01/2-28-сон 09.07.2024. SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING

BUYRUGʻI

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 9-avgustda hisobga olindi, hisob raqami 271]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-martdagi PF-5963-son “Oʻzbekiston Respublikasining qurilish sohasida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi farmonlariga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin:

Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 2013-yil 9-apreldagi 40-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.02.03-12 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalari;

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish vazirining 2019-yil 30-sentabrdagi 447-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.02.03-12 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga kiritilgan 1-son oʻzgartirish.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi hamda “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2024-yil 9-iyul,

01/2-28-son

Kelishildi:

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2024-yil 11-iyun

Tabiiy pardozbop toshlar va boshqa tosh mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirish boʻyicha rais oʻrinbosari B. BOBOKULOV

2024-yil 12-iyun

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2024-yil 13-iyun

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 9-iyuldagi 01/2-28-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yangidan va qayta qurilayotgan bino va inshootlarning qoziqli poydevorlarini loyihalashga oid talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQ doimiy muzlaydigan gruntlarda quriladigan binolar va inshootlar hamda dinamik yuklamali dastgohlarning qoziqli poydevorlarini loyihalashga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SHNQ 2.03.08-22 “Yogʻoch konstruksiyalar”;

SHNQ 2.02.01-19 “Bino va inshootlar asoslari”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoyalash”;

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari”;

SHNQ 1.02.07-19 “Qurilish uchun muhandislik-texnik izlanishlar. Asosiy qoidalar”;

SHNQ 1.02.09-09 “Qurilish uchun muhandislik geologiya izlanishlari”;

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar”;

QMQ 2.06.06-98 “Beton va temir-betonli toʻgʻonlar”;

QMQ 2.06.08-97 “Gidrotexnik inshootlarning beton va temir-beton konstruksiyalari”;

QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;

GOST 5686-2020 “Qoziqlar. Dala sharoitida sinash usullari” (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevix ispitaniy svayami);

GOST 19804-2021 Zavodda ishlab chiqarilgan temir-beton qoziqlar. Umumiy texnik shartlar (rasmiy manba: Svai jelezobetonnie zavodskogo izgotovleniya. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 9463-2016 Ignabargli turlarning dumaloq yogʻochlari. Texnik shartlar (rasmiy manba: Lesomateriali kruglie xvoynix porod. Texnicheskiye usloviya);

GOST 24942-81 “Gruntlar. Etalon qoziq bilan dala sharoitida sinov usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevix ispitaniy etalonnoy svayey);

GOST 20522-2012 “Gruntlar. Sinov natijalarini statik qayta ishlash usullari” (rasmiy manba: Grunti. Metodi staticheskoy obrabotki rezultatov ispitaniy);

GOST 12248-2010 “Gruntlar. Laboratoriya sharoitida mustahkamligini
va deformatsiyalanish koʻrsatkichlarini aniqlash usullari” (rasmiy manba: Grunti. Metodi laboratornogo opredeleniya xarakteristik prochnosti i deformiruyemosti);

GOST 27751-2014 Qurilish inshootlari va poydevorlarining ishonchliligi. Asosiy qoidalar (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);

GOST 53778-2010 Binolar va inshootlar. Texnik holatni tekshirish va nazorat qilish qoidalari (rasmiy manba: Zdaniya i soorujeniya. Pravila obsledovaniya
\i monitoringa texnicheskogo sostoyaniya);

GOST 19912-2012. Tuproqlar. Statik va dinamik zondlash orqali dala sinovi usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevix ispitaniy staticheskim
i dinamicheskim zondirovaniyem);

GOST 20276-2012 Tuproqlar. Deformatsiya xarakteristikalarini dalada aniqlash usullari (rasmiy manba: Grunti. Metodi polevogo opredeleniya xarakteristik deformiruyemosti).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:

qoziqlar — temir-beton, metall yoki yogʻochli konstruksiyalardan iborat boʻlib, bino va inshootlarning poydevori sifatida ishlatiladigan, tayyor burgʻilangan, quduqqa qoqiladigan, burgʻilab kiritiladigan, kvadrat, toʻgʻritoʻrtburchak, doirasimon, yaxlit yoki halqali koʻndalang kesim yuzali konstruksiyalar;

temir-beton qoziqlar — yigʻma, yaxlit koʻndalang kesim yuzasi kvadrat yoki toʻgʻri toʻrtburchak, doirasimon boʻshliqli koʻndalang kesim yuzasi kvadrat, yigʻma yoki yaxlit koʻndalang kesim yuzasi doirasimon shaklli, shuningdek koʻndalang kesim yuzasi halqasimon hamda yigʻma qobiqsimon quvurlar;

poʻlat qoziqlar — poʻlat quvurlar, poʻlat tavrlar va qoʻshtavrlar, butun yoki payvandlangan tarkiblardan tashkil topgan qoziqlar;

yogʻoch qoziqlar — butun ustunlar, tarkibiy ulangan qoziqlar;

qoziq ustunlar — qoyatoshli va kam siqiladigan gruntlarga tayanadigan, tushiriladigan, tayyor, oldindan burgʻilangan quduqlarga qoziq va quduq devorlari orasidagi boʻshliqni sement qorishmasi bilan toʻldirgan holda oʻrnatiladigan qoziqlar.

