerak:

yerning grunt qoplamasini (oʻsimlik qatlamini) saqlab qolish;

undan ehtiyotkorona va oqilona foydalanish;

aerodromlarning sunʼiy qoplamalaridan yigʻilgan yomgʻir-jala oqova suvlari hamda erigan suvlari bilan yerusti va yerosti suvlari ifloslanishini oldini olish.

402. Aviakorxonalar gruntni eroziya, ifloslanishdan muhofaza qilish aerodrom va vertodrom uchun ajratilgan yerdan oqilona foydalanish, ularning yomgʻir-jala hamda erigan suvlar bilan ifloslanish holida, ularni tozalash chora-tadbirlarini ishlab chiqishlari lozim.

403. Aeroport hududida grunt eroziyasini oldini olish uchun uchish maydoniga koʻp yillik chim hosil qiluvchi oʻt urugʻlari sepilishi, xizmat-texnik qurilmalar uchastkalarida esa, daraxt-buta ekinlari ekilishi kerak.

404. Sunʼiy qoplamalar yuzasidagi grunt qatlamining yerusti suv oqimi bilan yuvib ketilishini oldini olish uchun zovur (drenaj) tizimi, yomgʻir suvlarini qabul qilgich va suvni chiqarib yuborish qurilmalari soz holatda saqlanishi lozim.

405. Uchish maydonida hosil boʻlgan yer usti yomgʻir-jala va erigan oqova suvlarni tozalamasdan suv havzalariga tashlashga, amalda boʻlgan yer usti suvlarini oqova suvlar bilan ifloslanishdan muhofaza qilish, aerodromlar toifalariga muvofiq sanitariya-himoya zonalarini taʼminlashga qoʻyiladigan talablarga javob bergandagina yoʻl qoʻyiladi.

19-bob. Yongʻin xavfsizligi qoidalari

406. Aerodrom hududidagi havo kemalarida sodir boʻlgan yongʻinlarni oʻchirish uchun tashqi yongʻin oʻchirish suv havzalarini tashkil etish lozim.

Bunda, aerodrom hududidagi yongʻinga qarshi suv taʼminoti QMQ 2.04.02-19 va SHNQ 2.04.01-21 ga muvofiq bajarilishi kerak.

407. Aerodromning uchish-qoʻnish yoʻlagining har 150 m uzunligi boʻylab hamda ushbu yoʻlak chetidan 50 — 80 m dan yaqin boʻlmagan masofada va/yoki xavfsizlik yoʻlagida tashqi yongʻin oʻchirish suv havzalari joylashtirilishi lozim.

408. Suv havzalari tegishli koʻrsatkich belgilar bilan belgilanishi kerak. Suv havzasi quvurining diametri 150 mm dan kam boʻlmasligi lozim.

409. Suv havzalarining quvuri GOST 9941-2022 ga asosan tanlanishi hamda quvurni tashqi korroziyadan himoyasi GOST 9.602-2016 ga asosan amalga oshirilishi kerak.

410. Yer osti suv havzalarining quvurlari halqalangan tizimda oʻrnatilishi lozim.

411. Yer osti suv havzalariga yongʻin oʻchirish avtomobillarini (aerodrom avtomobillarining ogʻirligini inobatga olgan holda) borish yoʻllari qattiq qoplamali qilib loyihalanishi kerak.

Bunda, yongʻin oʻchirish avtomobillarini orqa (nasos) tomoni bilan yer osti suv havzalariga oʻrnatishi uchun qattiq qoplamali yoʻldagi barcha burilishlar inobatga olinishi lozim.

412. Suvsiz hududlarda yer osti suv havzalari uchun aerodromning yongʻinga qarshi talab qilinadigan darajasiga muvofiq, muzlamaydigan yongʻinga qarshi hovuzlar joylashtirilishi lozim.

Ushbu yongʻinga qarshi hovuzlaridan bino va inshootlarning yongʻinga qarshi suv tizimi uchun ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, hovuz sigʻimi umumiy suv sarfida hisoblanishi kerak.

413. Yer osti suv havzalaridagi bosim 2 atm.dan past boʻlsa, suv sarfi hisobi boʻyicha suv bosimini koʻtarib beruvchi nasoslar bilan jihozlanishi, bunda 2 ta (asosiy va zaxira) koʻzda tutilishi lozim.

414. Suv bosimini koʻtarib beruvchi asosiy yongʻinga qarshi nasos ishdan chiqqanda, zaxira nasos avtomatik ravishda ishga tushishi hamda ushbu nasoslarning elektr taʼminoti I toifada boʻlishi hisobga olinishi kerak.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA

Gidrogeologik sharoitlarning turlari

Gidrogeologik sharoitlar turi	Gruntning muzlashida yer osti suvlari sathining chuqurligi
1	Muzlash chuqurligidan koʻp: 2,0 m — gilda, changli qumoqda; 1,5 m — qumoq grunt va changli qumgruntlarda; 1,0 m — qumgruntlar, qumlar, changli qumlarda;
2	Muzlash chuqurligidan katta, lekin I tur uchun berilgandan kichik
3	Muzlash chuqurligidan kichik.

Izohlar: 1. Muzlash chuqurligi qordan tozalangan ochiq qoplama yuzasi uchun hisob bilan aniqlanadi va uni ustidan aerodrom yuzasini vertikal rejalashtirishni hamda zamin va qoplama materiallarining issiqlik-texnikaviy tasniflarini inobatga olib hisoblanadi.

2. Grunt muzlashni boshlaganida yer osti suvlari sathining chuqurligi qoplama tepasini qidiruv ishlarida belgilangan yer osti suvlari sathigacha, chuqur drenajlar yoki boshqa suv sathini pasaytiruvchi qurilmalar mavjud boʻlganda depression egrisi tepasigacha hisoblanadi.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA

Gilli gruntlar nomenklaturasi

Grunt	Gruntning turlari	Quruq grunt ogʻirligiga nisbatan 0,05 dan 2 mm gacha oʻlchamdagi grunt zarrachalari miqdori, foiz	Egiluvchanlik miqdori Ip, foiz
qumgrunt	Yengil yirik	50* dan yuqori	I≤Ip≤7
	Yengil	50 dan yuqori
	Changli	20 dan 50 gacha
	Ogʻir changli	20 dan kam
Qumoq	Yengil yirik	40 dan yuqori	7≤Ip≤12
	Yengil	40 va undan kam	7≤Ip≤12
	Changli	40 dan yuqori	12≤Ip≤17
	Ogʻir changli	40 va undan kam	12≤Ip≤17
Gil	Qumli	40 dan yuqori	17≤Ip≤27
	Changli	Zarrachalari 0,05 dan 0,005 mm gacha oʻlchamdan kam
	Changli	Zarrachalari 0,05 dan 0,005 mm gacha oʻlchamdan kam
	Toʻyingan	Normalanmaydi	Ip≤27

* Yengil yirik qum-gruntlar uchun 0,25 dan 2 mm gacha boʻlgan oʻlchamdagi zarrachalarning tarkibi hisobga olinishi lozim.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA

Qattiq qoplamaning qalinligi, sm	Koʻndalang choklarda		Boʻylama choklarda
	Shtir diametri, mm	Shtir uzunligi, sm	Shtir diametri, mm	Shtir uzunligi, sm
	toʻgʻri	toʻgʻri	toʻgʻri	toʻgʻri
20 va undan kam	20	50	20	80
21-30	22	50	20-22	80
31-40	25	50	20-22	80

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA

Gruntlarning hisobiy tasniflari

Tabiiy zamin grunti

Gidro geologik sharoit turlari

Quyidagi yoʻl-iqlim hududlari uchun hisobiy toʻshama koeffitsiyenti K_s, MN/m³

Quyidagi yoʻl-iqlim hududi uchun elastiklik moduli, E, MPa

I — IV

Shagʻalli, qum,

yirik qum

180

130

Oʻrtacha kattalikdagi qum

160

150

120

Mayda qum

100

Changli qum

110

Qum-grunt

110

Gil, qumoq grunt

Changli qum-grunt va qumoq grunt

Izohlar: 1. Jadvalda keltirilgan hisobiy oʻrin koeffitsiyentini kgs/cm³ga keltirish uchun 10-marta kamaytirish, kgs/cm³ga keltirish uchun esa 10-marta oshirish lozim.

2. 3-tur gidrogeologik sharoit uchun keltirilgan gruntlarni oʻrin koeffitsiyenti va elastiklik modullari qiymati quritish, yer osti suvlari sathini pasaytirish va boshqa muhandislik tadbirlarini qoʻllash bilan ularni 2 turga oʻtkazishni hisobga olib koʻrsatilgan.

3. Gruntlarning toʻshama koeffitsiyenti va elastiklik modullarining keltirilgan qiymatlari gʻovaklilik koeffitsiyenti e 0,5-0,8 ga teng boʻlganda, ularni tabiiy joylashishiga e>0.8 boʻlganda, koeffitsiyentlar qiymatlarini 35 foiz ga kamaytirish lozim.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA

Toʻshamaning ekvivalentli koeffitsiyentini aniqlash

1. Ushbu ilovadagi qoidalar tabiiy zamin, shuningdek egiluvchanlikning choʻzilishga hisobiy qarshiligi normalanmagan materialga ega boʻlgan sunʼiy zamin qatlamlarini hisobiga nisbatan tatbiq etiladi.