3. Ushbu SHNQda quyidagi qisqartmalar qoʻllanilgan:

EUL — elektr uzatish liniyalari;

OTQ — ochiq taqsimlash qurilmalari.

3-bob. Umumiy qoidalar

4. Qoziqlarni loyihalashda ularga tushadigan yuklamalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va mahalliy qurilish sharoiti hisobga olinishi lozim.

5. Qoziqlarning turlari va oʻlchamlari (qoziq kesimi va uzunligi, hisobiy yuklama)ni qurilish maydonining muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarida (qurilish va foydalanish jarayonida) boʻlishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni hisobga olgan holda tanlanishi kerak.

6. Tabiiy yoki sunʼiy asosdagi qoziqlar va qoziqli poydevorlari (masalan, qoziqli (kust) toʻplamlar, tasmasimon, qoziqli maydon)ning konstruksiyasini turiga muvofiq asosiy materiallarni texnik-iqtisodiy talablarni inobatga olib bajarish lozim.

7. Poydevorlarning loyihaviy yechimlarini quyidagilardan kelib chiqqan holda tanlanishi kerak:

gruntlarning mustahkamligidan;

deformatsiyasidan va ularning fizik-mexanik xususiyatlaridan;

variantlarni (keltirilgan xarajatlar boʻyicha baholashni inobatga olib) texnik-iqtisodiy taqqoslash natijalaridan;

qurilish maydonidagi muhandislik izlanishlar hamda poydevorlarga taʼsir qiluvchi hisobiy yuklamalarni tavsiflovchi materiallardan.

8. Qoziqli poydevorlarni loyihalashda qurilish maydonining geodezik, geologik, gidrometeorologik izlanishlar natijalari, loyihalanayotgan bino va inshootlarning vazifasi, konstruktiv, texnologik xususiyatlari, ulardan foydalanish sharoitlari, shuningdek poydevorlarga tushadigan yuklamalarning maʼlumotlari hamda seysmik
va mahalliy qurilish sharoitlari hisobga olinishi kerak.

9. Muhandislik izlanishlar natijalarida quyidagilar tanlanishi lozim:

poydevor turi;

qoziqli poydevor;

qoziqlarning turlari va oʻlchamlari (qoziq kesimi va uzunligi, qoziqqa tushishi mumkin boʻlgan hisobiy yuklama);

qurilish maydonining muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarida (qurilish va foydalanish jarayonida) boʻlishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni hisobga olgan holda.

10. Izlanishlar materiallarida gruntlarni dala va laboratoriya sharoitida sinash hamda qoziqlarni statik va dinamik yuklanishlarga sinash natijalari boʻlishi kerak.

11. Sinovlarni yakuniy loyihaviy yechim qabul qilingunga qadar oʻtkazish zarur.

12. Gruntlarning qatlamlanishi hamda ularning chegaraviy holatlarining ikkinchi guruhi boʻyicha hisoblarda foydalaniladigan fizik-mexanik koʻrsatgichlarining hisobiy qiymatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlgan geologik qirqimlar keltirishi kerak.

13. Yer osti suvlarining aniqlangan va kutilayotgan suv sathlarini holati va zondlash jadvallari toʻliq koʻrsatilishi lozim.

14. Xavfli, agressiv muhit sharoitida foydalanish uchun moʻljallangan qoziqli poydevorlar QMQ 2.03.11-96 talablariga muvofiq loyihalanilishi, bunda ularning yogʻoch konstruksiyalarini chirishdan, yogʻoch kemiruvchilar (termitlar)dan asrashga doir talablar amalga oshirilishi zarur.

4-bob. Qoziqlarning turlari

15. Qoziqlar gruntga joylashtirish chuqurligiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi:

gruntni oʻymasdan bosqonlar, titrama (vibratsiya) botirgichlar, titrama bosib kirgichlar va bosim bilan kirgizish uskunalari yordamida botiriladigan qoqma temir-beton, yogʻoch va poʻlat qoziqlar, shuningdek gruntni oʻymasdan va qisman oʻyib, beton qorishmasi bilan toʻldirilmasdan titrama botirgichlar bilan botiriladigan temir-beton qoziq-qobiqlarga;

gruntni oʻyib hamda beton qorishmasi bilan qisman yoki toʻliq toʻldirib, titrama botirgichlar bilan botiriladigan temir-beton qoziq-qobiqlarga;

titrama botirgichlar bilan yoki uchi ochiq ogʻir bolgʻa bilan urib kiritiladigan qoziq-qobiqlarga (qobiqlar ichidan gruntni tanlash gruntning turiga qarab greyfer, shnek yoki erlift yordamida amalga oshiriladi);

gruntga beton qorishmasini quyish yoʻli bilan oʻrnatiladigan tiqma beton va temir-beton qoziqlarga;

himoya quvurlarini qoʻllagan holda va ularsiz oldindan burgʻilangan quduqlarga oʻrnatiladigan qoziqlarga;

zarb bilan ochilgan quduqlarga yoki pastki uchi yopiq boʻlgan va temir-beton yoki metall boshmoq (uchlik) bilan qoldiriladigan inventarli quvurlarni titrama botirish yoʻli bilan hosil qilinadigan quduqlarga oʻrnatiladigan qoziqlarga.

burgʻilangan quduqlarni beton qorishmasi bilan toʻldirish yoki ularga temir-beton elementlar oʻrnatish yoʻli bilan hosil qilinadigan burgʻilama temir-beton qoziqlarga;

burama (vintsimon) qoziqlar tarkibi metalldan vintsimon parrakli va tanasi naysimon metalldan boʻlib, koʻndalang kesimining yuzasiga nisbatan solishtirilganda parraklarni kesimidan kichik, uni gruntga burab bosim bilan kirgaziladigan qoziqlarga.

16. Qoziqlarning grunt bilan oʻzaro taʼsir shartlari boʻyicha ularni ustun-qoziqlar va osma qoziqlarga boʻlish zarur.

17. Ustun-qoziqlar qoyatoshli gruntlarga tayanadigan barcha turdagi qoziqlarni, qoqma-qoziqlar uchun esa kam siqiladigan gruntlarga tayanadigan qoziqlarni kiritish lozim.

18. Kam siqiladigan gruntlar uchun oʻrtacha zich va zich qum toʻldirgichi yirik donali gruntlarni, shuningdek deformatsiya moduli E ³ 50000 kPa (500 kgf/cm²) boʻlgan suvga toʻyingan qattiq holatdagi loylarni kiritish zarur.

19. Zamin grunti boʻyicha siquvchi kuchga ustun qoziqlarining yuk koʻtarish qobiliyati hisoblarida gruntlarning qarshilik kuchlari (ustun qoziqlarning yon sirtlaridagi manfiy kuchlar bundan mustasno) hisobga olinmasligi kerak.

20. Osma qoziqlarga siqiluvchi gruntlardagi yon sirti va uchi bilan zamin gruntiga yuklamani uzatadigan barcha turdagi qoziqlarni kiritish lozim.

21. Koʻndalang kesim oʻlchami 0,8 m gacha boʻlgan toʻrtburchak shakldagi qoqma temir-beton qoziqlar va diametri 1 m va undan katta boʻlgan qoziq-qobiqlar quyidagicha boʻlinishi zarur:

armaturalash usuliga koʻra;

zoʻriqtirilmagan boʻylama armaturali koʻdalang armaturalanmagan qoziqlar va qoziq-qobiqlarga;

oldindan zoʻriqtirilgan boʻylama armaturali (mustahkamligi yuqori sim va sim arqonlardan tayyorlangan) koʻndalang armaturalangan yoki armaturalanmagan qoziqlar
va qoziq-qobiqlarga;

koʻdalang kesimi shakli boʻyicha kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, tavr, qoʻshtavr kesimli, doirasimon boʻshliqli kvadrat hamda doirasimon kesimli ichi boʻsh qoziqlarga;

boʻylama kesimi shakli boʻyicha prizmasimon, silindrsimon hamda rombsimon qoziqlarga;

tuzilish xususiyatlari boʻyicha yaxlit va tarkibiy (ayrim qismlardan yigʻilgan) qoziqlarga;

pastki uchining tuzilishi boʻyicha oʻtkir yoki yassi uchli, osti yassi yoki hajmiy kengaygan va pastki uchi ochiq yoki yopiq ichi boʻsh yoki komuflet tovonli qoziqlarga.

22. Kamuflet tovonli qoqma qoziqlar quyidagicha oʻrnatilishi kerak:

dumaloq kesimli ichi boʻsh qoziqlarni unga biriktiriladigan yopiq uchlik bilan qoqish va uchlik doirasida portlatish yordamida kamuflet kengaytirish orqali;

qoziq boʻshliqlarini beton qorishmasi bilan toʻldirish yoʻli orqali.