2. Qattiq qoplamalarning qatlamli zamini uchun siqiladigan qatlam N chegarasida toʻshamaning ekvivalentli koeffitsiyenti K_se, MN/m³quyidagi ifoda orqali aniqlanishi zarur:

bu yerda:

K_se, K_s2,K_s3 — turli holatli materiallar va bir xil turdagi gruntli tabiiy yoki sunʼiy zaminlarning gʻovakli va issiqdan himoyalovchi qatlamlarini ham hisobga olganda, 4 va 9 ilova (6-jadval)ga asosan qabul qilinadigan birinchi (yuqoridan hisoblaganda), ikkinchi va uchinchi qatlamlarning toʻshama koeffitsiyentining hisobiy qatlamlari, MN/m³ .

t₁, t₂ — asosning tegishli ravishda birinchi va ikkinchi qatlamlari qalinligi, m;

D_r — ogʻirlikning zaminga uzatilish aylanasining shartli diametri, m.

Ogʻirlikning zaminga uzatilish aylanasining shartli diametri (D_r) quyidagicha qabul qilinishi lozim:

sinfsiz va I darajali ogʻirliklar uchun hisoblanayotgan monolit qoplamalar uchun 3,60 m;

II darajali ogʻirliklar uchun hisoblanayotgan monolit qoplamalar uchun 3,20;

III darajali ogʻirliklar uchun hisoblanayotgan monolit qoplamalar uchun 2,90;

IV darajali ogʻirliklar uchun hisoblanayotgan monolit qoplamalar uchun 2,40;

V va VI darajali ogʻirliklar uchun hisoblanayotgan monolit qoplamalar uchun 2,20;

PAG-14 plitali yigʻma qoplamalar uchun 1,40;

PAG-18 plitali yigʻma qoplamalar uchun 1,75.

Ikki qatlamli zamin uchun t₂va a₂qiymatlarni nolga teng deb qabul qilish lozim.

3. Zamin uch qatlamdan ortiq boʻlsa, eng yupqa qatlamlarni qoʻshni qatlamlar bilan birlashtirish yoʻli orqali 3 qatlamli hisobiga keltirish va ekvivalentli toʻshama koeffitsiyentini hisoblashda quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanadigan birlashtirilgan qatlam koʻrsatkichlaridan (t_redqalinlik va oʻrin koeffitsiyentining K_sr keltirilgan qiymati) foydalanish lozim:

bu yerda:

t_jK_si — xar bir birlashtiriladigan qatlamlarning tegishli ravishda qalinligi, m va toʻshama koeffitsiyenti, mn/m³, (9-ilovaning 6-jadvali).

4. Zaminda gʻovaklik koeffitsiyenti 0,8 dan katta boʻlgan zichlanmagan qatlamli gruntdan foydalanilganda, (siqiluvchi qatlam chegarasida) toʻshama koeffitsiyenti ushbu SHNQning 4-ilovasi boʻyicha qabul qilinishi kerak.

5. Abadiy muzlaydigan gruntlar tarqalgan hududlarda gruntli zaminning loyihaviy tavsiflari ushbu SHNQning 4-ilovasiga muvofiq belgilanishi va dala sinovlari natijalariga koʻra yangilanishi lozim.

6. Qattiq, siqilmaydigan qatlamlar (qoya togʻ jinslari) yotqiziladigan zaminning ekvivalentli toʻshama koeffitsiyenti

quyidagi ifoda orqali aniqlanishi kerak:

K_se = K_srk_h

bu yerda:

K_sr — qattiq qatlamlar ustidagi sunʼiy va tabiiy asos qatlamlarining keltirilgan toʻshama koeffitsiyenti, MN/m³ifoda boʻyicha olinadi;

k_h — qattiq qatlamni taʼsir koeffitsiyenti, qoplama ostidan uni nisbiy joylashish chuqurligi d_b/D_rva toʻshama koeffitsiyenti K_srga bogʻlab rasmdan qabul qilinadi;

d_b — grunt qattiq qatlamining sathi joylashgan chuqurlik, m

Qattiq qatlam koeffitsiyent k_h aniqlash grafigi

Egrida raqamlar bilan qattiq qatlamda yotgan zamin qatlamini toʻshama koeffitsiyenti koʻrsatilgan K_s,MN/m^Z.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA

Koʻpchiydigan gruntlardagi zamin hisobi

1. Koʻpchiydigan gruntlarda koʻtariladigan aerodrom qoplamalari zaminining hisobi koʻpchish deformatsiyasini S_t ruxsat etilgan qiymatgacha S_u pasayishini taʼminlovchi barqaror qatlam qalinligini aniqlashdan iborat.

2. Barqaror qatlam qalinligini quyidagi ketma-ketlikda aniqlash kerak: sunʼiy zamin qalinligini taxminan belgilash.

Aerodrom toʻshamasi va zamin qatlamlari qalinligini hisobga olib, koʻpchiydigan grunt qatlami balandligi N_nm, quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi lozim:

bu yerda:

λ_f λ_fi — tegishli ravishda gruntning oxirgi (p-) koʻpchiydigan qatlami va aerodrom toʻshamasi hamda asosi i qatlamining issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti;

θ_mp — muzlash davrida qoplama yuzasidagi absolyut oʻrtacha harorat, °S, havoning oʻrtacha harorati t_ma teng deb qabul qilinadi;

t_o — gruntning koʻpchishi boshlanishidagi harorati, °S, 1-jadvaldan qabul qilinadi;

τ_f=∑τ_j — qoplama yuzasidagi manfiy haroratli davrning davomiyligi;

τ_j — havoning oʻrtacha oylik manfiy haroratli i oyining davom etishi, soat;

i — aerodrom toʻshamasi va asosidagi qatlamlari soni;

m — aerodrom toʻshamasi va asosidagi qatlamlari soni;

t_i — aerodrom toʻshamasi va asosi i qatlami qalinligi, m;

η_f — grunt n chi qatlamining oʻtish holatida va sovushida ajralib chiqadigan issiqlik miqdori, kJ/m³;

η_fi — fazoviy oʻtishlar hamda aerodrom qoplama va asosi i — qatlamining sovutish paytida chiqarilgan issiqlik miqdori, kJ/m³;

η_fo — koʻtarilish boshlanishining izotermasi ostida joylashgan gruntning fazoviy oʻtishlari va sovishi paytida chiqarilgan issiqlik miqdori, kJ/m³;

C_f, C_fi — issiqlik sigʻimi, kJ/(m³,^oS);

P_d, P_di — quruq gruntni yoki materialni zichligi kg/m³;

w, w_i — jami namlik, birlik qismi;

w_w, w_wi — grunt yoki materiallar tarkibida muzlagan suv mavjudligi hisobiga ularning namligi, tegishli ravishda gruntning (n chi) koʻpchiydigan qatlami va aerodrom toʻshamasi va asosini i chi qatlami, birlik qism.

ρ_di, λ_fi, C_fi, w_i — qiymatlar aerodrom qoplamasi va asosining materiallari uchun 1-jadvaldan, λ_fiva C_fiqiymatlar tabiiy asos gruntlari uchun ushbu SHNQning 6-ilovasi 2-jadvalidan ρ_di,w_{i, va}w_{wi, —}qiymatlar — muhandislik geologiya qidiruv maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi.

w_wqiymatini quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash lozim:

bu yerda:

k_w — koeffitsiyent, 2-jadval boʻyicha qabul qilinadi;

w_p — joʻvalash chegarasidagi gruntning namligi, muhandislik-geologik tadqiqotlar maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi.

	1-jadval
Gruntlar	Koʻpchishning boshlanish harorati ^oS, minus
Qumlar:
Shagʻalli va yirik Mayda va changli	0 0,2
Qum-gruntlar	0,4
qumoq gruntlar:
Yumshoq plastik Qattiq plastik Yarim plastik	0,6 0,8 1,0
Gillar:
Yumshoq plastik Qattiq plastik Yarim plastik	1,1 1,3 1,5


		2-jadval
Gruntlar	Plastiklik miqdori	K_w
Qumlar va qumgruntlar	I_p<0,02	0
Qum-gruntlar	0,02p<0,07	0,35
Qumoq gruntlar	0,07p<0,13	0,50
	0,13p<0,17	0,55
Gillar	I_p>0,17	0,65

3. Zaminning koʻpchish deformatsiyasini hisobiy qiymati S_f, m, 1-rasmdagi hisobiy sxemaga asosan qoʻyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

bu yerda:

N_i — i qatlamdan yuqorida yotgan qatlamlarni hisobga olmaganda asosning muzlaydigan qatlami balandligi, m;

m_zi — aerodrom toʻshamasi va asosining koʻpchish jadalligining pasayishini hisobga oluvchi koeffitsiyent N_i/N_fnisbatlarga bogʻlab 2-rasmdan aniqlanadi;

N_f — aerodrom toʻshamasi va asosining koʻpchishi boshlanishida izotermalargacha boʻlgan muzlagan qatlami balandligi, m;

k_fi — i chi qatlamning muzli koʻpchish koeffitsiyenti mazkur ilovaning 3-jadvaliga muvofiq qabul qilish kerak.

1-rasm. Qatlam zamin qismi sxemasi

2-rasm. m_zkoeffitsiyentni aniqlash sxemasi

4. Tabiiy zamin sifatida I va II prinsiplaridan foydalanilsa, gruntlarning ushbu SHNQning 6-ilovasi (3) ifodasi boʻyicha aniqlangan majburiy mavsumiy erish chuqurligi d_t dan kam boʻlsa, koʻpchish deformatsiyasi hisobida N_fga teng deb qabul qilish, oxirgi (p-) koʻpchiydigan qatlam balandligi esa quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi lozim.