23. Kamuflet tovonli qoqma qoziqlar qoʻllaniladigan qoziqli poydevorlarning loyihasida quyidagi xavfsizlik qoidalari talablariga rioya qilinishi toʻgʻrisida talablar boʻlishi zarur:

burgʻilash-portlatish ishlarini bajarishda;

mavjud bino va inshootlardan portlatish joyigacha boʻlgan masofani aniqlashda.

24. Qurish usuliga koʻra tiqma qoziqlar quyidagi turlarga boʻlinishi kerak:

pastki uchlari gruntda qoldiriladigan boshmoq yoki beton tiqin bilan berkitilgan inventar quvurlarni botirish va quduqlar beton qorishmasiga tiqilgan sari quvurlarni chiqarib olish yoʻli bilan hosil qilinadigan tiqma qoziqlarga;

zarblab ochilgan quduqlarga quyuq beton qorishmasini toʻldirib, pastki uchi oʻtkirlangan va unga titrama botirgich uskunasi mahkamlangan quvur koʻrinishidagi titrama shtamp yordamida zichlash yoʻli bilan hosil qilinadigan tiqma qoziqlarga;

gruntda shtamplash yoʻli bilan piramida yoki konus shaklidagi quduqlarni ochib, keyin ularga beton qorishmasi toʻldirib hosil qilinadigan shtamplash asosdagi tiqma qoziqlarga.

25. Qurish usuliga koʻra tiqma va burgʻilama qoziqlar quyidagilarga boʻlinadi:

pastki uchlari gruntda qoldiriladigan boshmoq yoki beton tiqin bilan berkitilgan inventar qoqiladigan va titrama uskuna yordamda botiriladigan quvurlarni botrish
va quduqlar beton qorishmasiga toʻlgan sari bu quvurlarni chiqarib olish yoʻli bilan hosil qilinadigan tiqin qoziqlarga;

gruntda shtamplash yoʻli bilan piramida yoki konus shaklidagi quduqlarni ochib, keyin ularga beton qorishmasi toʻldirib hosil qilinadigan shtampli asosdagi tiqma qoziqlarga;

loyli gruntlarda yer osti suvlari sathidan yuqorida burgʻilangan, devorlari mahkamlanmagan quduqlarni betonlab hosil qilinadigan, boshqa istalgan gruntlarda yer osti suvlarini sathidan pastki devorlari loyli qorishma yoki keyin chiqarib olinadigan himoya quvurlari bilan mahkamlangan quduqlarni betonlab hosil qilinadigan kengayib boruvchi yoki oʻzgarmas burgʻilama tiqma qoziqlarga;

burgʻilangan quduqlarga mayda donali beton qorishmasi yoki sement-qumli qorishmani haydash yoʻli bilan hosil qilinadigan 0,15 — 0,25 m diametrli burgʻilama qoziqlarga;

burgʻilangan quduqlarni kengaytirib yoki kengaytirmasdan ularga yaxlit koʻrinishdagi sement-qumli qorishmani toʻldirish va quduqlarga tomonlari yoki diametrlari 0,8 m va katta yaxlit kesimli silindr yoki prizma shaklida elementlarni tushirish yoʻli bilan hosil qilinadigan ustun qoziqlarga;

kamuflet tovonli burgʻilama-tushirma qoziqlar, kamuflet tovonli burgʻilama-tiqma qoziqlardan shunisi bilan farq qiladiki, quduqlar kamuflet kengaytirilganidan soʻng quduqlarga temir-beton qoziqlarga.

26. Gruntda suv sizilishi oqimining tezligi sutkasiga 200 m/d dan ortiq boʻlgan gruntlarning qatlamlarida burgʻilama-tiqma qoziqlar hosil qilishga, oʻpirilib turadigan yonbagʻirlarni mahkamlash uchun burgʻilama-tiqma qoziqlarni qoʻlashga yoʻl qoʻyiladi.

27. Quduqlarning devorlarini mahkamlash uchun changsimon-loyli gruntlarda burgʻilama-tiqma qoziqlarni tayyorlashda ortiqcha suv bosimidan foydalanish zarur.

28. Temir-beton va beton qoziqlarni tayyorlashda ogʻir beton ishlatilishini moʻljallab loyihalash kerak.

29. Zoʻriqtirilmagan boʻylama armaturali qoqma temir-beton, tiqma va burgʻilama qoziqlar uchun sinfi V 15 dan past boʻlmagan beton, shuningdek zoʻriqtirilgan armaturali qoqma temir-beton qoziqlar uchun esa V 22,5 dan past boʻlmagan beton qorishmasini qoʻllash lozim.