			3-jadval
Gruntlar	Quyidagi gidrogeologik sharoit turida muzli koʻpchish koeffitsiyenti kf
Gruntlar	1	2	3
Qumlar:
shagʻalli	0	0	0,1
yirik	0	0,01	0,02
oʻrta kattalikdagi tarkibida 0,5mm dan kichik oʻlchamli zarrachali mayda foiz;	0	0,01	0,03
2 gacha	0	0,01	0,03
2 dan yuqori 15 gacha	0,01	0,02	0,04
changli	0,02	0,05	0,10
Qum-gruntlar:
tarkibida 0,25 dan 0,05 mm gacha qumli zarrachali, foiz:	0,01	0,03	0,10
20 va kam	0,03	0,05	0,12
20 dan koʻp changli	0,04	0,08	0,20
qumoq gruntlar:
tarkibida gilli zarrachalar, foiz:	0,02	0,04	0,12
10 dan 20 gacha	0,03	0,05	0,14
20 dan katta 30 gacha changli	0,04	0,06	0,20

Izohlar: 1. Yirik boʻlakli gruntlar uchun hisobiy koʻpchish koeffitsiyenti qiymati toʻldiruvchi (qum, qumgrunt va boshqalar) turiga bogʻliq holda kamaytiruvchi koeffitsiyent kirgizish bilan qabul qilinadi. Koeffitsiyent qiymati toʻldiruvchi tarkibi grunt ogʻirligining 10 dan 30 foiz gacha boʻlganda, 0,5 toʻldiruvchi tarkibi grunt ogʻirligini 30 dan 50 foiz gacha boʻlganda, 0,7 qabul qilinadi.

2. Gruntda minerallar ortishi koʻrinishida yangi yuzaga kelgan kaolinit guruhi, shuningdek gillangan va gʻilli gruntlarining kichik qatlami mavjud boʻlsa, qumlarda koʻpchish koeffitsiyenti 1 va 2-turdagi gidrogeologik sharoit uchun 0,01 ga va 3-tur gidrogeologik sharoit uchun 0,02 ga ortadi.

Gruntlarda karbonatlar, oq tusdagi karbonatlar boʻlagi ljelengiya koʻrinishida mavjud boʻlsa, shuningdek tabiiy zaminni standart zichlashdagi eng kattasiga yaqin zichlikkacha zichlanganda, koʻpchish koeffitsiyenti 1 va 2 chi tur gidrogeologik sharoit uchun 0,01 ga, 3 chi tur gidrogeologik sharoit uchun 0,02 ga kamaytiriladi.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA

Foydalanishdagi ogʻirlik va konstruksiyani oʻzini ogʻirligidan gruntda yuzaga keladigan siquvchi kuchlanishni aniqlash

1. Gruntda gruntning oʻzini ogʻirligidan va aerodrom toʻshamasidan yuzaga keladigan siquvchi kuchlanishlari

, kPa, quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

konstruktiv qatlam qalinligi, m;

— konstruktiv qatlam materialining zichligi, t/m³;

a_z— aerodrom toʻshamasi ostidan gruntning qaralayotgan nuqtasigacha boʻlgan masofa, m;

g=9,81 m/s² — erkin tushish tezlanishi;

— grunt zichligi, t/m³.

2. Gruntda ekspluatatsiyaviy ogʻirlikdan yuzaga keladigan siquvchi kuchlanish quyidagi ifoda orqali aniqlanadi:

— gruntli asos yuzasidagi bogʻlanishli bosimning eng katta qiymati, kPa.

3. Qattiq qoplamalar uchun boshlangʻich bosimning eng katta qiymatini p_k kPa, quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash lozim.

bir gʻildirakli tayanchlar uchun:

koʻp gʻildirakli tayanchlar uchun:

bu yerda:

gʻildirakka tushadigan yuk, kN, 245-bandda keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadi (12);

l — qattiq monolitni hisoblashda 1,0 m ga teng va prefabrik qoplamalarni hisoblashda 0,5 m ga teng olingan qoplama plitasining elastik xarakteristikasi;

— tayanchning barcha gʻildiraklari bogʻlanish maydonining ogʻirlik markazidan i — gʻildirak izi markazigacha boʻlgan masofa, m;

— bosh tayanchdagi gʻildiraklar soni;

— koeffitsiyent, qiymati bir gʻildirakli tayanchlar uchun — 5,0, ikki gʻildirakli tayanchlar uchun — 3,5, toʻrtta va ortiq sonli gʻildirakli tayanchlar uchun — 2,0 ga teng deb qabul qilinishi kerak;

— qattiq monolitik qoplamalarni hisoblashda 1,0 ga teng olingan koeffitsiyent va yigʻma qoplamalarni hisoblashda 1,42 ga teng.

4. Bogʻlanishli bosim p_k ning eng katta qiymati, qattiq boʻlmagan qoplama uchun quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash lozim, kPa:

bu yerda:

— gʻildirak pnevmatikasidagi havoning ichki bosimi, kPa;

— boshlangʻich bosimning eng katta qiymati;

— gruntli asos yuzasidagi bogʻlanishli nisbiy bosim, nisbatlarga bogʻlab nomogramma boʻyicha aniqlanishi lozim;

E — gruntli asosning elastiklik moduli, MRa;

E_mt — qattiq boʻlmagan konstruksiyaning oʻrtacha elastiklik moduli, MRa;

t_tot— qattiq boʻlmagan konstruksiyaning umumiy qalinligi, m;

— bir gʻildirakli ekvivalent ogʻirlik pnevmatikasi izi yuzasiga teng kattalikdagi aylana diametri, m.

5. k_z koeffitsiyenti qiymatining 1-jadval boʻyicha qaralayotgan nuqtadan qoplama plitasi ostigacha boʻlgan ekvivalent masofa D_r, ni qattiq qoplamalar uchun qoplama nuqtasidan ogʻirlikning sunʼiy zaminga uzatilish aylanasining shartli diametriga nisbati va qattiq boʻlmagan qoplamalar uchun a_z/D_r hisobga olib aniqlash kerak.

1-rasm. Qattiq boʻlmagan qoplamaning gruntli zamini yuzasidagi R_ksolishtirma kontakt bosimini aniqlash nomogrammasi

			1-jadval
a_e yoki a_zD_rD_r	k_z	a_e yoki a_zD_rD_r	k_z
0 0,2 0,4 0,6 0,8 1,0 1,2 1,4 1,6	1,000 0,949 0,756 0,547 0,390 0,284 0,213 0,165 0,130	1,8 2,0 2,2 2,4 2,6 3,2 3,8 4,4 5,0	0,106 0,087 0,073 0,062 0,053 0,036 0,025 0,019 0,015

6. Ekvivalent masofasi a_e, m, ni quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash lozim.

bu yerda:

— 1 bandga qarang;

— sunʼiy asosning konstruktiv qalinligi, m;

k_oi — 2-jadval boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.

	2-jadval
Qattiq qoplamani sunʼiy asosi konstruktiv qatlam materiali	Koeffitsiyent
Qum	1,5
Bogʻlovchilar bilan ishlov berilmagan grunt shagʻalli, grunt chaqiq toshli qorishmalar	2,5
Xuddi shunday, organik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan; zichlash usuli boʻyicha yotqizilgan chaqiq tosh	3,5
Qumli sement, gruntli sement, uchuvchi kul bilan ishlov berilgan gruntlar	6,0

7. Qattiq va qattiq boʻlmagan qoplamalarni qoplama plitalaridan sunʼiy asosga ogʻirlikni uzatilish aylanasining shartli diametrini D_r , m, quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash kerak:

bu yerda:

— havo kemasi tayanchiga tushadigan hisobiy ogʻirlik, kN.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA

Aerodrom toʻshamalari materiallarining tasnifi

				1-jadval
Egilishdagi choʻzilishga qarshi mustahkamlik boʻyicha sinfi	Quyidagi hisoblarda egilishdagi choʻzilishga hisobiy qarshilik, MRa (kgk/cm²)		Betonning boshlangʻich elastiklik moduli Yeb, MRa (kgk/cm²)
	mustahkamlik boʻyicha R_btb	yoriq hosil boʻlishi boʻyicha R_btb	ogʻir	Mayda zarrali (qumli)
2,8/35	2,26	-	2,60·10	2,16·10
3,2/40	2,75	-	2,84·10	2,31·10
3,6/45	3,04	3,60	3,04·10	2,45·10
4,0/50	3,43	4,00	3,24·10	2,60·10
4,4/55	3,73	4,40	3,53·10	-
4,8/60	4,10	4,80	3,53·10	-
5,2/65	4,40	5,20	3,73·10	-
5,6/70	4,80	5,60	3,73·10	-
6,0/75	5,10	6,00	3,82·10	-
6,4/80	5,50	6,40		-

Izohlar:

1. Chiziq oldida choʻzilishga mustahkamlik boʻyicha beton sinfi, chiziqdan keyin tegishli mustahkamlik variatsiyasi koeffitsiyenti 0,135 boʻlganda, egilishdagi choʻzilishga mustahkamlik boʻyicha beton markasi.

2. Beton sinflari betonning egilishdagi choʻzilishga taʼminlanganligi 0,95 boʻlganda, kafolatlangan mustahkamligiga javob beradi.

3. Mayda zarrali betonning boshlangʻich elastiklik moduli yiriklik moduli 2,0 dan katta boʻlgan qumdan tayyorlangan tabiiy qattiklikdagi beton uchun keltirilgan; yiriklik moduli 2,0 dan kichik boʻlgan qumdan tayyorlangan tabiiy qattiqlikdagi beton uchun ushbu jadvaldagi qiymatlarni 0,9 ga koʻpaytirish lozim.

						2-jadval
Qattiq boʻlmagan qoplamalar uchun asfaltbeton qorishmalar	Asfaltbetonning hisobiy harorati, ^oS quyidagicha boʻlganda, egilishdagi choʻzilishga qarshiligi R_d , MRa			Asfaltbetonning hisobiy harorati, ^oS quyidagicha boʻlganda, elastiklik moduli E_ab , MRa
	10	20	30	10	20	30
Zich markali:
I II III Gʻovakli	2,8/2,4 2,2/1,9 2,1/1,8 1,7/1,4	2,4/2,1 2,0/1,7 1,9/1,6 1,5/1,3	2,1/1,8 1,7/1,4 1,6/1,3 1,3/1,1	1500 1200 900 900	1000 800 600 600	700 500 400 400

Izohlar:

1. Chiziqdan oldin asfaltbetonning egilishdagi kuchlanish qarshiligi qiymatlarini konstruktiv tayanchlar gʻildirak yuklarining kunlik kamaytirilgan soni uchun 50 tagacha, chiziqdan keyin — 50 dan ortiq qabul qilish lozim.

2. Asfalbetonni hisobiy haroratini qoplama haroratini kuzatish maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda — 30 ⁰S deb qabul qilish kerak.

			3-jadval
Qattiq qoplama sunʼiy zamini uchun beton turi	Egilishdagi choʻzilishda mustahkamlik boʻyicha beton sinfi B_btb	Egilishdagi choʻzilishga hisobiy qarshilik R_btb , MRa	Elastiklik moduli E_b , MRa
Keramzitbeton	1,6/20 2,0/25 2,4/30 2,8/35	1,2 1,5 1,8 2,1	12000 13000 14000 15000
Mayda zarrali (qumli)
Shlakbeton	1,6/20 2,0/25 2,4/30 1,6/20	1,2 1,5 1,8 1,2	14000 17000 20000 9500

Izoh: Chiziq oldida egilishdagi choʻzilishga mustahkamlik boʻyicha beton sinfi, chiziqdan keyin unga tegishli mustahkamlikning variatsiya koeffitsiyenti 0,135 boʻlganda, egilishdagi P_u choʻzilishga mustahkamlik boʻyicha beton B_btb da koʻrsatilgan.

				4-jadval
Sunʼiy zamin uchun qoʻllaniladigan material	Siqilishga mustahkamlik sinfi	Egilishdagi choʻzilishga hisobiy qarshiligi, MRa	Qoplama hisobiga elastiklik moduli, E, MRa.
Sunʼiy zamin uchun qoʻllaniladigan material	Siqilishga mustahkamlik sinfi	Egilishdagi choʻzilishga hisobiy qarshiligi, MRa	qattiq	qattiq boʻlmagan
Eng qulay gruntli qorishmadan tayyorlangan qumli sement va gruntli sement	40 60 75	0,6 0,8 1,0	2900 4000 6000	460 640 960
Qum-gruntli va qumoq gruntli gruntlardan gruntli sement	40 60 75	0,6 0,8 1,0	1500 2200 3700	360 530 890
Changli qum-grunt va qumoq gruntli gruntli sement	40 60	0,6 0,8	1400 1900	340 460

Izoh: Elastiklik moduli va egilishdagi choʻzilishga qarshilik qiymatlari uchun keltirilgan qurilmada aralashtirish yoʻli bilan olinadigan materiallar uchun keltirilgan R_tbva E qiymatlarini 30 foizga oshirish lozim.

		5-jadval
Sunʼiy zaminlardagi grunt va qorishmalar	Quyidagi qoplamalar hisobida elastiklik moduli E, MRa
	qattiq	qattiq boʻlmagan
Yirik boʻlakli gruntlar, qumli shagʻalli, eng qulay tarkibli gruntli shagʻalli va gruntli chaqiq toshli qorishmalar, shagʻalli, yirik va oʻrtacha kattalikdagi qumlar quyidagilar bilan mustahkamlangan:
ketuvchi kul yoki shlak bilan	3600/2400	600/400
Yirik boʻlakli gruntlar, qumli shagʻalli, eng qulay tarkibli gruntli shagʻalli va gruntli chaqiqtoshli qorishmalar, shagʻalli, yirik va oʻrtacha kattalikdagi qumlar sement yoki ohak qoʻshimchasi bilan,	4800/2400	800/400
sement qoʻshimchasi bilan bitum emulsiyasi	4800/3600	800/600
Yirik boʻlakli gruntlar, qumli-shagʻalli, eng qulay boʻlmagan tarkibli gruntli chaqiq toshli qorishmalar,gruntli shagʻalli qorishmalar quyidagilar bilan mustahkamlangan:
ketuvchi kul yoki shlak bilan.	4000/2700	650/450
Yirik boʻlakli gruntlar, qumli-shagʻalli, eng qulay boʻlmagan tarkibli gruntli chaqiq toshli qorishmalar, gruntli shagʻalli qorishmalar sement yoki ohak qoʻshimchasi bilan,	4800/2400	800/400
sement yoki karbamidli qatron qoʻshimchasi bilan bitum emulsiyasi	4800/2400	800/400
Plastik qiymati 3 dan kichik boʻlgan qum va qum-grunt quyidagilar bilan mustahkamlangan:
ketuvchi kul yoki shlak bilan	3000/1200	500/200
Plastik qiymati 3 dan kichik boʻlgan qum va qum-grunt sement yoki ohak qoʻshimchasi bilan,	4000/1500	700/250
sement yoki karbamidli qatron qoʻshimchasi bilan bitum emulsiyasi	4000/2400	700/400
Plastik qiymati 3 dan kichik boʻlgan qum va qum-grunt quyidagilar bilan mustahkamlangan:
ketuvchi kul yoki shlak bilan	3000/1200	500/200
Plastik qiymati 3 dan kichik boʻlgan qum va qum-grunt sement yoki ohak qoʻshimchasi bilan sement yoki karbamidli qatron qoʻshimchasi bilan bitum emulsiyasi	4000/1200	700/200
	4000/2400	700/400
	4800/2400	800/400
Sement yoki ohakli qoʻshimchasi ketuvchi kul yoki shlak bilan mustahkamlangan qumoq grunt	2400/600	400/100
Qovushqoq bitum bilan ishlov berilgan qurilmada aralashtirilgan togʻ jinslaridan hosil boʻlgan chaqiq tosh, siqilishdagi chegaraviy mustahkamligi, MRa:
100 dan 80	4500/3600	700/600
80 dan kichik 60 gacha	3600/3000	600/500
60 dan 30 gacha	3000/1800	500/300
6,5 dan 8 sm qalinlikda shimdirish usulida qovushqoq bitum bilan ishlov berilgan chaqiq tosh	3600/3000	600/500
Asfaltbeton:		mazkur ilovaning 2-jadvaliga qarang
zich	6000
gʻovakli	3600

Izohlar:

1. V va VI toifadagi normativ yuklarga moʻljallangan sunʼiy zaminlarda qoʻllaniladigan, qoʻshimchali yoki qoʻshimchasiz kul yoxud shlak bilan mustahkamlangan materiallarning suvga toʻyingan namunalari siqilishdagi mustahkamlik chegarasi 2 MPa dan 4 MPa gacha boʻlishi lozim.

Sement yoki karbamid smolasi qoʻshilgan bitum emulsiyasi yoxud qovushqoq bitum bilan mustahkamlangan materiallarniki esa 1,5 MPa dan 2,5 MPa gacha boʻlishi kerak. Bunda, egilishdagi choʻzilish mustahkamlik chegarasi 0,6 MPa dan kam boʻlmasligi lozim.

IV va undan yuqori toifadagi normativ yuklarga moʻljallangan sunʼiy zaminlarda qoʻllaniladigan materiallarning suvga toʻyingan namunalarining siqilishdagi mustahkamlik chegarasi 4 MPa va 2,5 MPa dan, suvga toʻyingan namunalarning egilishdagi choʻzilish mustahkamlik chegarasi esa 1 MPa dan kam boʻlmasligi lozim.

Bitum emulsiyasi yoki qovushqoq bitum bilan mustahkamlangan material namunalarining sinovlari 20°C haroratda oʻtkazilishi shart.

2. Asfaltbetonni mustahkamlik tasniflari GOST 9128-2013 ga mos kelishi kerak.

3. Gruntlarning elastiklik modulini eng katta qiymatlarini qorishmalarni qorishtirgich qurilmalarida tayyorlashda va qorishmalarni beton yotqizuvchilarda yotqizishda yoki qorishmalarni bir marta oʻtadigan grunt qorishtirgich mashinalarida tayyorlashda qabul qilish lozim.

4. Sementli suyuq bitum bilan mustahkamlangan gruntlar uchun elastiklik modullarining hisobiy qiymatlarini sementli bitum emulsiyasi bilan mustahkamlangan gruntlar uchun koʻrsatilgan qiymatlardan 1,5-marta kam qabul qilish lozim.

5. Organik bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan materiallarning elastik modullarining yuqori qiymatlari moʻtadil iqlimli hududlarga, pastroq qiymatlar — yumshoq iqlimga ega.