30. Uzunligi 3,5 m dan kichik boʻlgan kalta tiqma va burgʻilama qoziqlar uchun asoslangan hollarda sinfi V 15 dan past boʻlmagan ogʻir beton ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

31. Qoziqli poydevorlarning temir-beton rostkverklarini barcha bino va inshootlar uchun (koʻpriklar gidrotexnik inshootlar va elektr uzatish havo liniyalarining tayanchlari bundan mustasno) quyidagi sinfdan past boʻlmagan ogʻir betonga moʻljallab loyihalash lozim:

yigʻma poydevor plitalari (rostverk) uchun — V 20;

yaxlit (quyma) poydevor plitalari (rostverk) uchun – V 15.

32. Koʻpriklar tayanchi uchun qoziqlar va qoziqlarning rostkverklari betoni SHNQ 2.03.01-24, SHNQ 2.05.03-22 hamda gidrotexnika inshootlar uchun QMQ 2.06.08-97 ga muvofiq belgilanishi zarur.

33. Qoziqlar rostkverklarining oʻrnatish chuqurlaridagi temir-beton ustunlarni, shuningdek tasmasimon yigʻma rostkverklar qoʻllangan holda qoziqlar kallagini yaxlitlash uchun moʻljallangan betonni yigʻma konstruksiyalarning choklarini berkitish uchun ishlatiladigan betonga qoʻyiladigan SHNQ 2.03.01-24 talablariga muvofiq amalga oshirilishi, biroq betonning sinfi V 12,5 dan past boʻlmasligi kerak.

34. Koʻpriklar va gidrotexnika inshootlarini loyihalashda qoziqli poydevorlarning yigʻma elementlarini yaxlitlash uchun moʻljallangan betonning sinfi biriktiriladigan yigʻma elementlarning beton sinfidan bir pogʻona yuqori boʻlishi lozim.

35. Qoziqlar va qoziqli poydevorlarning sovuqqa chidamliligi va suv oʻtkazuvchanligi boʻyicha beton markasini GOST 19804-2021 va SHNQ 2.03.01-24 talablariga muvofiq, koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari uchun esa SHNQ 2.05.03-22 va QMQ 2.06.08-97ga asosan amalga oshirilishi kerak.

36. Yogʻoch qoziqlar GOST 9463-2016 talablariga mos keladigan igna bargli daraxtlar (qaragʻay, archa va oq qaragʻay) ning diametri 0,22 — 0,34 m va uzunligi 6,5 va 8,5 m li xodalardan tayyorlanishi lozim.

Qoziqlarni tayyorlash uchun moʻjallangan xodalar poʻstlogʻidan, shox-shabbalardan tozalanishi, shuningdek yon sirtining tabiiy qiyaligi saqlanishi lozim.

Qoziqlar tŭplamining kŭndalang kesimlari, uzunlik ŭlchamlari va tuzilishi hisoblash natijalariga va loĭihalanayëtgan obyektning xususiyatlariga asosan qabul qilinishi kerak.

37. Uzunlik boʻyicha tutashtirilgan yogʻoch qoziqlar va qoziqlar toʻpining xodalari yoki gʻoʻlalari bir-biriga birlashtirilib (taqab) tutashtirilishi, bunda tutashuv joylari metall qoplamalar yoki quvurlar bilan yopilishi zarur.

Qoziqlar toʻplamidagi tutashuvlar bir-biridan kamida 1,5 m oraligʻida joylashtirilishi kerak.

5-bob. Hisoblashga doir asosiy talablar

38. Qoziqli poydevorlar va ularning zaminlari quyidagi chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblanishi lozim:

a) birinchi guruh:

mazkur SHNQning 57-bandiga muvofiq qoziqlar va qoziq poydevor plitalari (rostverk) mustahkamligi;

mazkur SHNQning 66-bandiga asosan qoziqlar zamini gruntning yuk koʻtaruvchanlik qobiliyati;

qoziqli poydevorlardan zaminga katta gorizontal yuklamalar (tirgak devorlar, ustunlar, tirgak konstruksiyalarining poydevorlari) tushganda yoki zaminlar qiyaliklar bilan cheklangan yoki tik nishablikdagi qatlamlaridan iborat boʻlganda, zaminining yuk koʻtaruvchanlik qobiliyati mazkur SHNQning 77-bandiga muvofiq hisoblanishi;

b) ikkinchi guruh:

mazkur SHNQning 79-bandiga muvofiq qoziqlar zamini va qoziqli poydevorlarning tik yuklamalardan choʻkishi;

ushbu SHNQning 3-ilovasiga asosan qoziqlarning zamin grunt bilan birga gorizontal yuklamalar va momentlar taʼsirida siljishlari (gorizontal U_p, qoziqlar kallagining burilish burchaklari);

mazkur SHNQning 57-bandiga koʻra qoziqli poydevorlarning temir-beton konstruksiyalari elementlarida darzlar hosil boʻlishi va ochilishi hisoblanishi.