Yumshoq iqlim sharoiti eng sovuq oyning tashqi havosining oʻrtacha oylik harorati 0 °S dan minus 5 °S gacha, oʻrtacha — minus 5 °S dan minus 15 °S gacha, ogʻir — minus 15 °S dan past boʻlishi bilan tavsiflanadi.

			6-jadval
Qattiq va qattiq boʻlmagan qoplamalar sunʼiy zamin materiallari, qorishmalari va gruntlari		Elastiklik moduli, E, MRa	Toʻshama koeffitsiyenti , MN/m
		qattiq	qattiq boʻlmagan
Zichlash usulida yotqizilgan tabiiy toshdan olingan chaqiq tosh siqilishdagi mustahkamlik chegarasi, MRa:
100		450	450
80		350	350
60		300	300
Siqilishga mustahkamlik chegarasi 60 MRa dan kam boʻlmagan, quyidagi zarralardan tashkil topgan boʻlaklarga ajratilmagan chaqiqtosh, shagʻal, foiz:
2 mm dan yirik:	0,005 mm dan kichik:
85 dan ortiq	3 gacha	270	270
70 dan ortiq 85 gacha	3 dan ortiq 7 gacha	210	210
60 dan ortiq 70 gacha	7 dan ortiq 10 gacha	180	180
50 dan ortiq 60 gacha	10 dan ortiq 12 gacha	160	160
Aralashtirish usulida qumli sement bilan mustahkamlangan chaqiq tosh, chaqiq tosh ogʻirligiga nisbatan qumli sement quyidagi foizni tashkil etadi:
40		2200	1100
30		1700	850
20		1000	500
10		600	300
Qumli sementli qorishma bilan shimdirish usulida mustahkamlangan chaqiqtosh, chaqiqtosh ogʻirligining 25 foizga qumli sement sarflanadi		1800	900
Gruntli shagʻal, gruntli chaqiqtosh, qumli shagʻal, qumli chaqiqtosh qorishmalari:
yirik donali (10 mmdan yirik zarralar 50 foizdan ortiq)		280	280
oʻrtacha donali (2 mmdan yirik zarralar 50 foizdan ortiq)		250	250
mayda donali (2 mmdan yirik zarralar 25 dan 50 foizgacha)		180	180
Mayda toshli grunt (10 mm dan yirik zarralar 50 foizdan ortiq)		280	280
Qum:
shagʻalli		150	150
yirik		130	130
oʻrtacha kattalikdagi		120	120
Zichlash usulida yotqizilgan metallurgiyaning nordon shlaki		420	420
Metallurgiyaning asosiy shlaki, quyidagi granulometrik tarkibli:
tanlab olingan:
faol		400	400
faolligi kam		250	250
tanlab olinmagan		170	170
Yirik qum:
oqindi togʻ jinslaridan		140	140
choʻkindi ohaklaridan		90	90
mayda chigʻanoq		90	90
Mustahkamligi kam boʻlgan qum toshlar		110	110

Izoh: Qumli sement bilan mustahkamlangan chaqiqtoshni hisobiy tasnifini belgilashda, qumli sement tarkibida qum ogʻirligini 12 foizini 400 markali sement tashkil etadi deb qabul qilish kerak.

				7-jadval
Sunʼiy zaminlar uchun mustahkamligi past darajadagi ogʻir beton	Mustahkamlik sinfi Siqish markasi	Egilishda choʻzilishga chegaraviy qarshilik R_tb , MRa	Qoplamalarni hisoblashda elastik modul E, MRa,
	Mustahkamlik sinfi Siqish markasi	Egilishda choʻzilishga chegaraviy qarshilik R_tb , MRa	qattiq	qattiq boʻlmagan
Plastik qorishmadan konus choʻkmasi 1 — 4 cm	V5 75	- 0,9	13000	2200
	V7,5 100	- 1,2	17000	2800
	V10 150	- 1,5	21000	3500
Qattiq qorishmadan (qattiqlik viskozimetrga koʻra 60-80 s)	V5 75	1,2 0,9	10000	1700
	V7,5 100	1,5 1,2	13000	2200
	V10 150	1,8 1,5	15500	2600

Izoh: Kasr suratida yuqori mustahkam toʻldiruvchida, maxrajda-shagʻal va mahalliy tosh materiallarida betonlar uchun qiymatlari koʻrsatilgan.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
9-ILOVA

Aerodrom qoplamalarini hisoblash uchun grafik, nomogramma va jadvallar

1-rasm. Oʻtuvchi koeffitsiyent K xususiyatlari

a) maqullangan egilish momenti uchun

b) teskari egilish momenti uchun

v) oʻtuvchi koeffitsiyent k va k_f tuzatish koeffitsiyentini aniqlash grafigi.

2-rasm. Ortotrop plitalarda ichki kuchlanishni taqsimlashni inobatga oluvchi koeffitsiyentlarni k_xva k_y aniqlash grafigi

3-rasm. Beton qoplamaning kuchlanishini hisoblashda t_sup tuzatish koeffitsiyentini aniqlash grafigi

4-rasm.

koeffitsiyentni aniqlash nomogrammasi.

5-rasm. Gruntlarda quriladigan qattiq aerodrom qoplamalarning chegaraviy nisbiy egilish λ_uaniqlash grafigi

a — qumoqlar, gillar, qumgruntlarda (shagʻal aralashmasi gruntlarni qoʻshib hisoblaganda);

b — changli qumlarda

v — yirik qumlarda, oʻrta yiriklikli va mayda shagʻallarda, grafikdagi chiziqlar soni havo kemasidagi pnevmatik gʻildiraklar ichidagi havo bosimi (Ra va MRa)

6-rasm. Asfaltbetonda egilishda ̅ σ_roʻziga xos choʻziluvchi kuchlanishlarni aniqlash uchun nomogramma

7-rasm. Havo kemasi tayanchlarining gʻildiraklari a_ta_d orasidagi taxminiy masofalar

1-jadval

0,02

0,04

0,06

0,08

0,10

0,12

0,14

0,16

0,18

0,20

0,22

0,4204

0,3560

0,3184

0,2917

0,2710

0,2542

0,2399

0,2276

0,2167

0,2070

0,1982

0,24

0,26

0,28

0,30

0,32

0,34

0,36

0,38

0,40

0,42

0,44

0,46

0,1902

0,1829

0,1761

0,1698

0,1639

0,1584

0,1532

0,1483

0,1437

0,1393

0,1351

0,1311

0,48

0,50

0,52

0,54

0,56

0,58

0,60

0,62

0,64

0,66

0,68

0,70

0,1274

0,1237

0,1203

0,1169

0,1138

0,1107

0,1077

0,1049

0,1022

0,0995

0,0970

0,0945

0,72

0,74

0,76

0,78

0,80

0,82

0,84

0,86

0,88

0,90

0,92

0,94

0,0921

0,0898

0,0876

0,0854

0,0833

0,0813

0,0793

0,0774

0,0756

0,0737

0,0720

0,0703

0,96

0,98

1,00

1,10

1,20

1,30

1,40

1,50

1,60

1,70

1,80

1,90

0,0686

0,0670

0,0654

0,0582

0,0518

0,0461

0,0411

0,0366

0,0326

0,0290

0,0258

0,0230

2,00

2,20

2,40

2,60

2,80

3,00

3,20

3,40

3,60

3,80

4,00

0,0204

0,0160

0,0125

0,0097

0,0075

0,0057

0,0043

0,0032

0,0023

0,0016

0,0011


									2-jadval
η ( ξ )		Havo kemasi tayanchining i-gʻildiragi taʼsiridan qattiq aerodrom qoplamalari plitasining hisobiy kesimida ξ (η) boʻlganda, m(xi) va m(yi) qiymatlari
	0		0,05	0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6
0	-		0,2568	0,1916	0,1280	0,0916	0,0665	0,0478	0,0334
0,05	0,3221		0,2568	0,1946	0,1291	0,0921	0,0668	0,0481	0,0335
0,1	0,2578		0,2343	0,1927	0,1310	0,934	0,0677	0,0487	0,0340
0,2	0,1938		0,1872	0,1704	0,1294	0,0953	0,0698	0,055	0,0355
0,3	0,1567		0,1537	0,1455	0,1202	0,0935	0,0706	0,0520	0,0471
0,4	0,1308		0,1291	0,1243	0,1081	0,0883	0,0692	0,0524	0,0382
0,5	0,1111		0,1100	0,1069	0,0960	0,0813	0,0659	0,0513	0,0385
0,6	0,0953		0,0946	0,0925	0,0847	0,0737	0,0614	0,0492	0,0378
0,7	0,0824		0,0819	0,0804	0,0746	0,0662	0,0564	0,0462	0,0364
0,8	0,0715		0,0712	0,0700	0,0667	0,0592	0,0513	0,0428	0,0344
0,9	0,0623		0,0620	0,0611	0,0578	0,0526	0,0463	0,0393	0,0321
1,0	0,0543		0,0541	0,0534	0,0508	0,0467	0,0415	0,0357	0,0296
1,1	0,0475		0,0473	0,0467	0,0446	0,0413	0,0371	0,0322	0,0270
1,2	0,0414		0,0413	0,0357	0,0343	0,0321	0,0392	0,0258	0,0220
1,3	0,0362		0,0361	0,0357	0,0343	0,0321	0,0292	0,0258	0,0220
1,4	0,0316		0,0315	0,0312	0,0300	0,0282	0,0258	0,0229	0,0197
1,5	0,0275		0,0275	0,0272	0,0263	0,0247	0,0227	0,0203	0,0176
1,6	0,0240		0,0239	0,0237	0,0229	0,0223	0,0114	0,0103	0,0091
1,7	0,0208		0,0208	0,0206	0,0199	0,0189	0,0174	0,0179	0,0137
1,8	0,0181		0,0180	0,0179	0,0173	0,0164	0,0152	0,0137	0,0120
1,9	0,0156		0,0156	0,0155	0,0150	0,0142	0,0132	0,0119	0,0105
2,0	0,0135		0,0134	0,0133	0,0129	0,0123	0,0114	0,0103	0,0091
2,1	0,0116		0,0115	0,0115	0,0111	0,0106	0,0098	0,0089	0,0078
2,2	0,0099		0,0099	0,0098	0,0095	0,0090	0,0084	0,0076	0,0067
2,4	0,0072		0,0072	0,0072	0,0069	0,0065	0,0061	0,0055	0,0048
2,6	0,0051		0,0051	0,0050	0,0049	0,0046	0,0043	0,0038	0,0034
2,8	0,0035		0,0035	0,0034	0,0033	0,0031	0,0029	0,0026	0,0022
3,0	0,0123		0,0023	0,0023	0,0022	0,0020	0,0019	0,0016	0,0014
3,2	0,0014		0,0014	0,0014	0,0013	0,0012	0,0011	0,0009	0,0008
3,4	0,008		0,0008	0,0008	0,0007	0,0007	0,0006	0,0004	0,0003
3,6	0,0003		0,0003	0,0003	0,0002	0,0002	0,0003	0,0001	-0,0000
3,8	0,0000		0,0000	0,0000	0,0000	-0,0000	-0,0001	-0,0001	-0,0002
4,0	-0,0002		-0,0002	-0,0002	-0,0002	-0,0002	-0,0002	-0,0003	-0,0003
η ( ξ )		Havo kemasi tayanchining i-gʻildiragi taʼsiridan qattiq aerodrom qoplamalari plitasining hisobiy kesimida ξ (η) boʻlganda, m(xi) va m(yi) qiymatlari
	0,7		0,8	0,9	1,0	1,1	1,2	1,3	1,4
0	0,0218		0,0126	0,0050	0,0011	-0,0061	-0,0101	-0,0133	-0,0158
0,05	0,0220		0,0127	0,0051	0,0010	-0,0060	-0,0100	-0,0132	-0,0157
0,1	0,0223		0,0129	0,0053	-0,0008	-0,0058	-0,0099	-0,0131	-0,0156
0,2	0,0236		0,0140	0,0062	-0,0001	-0,0052	-0,0093	-0,0126	-0,0152
0,3	0,0251		0,0154	0,0075	0,0011	-0,0041	-0,0084	-0,0117	-0,0144
0,4	0,0265		0,0169	0,0089	0,0024	-0,0029	-0,0072	-0,0107	-0,0134
0,5	0,0274		0,0181	0,0103	0,0038	-0,0016	-0,0060	-0,0095	-0,0123
0,6	0,0277		0,0189	0,0113	0,0050	-0,0003	-0,0047	-0,0083	-0,0111
0,7	0,0273		0,0192	0,0121	0,0060	0,0009	-0,0035	-0,0070	-0,0099
0,8	0,0264		0,0190	0,0125	0,0068	0,0018	-0,0024	-0,0059	-0,0087
0,9	0,0251		0,0185	0,0125	0,0072	0,0026	-0,0014	-0,0048	-0,0076
1,0	0,0235		0,0177	0,0123	0,0074	0,0031	-0,0006	-0,0039	-0,0066
1,1	0,0218		0,0167	0,0119	0,0074	0,0035	-0,0000	-0,0031	-0,0057
1,2	0,0200		0,0155	0,0113	0,0073	0,0036	0,0004	-0,0025	-0,0049
1,3	0,0182		0,0143	0,0105	0,0070	0,0037	0,0007	-0,0019	-0,0042
1,4	0,0164		0,0130	0,0097	0,0065	0,0036	0,0009	-0,0015	-0,0037
1,5	0,0147		0,0118	0,0089	0,0061	0,0034	0,0010	-0,0012	-0,0032
1,6	0,0131		0,0105	0,0080	0,0055	0,0032	0,0010	-0,0010	-0,0028
1,7	0,0116		0,0094	0,0072	0,0050	0,0029	0,0009	-0,0009	-0,0025
1,8	0,0102		0,0083	0,0063	0,0044	0,0026	0,0008	-0,0008	-0,0022
1,9	0,0089		0,0072	0,0056	0,0039	0,0023	0,0007	-0,0007	-0,0020
2,0	0,0077		0,0063	0,0048	0,0034	0,0019	0,0006	-0,0007	-0,0019
2,1	0,0067		0,0054	0,0042	0,0029	0,0016	0,0004	-0,0007	-0,0018
2,2	0,0057		0,0046	0,0035	0,0024	0,0013	0,0003	-0,0007	-0,0017
2,4	0,0041		0,0033	0,0025	0,0016	0,0008	-0,0000	-0,0008	-0,0015
2,6	0,0028		0,0022	0,0016	0,0010	0,0003	-0,0003	-0,0009	-0,0014
2,8	0,0018		0,0014	0,0009	0,0005	-0,0000	-0,0005	-0,0009	-0,0014
3,0	0,0011		0,0008	0,0004	0,0001	-0,0003	-0,0006	-0,0010	-0,0013
3,2	0,0005		0,0003	0,0001	-0,0002	-0,0005	-0,0007	-0,0010	-0,0012
3,4	0,0001		-0,0000	-0,0002	-0,0004	-0,0006	-0,0008	-0,0009	-0,0011
3,6	-0,0001		-0,0002	-0,0004	-0,0005	-0,0006	-0,0008	-0,0009	-0,0010
3,8	-0,0003		-0,0004	-0,0005	-0,0006	-0,0007	-0,0007	-0,0008	-0,0009
4,0	-0,0004		-0,0004	-0,0005	-0,0006	-0,0006	-0,0007	-0,0008	-0,0008

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
10-ILOVA

Aerodromlar qoplamasi qism (uchastka)larining xarakterli guruhlarga boʻlish sxemalari

Aerodrom qoplamalarini samolyot yuklarining taʼsir qilish darajasiga koʻra ajratish sxemasi 1-rasmda koʻrsatilgan.

1-rasm — Aerodrom qoplamalarini qism guruhlariga boʻlish sxemalari

1-sxema — asosiy havo kemalarini magistral yurgizib borish yoʻlagi boʻylab yurgizish amalga oshiriladigan aerodromlar uchun;

2-sxema — Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari orqali yurgizish amalga oshiriladigan aerodromlar uchun; A — magistral yurgizib borish yoʻlagi; Sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari oxiridagi qismlari; uchish-qoʻnish yoʻlagining kengligi boʻyicha oʻrta qismi boʻlib, uning boʻylab havo kemalarini muntazam ravishda olib borish amalga oshiriladi; chiqish oldi joyi; B — B — 1-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan uchish-qoʻnish yoʻlagining oxirgi qismlariga ulangan qismlari; 2-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻrta qismidagi chekka-kengligi boʻyicha qismlari; yordamchi va birlashtiruvchi yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylari va boshqa shunga oʻxshash havo kemalari toʻxtash joylari; V — 1-sxema boʻyicha loyihalashtirilgan uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻrta qismi; G — 1-sxema boʻyicha ishlab chiqilgan uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻrta qismidagi kenglikdagi chekka qismlari, birlashtiruvchi yurgizib borish yoʻlagi tutash boʻlganlar bundan mustasno.

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
11-ILOVA

Qattiq qoplamalar ostidagi bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan materialli sunʼiy zaminlar hisobi

1. Ushbu ilovadagi qoidalar egilishdagi choʻzilishga hisobiy ogʻirligi normallashtirilgan bogʻlovchi materiallar bilan ishlov berilgan qatlamlarga nisbatan tatbiq etiladi.

2. Zamini bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan materialli betonli va armobetonli qoplamalarni loyihalashda qoplamaning egiluvchi momentining hisobiy qiymatlari quyidagi ifodalar boʻyicha aniqlanishi kerak:

bir qatlamli qoplama uchun:

ikki qatlamli birlashgan chokli qoplamaning yuqori qatlami uchun:

ikki qatlamli birlashmagan chokli qoplamaning ostki qatlami uchun:

ikki qatlamli birlashmagan chokli qoplamaning yuqori qatlami uchun:

ikki qatlamli birlashmagan chokli qoplamaning ostki qatlami uchun:

V — bir qatlamli qoplama plitasi kesimini bir birlik kengligiga toʻgʻri kelgan qattiqlik, kN*m²/m;

B_sup, B_inf — ikki qatlamli qoplamani tegishli ravishda yuqorigi va ostki qatlamlari plitasi kesimining bir birlik kengligiga toʻgʻri kelgan qattiqlik, kN*m²/m;

B_f — bogʻlovchilar bilan ishlov berilgan asos qatlamining qattiqligi, kN*m²/m;

m_c,max — markaziy yuklanganlikdagi egiluvchi moment, kN*m²/m, qattiqligi B+B_fboʻlgan bir qatlamli plitadagi kabi hisoblanadi. Ikki qatlamli qoplama hisobida egiluvchi moment qattiqligi B_totboʻlgan bir qatlamli plitadagi kabi aniqlanadi.

P=1-0,167θ_o

θ_o — kattalik

k — oʻtuvchi koeffitsiyent, mazkur SHNQning 244-bandiga asosan aniqlanadi;

k',k₁ — ushbu SHNQning 246-bandiga asosan aniqlanadigan koeffitsiyentlar.