39. Qoziqli poydevorlarning zaminlarini hisoblashda harakatlantiruvchi kuchlar taʼsiri va noqulay tashqi taʼsir qiluvchi omillarni hisobga olish kerak (masalan, yer osti suvlarining taʼsiri va ulardagi gruntlarning fizik-mexanik xususiyati).

40. Tizimni hisoblashda quyidagilar tanlanishi kerak:

“inshoot-zamin” yoki “poydevor-zamin” sxemasiga asosan mavjud boʻlgan omillarni, zoʻriqqan holatini aniqlash va zaminning deformatsiyalanishi;

inshoot konstruksiyalari (inshootni qurishda uning statik sxemasini xususiyatlarini, gruntlar qatlamining barqarorligi, zamin gruntlarini xususiyatini ularni qurish va foydalanish jarayonida oʻzgarishi)ni hisobga olgan holda.

41. Poydevor ostidagi zonalarda deformatsiyalar rivojlanishi va gruntlarni reologik tarkibiy xususiyatlari, fizik notekisligi, anizotropligi, egiluvchanligi va konstruksiyalarni geometrik boʻshliqlari hisobga olinishi lozim.

42. Hisobiy model analitik yoki sonli koʻrinishlarda koʻrsatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

43. Katta oʻlchamdagi qoziqlar toʻplamini va uygʻunlashgan qoziqli plita poydevor asosan alohida tartibda hisoblash kerak.

44. Hisoblash ketma-ketligini tuzishda quyidagilarni inobatga olish kerak:

qurish maydonidagi gruntlarning (zamin) holati;

zaminning gidrogeologik tartibi;

qoziq tuzilishining oʻziga xos xususiyatlari;

qoziq ostida shlamlar (maydalangan mayda kukunlar) ning mavjudligi.

45. Yakka tartibda hisoblashda, hisoblash tartibi poydevor plitalari (rostverk)-qoziq-zamin gruntlari sxemasi asosida aniq ahamiyatga ega boʻlgan faktlarga asoslangan, yakunda qarshiligini aniqlash hisobi keltirilgan boʻlishi zarur.

46. Qoziqli poydevorlarni hisoblash uchun hisobiy modelni qurishda uni xatoligi faqat ishonchlilik zahirasi loyihalaniyotgan konstruksiyalarni yer ustki qismining tomonini oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak.

47. Hisoblash ishlarini bajarishda, yakka qoziqning yoʻl qoʻyilgan qarshiligi, qoziqlar guruhi, qoziq plitali poydevorlarni, analitik yechimlar sxemasi bilan hisoblangan elementlarni hisobiy yechimlar natijalari bilan taqqoslash, shuningdek shunga oʻxshash turli geotexnik dasturlar asosida bajarilgan hisoblar natijalarini solishtirish lozim.

48. Qoziqli poydevorlarni hisoblashda inobatga olinadigan yuklamalar va taʼsirlar, yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarini, shuningdek yuklamalarning boʻlishi mumkin boʻlgan uygʻunlashuvini SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq qabul qilish zarur.

49. Yuklamalar qiymatlarining vazifasi QMQ 2.01.07-96 ga muvofiq ishonchlilik koeffitsiyentlariga koʻpaytirish lozim.

50. Qoziqlar, qoziqli poydevorlar va ularning zaminlarini yuk koʻtaruvchanlik qobiliyati boʻyicha hisoblash quydagilarga asosan amalga oshirilishi kerak:

yuklamalarning asosiy va alohida jamlamalariga;

deformatsiyalar boʻyicha hisoblashni asosiy jamlamalariga.

51. Koʻpriklar va gidrotexnika inshootlarining qoziqli poydevorlarini hisoblashda yuklar, taʼsirlar, ularning jamlanishi (qoʻshilishi) va ishonchlilik koeffitsiyentlarini SHNQ 2.05.03-22 va QMQ 2.06.08-97 talablariga muvofiq qabul qilish lozim.

52. Qoziqlar, qoziqli poydevorlar va ularning zaminlariga doir barcha hisoblashlarni materiallar va gruntlar koʻrsatkichlarining hisobiy qiymatlaridan foydalangan holda amalga oshirish lozim.

53. Qoziqlar va qoziq poydevor plitalari (rostverk)lar materiallari hisobiy koʻrsatkichlarining qiymatlarini SHNQ 2.03.01-24, SHNQ 2.03.05-23, SHNQ 2.05.03-22, QMQ 2.06.08-97 va SHNQ 2.03.08-22 talablariga muvofiq qabul qilish kerak.

54. Grunt koʻrsatkichlarining hisobiy qiymatlarini SHNQ 2.02.01-19 boʻyicha, qoziqni oʻrab turgan grunt koeffitsiyentlarining hisobiy qiymatlarini esa mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq qabul qilish lozim.

55. Qoziqning uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi R va qoziqning yon sirtidagi hisobiy qarshiligi ¦_i ni mazkur SHNQning 6-bobi boʻyicha qabul qilish zarur.

56. Ushbu SHNQning 7-bobi talablariga muvofiq oʻtkazilgan dala sharoitidagi amaliy tadqiqotlar natijalari mavjud boʻlganda, qoziqlar zamini gruntining yuk koʻtarish qobiliyati, gruntlarni statik yuklamalar taʼsirida zondlash, gruntlarni namuna (etalon) qoziqlar bilan sinash maʼlumotlarini hisobga olib yoki qoziqlarni dinamik yuklamalar taʼsirida sinash natijalari boʻyicha aniqlash lozim.

Statik yuklama bilan qoziqlar sinovini oʻtkazish va qoziq asosidagi gruntning yuk koʻtarish qobiliyatini ularning natijalariga koʻra qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

57. Qoziqlar va qoziq poydevor plitalari (rostverk)lari materialining mustahkamligi boʻyicha hisoblashlarni quydagilarlan amalga oshirish kerak:

SHNQ 2.03.01-24, SHNQ 2.03.05-23, SHNQ 2.03.08-22 larga muvofiq koʻpriklar va gidrotexnika inshootlaridan;

SHNQ 2.05.03-22 va QMQ 2.06.08-97 ga hamda mazkur SHNQning 39, 40, 44, 46-bandlarida va ushbu SHNQning 3-ilovasida keltirilgan qoʻshimcha talablarni hisobga olib.

58. Qoziqli poydevorlarning temir-beton konstruksiyalari elementlarining yoriqlar hosil boʻlishi va ochilishi boʻyicha hisoblarni SHNQ 2.03.01-24, koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari uchun SHNQ 2.05.03-22 va QMQ 2.06.06-98 talablariga asosan amalga oshirilishi kerak.

59. Barcha qoziqlarni ularning materiali boʻyicha hisoblashda qoziqlarni poydevor plitalari (rostverk) tovonidan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan l₁ masofada yotgan kesimda gruntga bikr mahkamlangan sterjen sifatida aniqlash lozim:

(1)

bu yerda:

l₀ — qoziqning baland poydevor plitalari (rostverk) tovonidan gruntni tekislash sathigacha boʻlgan qismi uzunligi, m;

α_ϵ — deformatsiyalanish koeffitsiyenti 1/m mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

60. Qoyatosh boʻlmagan qatlamga botirilgan va qoyatosh grunt bilan mahkamlab qoʻyilgan burgʻilama qoziqlar va qoziq-qobiqlar uchun nisbat

boʻlsa, u holda faqat vertikal yuklamalar tushadigan qoziqli poydevorlar uchun l₁ = l₀ + h deb qabul qilinishi lozim.

Bu yerda:

H — qoziqlar yoki qoziq-qobiqlarni botirish chuqurligi, tovoni grunt ustida yotgan poydevor plitalari (rostverk) uchun h-qoziqning pastki uchidan gruntni tekislash sathigacha, tovoni qoyatosh boʻlmagan gruntga tayanadigan yoki unga botirilgan poydevor plitalari (rostverk) quyida joylashgan boʻlsa, h qoziqning pastki uchidan poydevor plitalari (rostverk)ning tovonigacha boʻlgan masofa hisoblanadi, m (kuchli siqiladigan gruntlar bundan mustasno);

gorizontal ogʻirlikni qabul qiluvchi bir qator qoziqli tayanchlar uchun qoziqlarning uzunligi (2/α_ϵ)=4,0 m (koʻpriklar uchun) va (2/α_ϵ)=3,0 m (bino va boshqa inshootlar uchun) olinishi lozim.

61. Deformatsiyalanish moduli E=5000 kPa (50 kgf/cm²) va undan kam boʻlgan kuchli siqiladigan gruntlarni oʻyib kiradigan burgʻilama-inyeksion qoziqlarni va ularning materiallarining mustahkamligi boʻyicha hisoblashda qoziqlarning diametri d ga koʻra boʻylama egilishga qoziqlarning hisobiy uzunligi l_d ni quyidagiga teng deb olish kerak:

E = 500 - 2000 kPa (5 - 20 kgf/cm²) da l_d = 25 d;

E = 2000 - 5000 kPa (20 - 50 kgf/cm²) da l_d = 15d.

Agar l_d kuchli siqiladigan grunt qatlami qalinligi h_g dan katta boʻlsa, hisobiy uzunlikka 2h_g deb qabul qilish lozim.