Birlashmagan chokli ikki qatlamli qoplamalar uchun qoʻshimcha ravishda pk₁1≥1 sharti qanoatlantirilishi kerak. Bu shart qanoatlantirilmagan boʻlsa, pk₁1≥1 deb qabul qilinadi.

1-rasm. θ₀ni aniqlash grafigi

3. Temir-beton monolit va yigʻma qoplamalar uchun bogʻlovchilar bilan mustahkamlangan materialli sunʼiy asosning zaruriy qalinligi t_f ni quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash lozim.

— qiymatlarga bogʻlab 2 rasmdagi nomogramma boʻyicha aniqlanadigan nisbat.

K_sd,l_d — qoplamaning mustahkamlik sharti (1-ifoda)ga amal qilingandagi tegishli ravishda talab qilingan oʻrin koeffitsiyenti mN/m³va plitani elastiklik tasnifi (m) qiymatlar;

K_w — tegishli ravishda gruntning oʻrin koeffitsiyenti, MN/m³ va gruntda yotuvchi plitaning elastiklik tasnifi (m) qiymatlari;

D_r — ogʻirlikni qoplama plitasidan sunʼiy asosga uzatilish aylanasining shartli diametri, m;

E_c — asos materialining elastiklik moduli, MRa, mazkur SHNQning 4-ilovasiga asosan qabul qilinadi;

k_w — koeffitsiyent, quyidagicha qabul qilinadi;

	1,0	0,8	0,6	0,4	0,2
k_w	1,0	1,05	1,15	1,27	1,45

k_a — havo kemasi tayanchi gʻildiragi izi yuzasiga teng kattalikdagi aylana radiusi R_e ni plitali elastiklik tasnifi I_dnisbatiga bogʻlab qabul qilinadigan koeffitsiyent, I_d.

k_a

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

1,042

1,095

1,140

1,190

1,240

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,300

1,363

1,430

1,500

1,580

2-rasm.

Nisbatni aniqlash uchun nomogramma.

k_a

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5

1,042

1,095

1,140

1,190

1,240

0,6

0,7

0,8

0,9

1,0

1,300

1,363

1,430

1,500

1,580

SHNQ 2.05.08-21 “Aerodromlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
12-ILOVA

Suvni qochirish tizimining gidravlik hisobi

1. Kengligi 300 m gacha boʻlgan aerodrom qoplamalari, gruntli chekkalar va gruntli suv yigʻuvchi maydonlardan suv qabul qiluvchi uchish-qoʻnish yoʻlagi, yurgizib borish yoʻlagi, toʻxtash joylari va perronlarining suvni qochirish tizimlarini yomgʻir suvlari oqimiga hisoblash kerak.

Kengligi 300 m dan ortiq boʻlgan qoplamalar, gruntli chekkalar va suv yigʻuvchi maydonlarning suv qabul qiluvchi tizimlarini erigan suvlar oqimiga hisoblash lozim.

Gruntli suv yigʻuvchi maydonlar 15 ga dan katta boʻlganda, suvni qochirish tizimining faoliyati ikki turdagi oqimga tekshirilishi kerak.

2. Suv qochirish tizimining boʻylama nishabligini suvni ruxsat etilgan harakat tezligi va joyning nishabligini hisobga olib belgilash kerak. Shuningdek, kollektor quvurlaridagi suvning harakat tezligi 0,7 m/s dan kichik va 5 m/s dan katta boʻlmasligi lozim.

Suvni chetlatuvchi ariq va novlarda tezligi 0,5 m/s dan (bu yerda gidravlik radius, m) kichik boʻlmasligi va 1 jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan katta boʻlmasligi kerak.

Suv qochirish tizimining hisoblanayotgan uzunligi boʻyicha suvning harakat tezligini kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

			1-jadval
Grunt	Suv harakatining eng katta tezligi, m/s	Ariqning yon bagʻri va tubini mustahkamlash turi	Suv harakatining eng katta tezligi, m/s
Mayda va oʻrtacha kattalikdagi qum	0,4	Yassi sodda	1
Qum-grunt
Yirik qum	0,8	Devorda yassi	1,6
Changli qumoq	0,7	Yakkalik qoplama	2
Qumoq	1	Qoʻsh qoplama	3,5
Gil	1,2	Beton	8

Izoh: Eng katta ruxsat etilgan tezliklarning qiymati d_w< 1m gacha boʻlgan suv oqimi chuqurligi uchun keltirilgan;

oqimning boshqa chuqurliklarida jadvalda koʻrsatilgan tezlik qiymatlarini quyidagi koeffitsiyentlar bilan qoʻllash lozim: d_w<0,4 m boʻlganda, 0,85, 1,25 km.

3. Suv qochirish tizimi kesimlaridagi yomgʻir suvlarining hisobiy sarflari Q_w, l/s, chegaraviy jadallik uslubi boʻyicha quyidagi ifoda orqali aniqlash lozim:

bu yerda:

Q_s — 1 ga toʻgʻri kelgan oqim kattaligi, l/ss

A_w — hisoblanadigan kesim uchun suv yigʻuvchi maydon, ga;

Ψ — 1 ga toʻgʻri kelgan yomgʻirning hisobiy jadalligi, l/s;

∆ — qabul qilingan takrorlanishdagi 1min. davom etgan yomgʻirning eng katta jadalligiga teng boʻlgan kattalik, mm/min:

φ — yomgʻir suvlarining oqim koeffitsiyenti, 2-jadval boʻyicha aniqlanadi;

t_j — hisoblanayotgan kesimgacha yomgʻir suvlarining oqib kelishining hisobiy muddati, min, 4 band boʻyicha aniqlanadi.

n — yomgʻirning hisobiy jadalligini vaqt boʻyicha oʻzgarishini tasniflovchi daraja koʻrsatkichi;

Ψ₂₀ — berilgan joy uchun 1 ga ga toʻgʻri kelgan T=1 yil boʻlgandagi 20 min muddatli yomgʻir jadalligi, l/s;

S — Oʻzbekiston Respublikasi hududi tumanlarining iqlim xususiyatlarini hisobga oluvchi koeffitsiyent.

T — yomgʻirning hisobiy jadalligining takrorlanish davri, yil, ushbu ilovaning 3-jadvali boʻyicha aniqlanadi.

n,Ψ₂₀ va S qiymatlar SHNQ 2.04.03-24 va SHNQ 2.01.01-22 talablariga muvofiq belgilanadi.

			2-jadval
Yuza turi	Quyidagi gruntli suv yigʻuvchi maydonlarda yomgʻir suvlari oqimi koeffitsiyenti
Yuza turi	qum-grunt	qumoq	loyga
Qoplamalar :
asfaltbetonli	0,95	0,95	0,95
sementbetonli	0,85	0,85	0,85
Gruntli chekkalar:
bostirilmagan	0,60	0,65	0,70
chim bostirilgan	0,55	0,60	0,65
Gruntli suv yigʻuvchi maydonlar:
chim qoplamasiz	0,25	0,35	0,40
chim qoplamali	0,15	0,25	0,30


			3-jadval
1 ga ga toʻgʻri kelgan yomgʻir jadalligiΨ₂₀/1/s	Suv yigʻuvchi hisobiy maydonlar Aw (ga) quyidagicha boʻlganda, yomgʻirning hisobiy jadalligining takrorlanish davri T, yil
1 ga ga toʻgʻri kelgan yomgʻir jadalligiΨ₂₀/1/s	6 gacha	6 dan katta 9 gacha	9 dan katta 15 gacha
70 dan kichik	0,33/0,33	0,33/0,33	0,50/0,50
70 dan 115 gacha	0,50/0,33	0,50/0,50	0,50/0,50
115 dan yuqori	0,50/0,50	0,75/0,50	0,75/0,50

Izohlar:

1. Chiziq oldidagi T ning qiymati qoplama cheti novli, chiziq oxiridagisi — qoplama cheti novsiz suvni qochirish tizimi uchun keltirilgan.

2. Novlarining nishabligi 0,5 dan yuqori boʻlgan suvni qochirish tizimi kollektorlari uchun jadvaldagi T ni qiymatlarini bir pogʻonaga kamaytirish kerak. (misol uchun, 0,5 oʻrniga 0,33 va x.k. qabul qilish).

3. Texnik xizmat koʻrsatish hududi va unga yondosh qoplamali maydonlardan suvni qabul qiluvchi suv qochirish tizimlari T ning qiymatini, xuddi sanoat korxonalari hududidagidek SHNQ 2.04.03-24 va SHNQ 2.01.01-22 talablariga muvofiq qabul qilish kerak.

4. Kollektorga qaralayotgan davrgacha yomgʻir suvlarining oqib kelish vaqtiga t_w teng boʻlgan yomgʻirning hisobiy muddati t_jmin, xuddi yon bagʻr yuzasi, novlar va kollektorlar boʻyicha yomgʻir suvlari oqib kelish vaqtlarining yigʻindisi kabi quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi lozim.

bu yerda:

τ_s — yomgʻir suvlarining yon bagʻir yuzasi boʻyicha novgacha oqib kelish vaqti, min;

τ_c — yomgʻir suvlarining nov boʻyicha yomgʻir suvlarini yigʻuvchigacha oqib kelish vaqti, min;

τ_k — yomgʻir suvlarining kollektor boʻyicha qaralayotgan

kesimgacha oqib kelish vaqti, min.

5. Yomgʻir suvlarining yon bagʻir yuzasi boʻyicha novgacha oqib kelish vaqtini

, min quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash kerak:

bu yerda:

L_s — eng katta oqimning shakllanishida qatnashuvchi yonbagʻir uzunligi, m;

i_s — yonbagʻir nishabligi;

n_c — yonbagʻir yuzasining gʻadir-budurlik koeffitsiyenti, 4-jadval boʻyicha aniqlanadi.

	4-jadval
Yon bagʻir yuzasining turi	Gʻadir-budurlik koeffitsiyenti, n_c
Qoplamalar
Asfaltbetonli	0,011
Sementbetonli	0,014
Gruntli yuza:	0,025
chimsiz qatlam	0,500
chimli qatlam
Mustahkamlanmagan gruntli oʻzan (ariq)	0,025

Qoplama va chekkasi boʻylama hamda koʻndalang nishabliklarning nisbatlari

boʻlganda, hisobiy nishablik i_d va yonbagʻir uzunligi L_dni eng katta nishab chizigʻi boʻyicha quyidagi ifoda orqali qilish lozim.

Yonbagʻirni turli xil yuzalari uchun (qoplamali va gruntli chekka) yomgʻir suvlarining oqib borish vaqti t, 3-ifoda boʻyicha nishablik, oqim va gʻadir-budurlik koeffitsiyentlarining oʻrtacha normal qiymatlarida aniqlash kerak.

6. Yomgʻir suvlarining nov boʻyicha oqib kelish vaqtini

bu yerda:

L_c — novning uzunligi, m;

v_c — nov oxirida yomgʻir suvlari harakatining tezligi, m/s;

d_w — nov oxirida oqim chuqurligi (yomgʻir suvlarini yigʻuvchi, yer osti quduqlari oldida) m;

i_b — nov tubining boʻylama nishabligi.

Nov oxirida oqim chuqurligi d_wni, shu kesimdagi hisobiy sarfning qabul qilingan oqim chuqurligida novni oʻtkazish qobiliyatiga teng boʻlgan sharoitdan kelib chiqib belgilash kerak. Novning oʻtkazish qobiliyatini Q_c,m³/s, quyidagi ifoda boʻyicha aniqlash zarur.

bu yerda:

i_w — novni yon tomonlari nishabligi.

7. Yomgʻir suvlarini kollektor boʻyicha qaralayotgan kesimgacha oqib oʻtish vaqti τ_k, min, kollektorning alohida kesimlaridan oqib oʻtish vaqtlarining yigʻindisi bilan belgilanishi va quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

L_k — kollektorning hisobiy boʻlim uzunligi, m;

v_k — yomgʻir suvlari harakatining kollektorni tegishli boʻlagidagi hisobiy tezligi, m/s;

m_w — kollektorning erkin sigʻimi toʻlishini va suvni qochirish tizimi ishida quvurning toʻlish meʼyori boʻyicha suv harakat tezligining asta-sekin ortishni hisobga oluvchi koeffitsiyent.

α — kollektor boʻyicha suvning vaqt hisobiga tuzatma koeffitsiyent:

Ushbu ilovaning 4-bandidagi t_j ifodasining daraja koʻrsatkichi n=0,5 boʻlsa, koeffitsiyent m_w qiymatini 10 foizga oshirishi, n>0,7 boʻlganda esa 20 foizga kamaytirish, lekin n>2 boʻlishi kerak.

Kollektor boʻyicha joyning nishabligi 0,015 dan katta boʻlganda, koeffitsiyent qiymatini 25 foizga kamaytirish lozim.

8. Qoplamaga yoki qoplamadan va gruntli chekkalardan suv qochirish tizimiga tushadigan yomgʻir suvlarining hisobiy sarfini eng kichik oqim hosil qiluvchi yomgʻir jadalligini hisobga olmasdan aniqlash kerak.

Yer osti suvlarini yigʻish joylari boʻlgan drenaj liniyalari (togʻli ariqlar, gruntli novlar) uchun yomgʻir suvining taxminiy xarajatlari minimal oqim hosil qiluvchi yomgʻir jadalligini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak, suv oqimining davomiyligi t_st, min esa quyidagi formula boʻyicha belgilanishi kerak.

bu yerda:

ψ_min — yomgʻirning eng kichik oqim hosil qilish jadalligi, quyidagi 5-jadvalda koʻrsatilgan shimilish jadalligi U_f dan kam olinmaydi.

	5-jadval
Gruntlar	Shimilish jadalligi, U_f,mm/min
Gil, qumoq gruntli tarkibida natriy tuzi boʻlgan grunt	0,04
qumoq gruntlar, qumoqli qora grunt, gilli boʻz grunt	0,08
Qoʻngʻir grunt, oddiy qora, tarkibida natriy tuzi boʻlgan qum-gruntli grunt	0,15
Yuqori qatlamlarida izmus aralashmali qum-grunt, chim bosgan qum-grunt;	0,20
Yuqori qatlamlarda izmus aralashmasiz qum-gruntlar	0,33
Yuqori qatlamlarda izmus aralashmasiz qumlar	0,50

9. Suv qochirish tizimining yomgʻir suvlarini oqib kelish vaqti boʻyicha

ga uzoqlashtirilgan kesimi uchun hisobiy sarfi yomgʻir suvlarini bir vaqtning oʻzidagi eng katta oqimining hisobiy yuzasi boʻyicha aniqlash lozim.

Oqib kelish vaqti boʻyicha τ_w≤ψ min, sarf hisoblari quyidagiga teng:

bu yerda

Q_t-t_w=t_sga mos yomgʻir suvlari sarfi, l/s;

Q_aw — suvni qochirish tizimlariga oqimning kamayish egrisiga mos tushadigan yomgʻirning t_st davomiyligidan keskin oqib tushadigan qoʻshimcha suv sarfi, l/s;

v — nov yoki ariqning hisobiy qismidagi suv harakati tezligi;

𝜂 — 6-jadvalga muvofiq qabul qilinadigan koeffitsiyent.

6-jadval

1,00

1,05

1,10

1,15

1,20

0,08

0,16

0,22

0,28

1,25

1,50

1,75

2,00

2,50

0,33

0,52

0,64

0,71

0,81

3,00

3,50

4,00

5,00

10,00

0,85

0,89

0,92

0,95

0,985

10. Kollektor qismlaridan suvni boshqa tomonga burib yuboradigan suv qochirish tarmogʻining bosh kollektorini yomgʻir oqimining eng katta sarfini olishga mos keladigan oqib kelish vaqti boʻyicha hisoblash lozim.

11. Bahorgi qor erishidan hosil boʻladigan hisobiy suv sarfini berilgan joyda erigan suvning eng katta oqimlarini oʻrtacha qiymatlari boʻyicha aniqlash zarur.

Uchish yoʻlaklarining drenaj tizimlari uchun bahorgi qor erishi davrida Q_w, l/s, quyidagi formula boʻyicha oʻrnatilishi kerak.

bu yerda:

N_s,T_s — tegishli ravishda bahorgi qor erishi boshlanishidagi qor qatlamini eng katta balandligi, cm va qor erishining eng qisqa davomiyligi, d gidrometeorologik maʼlumotlarga muvofiq boʻyicha qabul qilinishi lozim.

100 ga dan katta boʻlgan suv yigʻuvchi maydonlarning suv qochirish tizimlari (togʻ oldi ariqlari) uchun hisobiy suv sarfi Q_w quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanishi kerak:

bu yerda:

A_i — meteorologik maʼlumotlar asosida belgilanadigan eng katta oqimlarning oʻrtacha qiymatlarida erigan suv oqimi jadalligi, mm/h.

12. Kollektor quvurlarining diametrlari yomgʻir yoki erigan suv oqimlariga hisoblanganda, quvurning toʻldirilgan va ular ichki yuzasining gʻadir-budurlik koeffitsiyenti 0,013 ga teng holatida aniqlanishi zarur.

13. Oʻtkazuvchi quvurlarning gidravlik hisobini toʻlish darajasi quvur diametrining 0,75 qismidan katta boʻlmaganda, erigan va yomgʻir suvlarini quvur kallaklari oldida toʻplanib qolmasdan oʻtkazish holati uchun bajarish lozim.

Erigan suv oqimi uchun zarur quvurlar hisoblanganda, muz hosil boʻlishining hisobiga quvur kesimining kamayishi mumkinligini hisobga olish kerak.

14. Gidravlik hisob asosida yomgʻir suvlarini qabul qiluvchi quduqlar orasidagi masofani aniqlashda, hisobiy suv sarfi ruxsat etilgan toʻlish amalga oshirilgandagi novlarning oʻtkazish qobiliyatiga teng boʻlgan sharoitidan kelib chiqib belgilash lozim.

Qoplama chetida joylashgan novlar uchun suv oqimining eng katta chuqurligini novning chuqurligidan 1-2 cm kam qabul qilish kerak.

15. Suv qochirish tizimi qismlarining gidravlik hisobini tizim uzunligi boʻyicha suv harakati tezligini saqlagan yoki oshib borgan holatida amalga oshirish lozim.

Kollektor quvurlari (bosh kollektorni) diametrini kichraytirish maqsadida uchish yoʻlagidan tashqaridagi joyning past qismlarida suvni vaqtinchalik yigʻish bilan oqimni tartibga solish kerak.

16. Suvni chiqaruvchi ariq kengligini butun uzunligi boʻyicha saqlash, baʼzi qismlarda suvning hisobiy sarfiga mos ravishda ariq chuqurligi va nishabligi oʻzgartirilishi lozim.