62. Tiqma va burgʻilama qoziqlarni (ustun-qoziqlar va burgʻilama-tushirma qoziqlar bundan mustasno) ularning materialini mustahkamligi boʻyicha hisoblashda betonning hisobiy qarshiligini SHNQ 2.03.01-24 talablariga muvofiq ish sharoitlari koeffitsiyenti g_cb = 0,85 ni va qoziq ishlarini bajarish usulining taʼsirini hisobga oladigan quyidagi ish sharoitlari koeffitsiyentini hisobga olib qabul qilish lozim:

changli-loyli gruntlarda (agar qurilish olib borilayotgan davrda yer osti suvlarini sathi qoziqlar tagligidan past boʻlsa, quduqlarni quruq devorlarni mahkamlamay burgʻilash va betonlashning imkoni boʻlsa) g_cb= 1,0;

quduqlarni burgʻilash va betonlash quruq holda amalga oshiriladigan gruntlarda (keyin chiqarib olinadigan himoya quvurlarini qoʻllaganda) g_cb = 0,9;

quduqlarni burgʻilash va betonlash suv mavjud boʻlgan holatda amalga oshiriladigan gruntlarda (keyin chiqarib olinadigan himoya quvurlari qoʻllanganda) g_cb= 0,8;

quduqlarni burgʻilash va betonlash loyli qorishma yoki suvning ortiqcha bosimi ostida amalga oshiriladigan gruntlarda (himoya quvurlarini qoʻllamasdan) g_cb= 0,7.

63. Suv yoki loyli qorishma ostida betonlashni faqat quvurni tik siljitish usulida yoki beton nasoslari yordamida amalga oshirilishi lozim.

64. Barcha turdagi qoziq qurilmalariga binolar yoki konstruksiyalardan tushadigan yuklamalar taʼsiriga hisoblash, qoqma qoziqlarni tayyorlash, taxlash, tashish, shuningdek kallagidan 0,3l (l-qoziq uzunligi) masofada yotgan bir nuqtaga qoqish moslamasiga koʻtarishda oʻz ogʻirliklaridan paydo boʻladigan zoʻriqishga hisoblanishi kerak.

65. Oʻz ogʻirligi taʼsiridan qoziqda (toʻsin sifatida) paydo boʻladigan zoʻriqishni dinamiklik koeffitsiyenti quyidagilarga muvofiq hisoblanishi lozim:

mustahkamlik boʻyicha hisoblashda — 1,5;

darzlar hosil boʻlishi va ochilishi boʻyicha hisoblanganda — 1,25.

Bunda, qoziqlarning oʻz xususiy ogʻirliklariga yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti birga teng deb qabul qilinishi lozim.

66. Poydevor tarkibidagi va undan tashqaridagi yakka qoziqni zamin gruntlarining yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(2)

bu yerda:

N — qoziqqa uzatiladigan hisobiy yuklama (eng noqulay uygʻunlashuvda poydevorga tushadigan hisobiy yuklamalardan qoziqda vujudga keladigan boʻylama zoʻriqish) aniqlanadi;

F_d — yakka qoziq zamini gruntining hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati, qoziqning koʻtaruvchanlik xususiyati deb yuritiladi 6 va 7-boblarga muvofiq aniqlanadi;

γ_k_—ishonchlilik koeffitsiyenti.

67. Ishonchlilik koeffitsiyenti yukning taʼsiri va holatiga koʻra quyidagicha qabul qilinishi kerak:

qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati statik yuklamada dala sinovlari natijalari boʻyicha aniqlangan boʻlsa — 1,2;

qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati gruntni statik zondlash natijalari boʻyicha, gruntning elastik deformatsiyalanishini hisobga olib bajarilgan qoziqni dinamik sinovlar natijalari boʻyicha, shuningdek gruntlarni etalon qoziq yoki qoziq-zond bilan dalada sinash natijalari boʻyicha hisoblashlar orqali aniqlangan boʻlsa — 1,25;

qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati hisoblash orqali, gruntning elastik deformatsiyalanishini hisobga olmasdan bajarilgan qoziqni dinamik sinash natijalari boʻyicha hisoblashlar orqali aniqlangan boʻlsa — 1,4;

poydevor plitalari (rostverk) past boʻlganda, osma qoziqlar va ustun-qoziqlar koʻpriklar tayanchlarining poydevorlari uchun poydevor plitalari (rostverk) baland boʻlganda poydevorda qoziqlar sonidan qatʼiy nazar siquvchi kuchni qabul qiluvchi ustun-qoziqlarda — 1,4 (1,25).

68. Ishonchlilik koeffitsiyenti tovoni oʻta siqiluvchan gruntga tayanadigan baland poydevor plitalari (rostverk) yoki past poydevor plitalari (rostverk)da hamda siquvchi kuchni qabul qiluvchi osma qoziqlarda, shuningdek poydevor plitalari (rostverk) va osma qoziqlarda, sugʻuruvchi kuchni qabul qiluvchi ustun-qoziqlarda poydevordagi qoziqlar soniga qarab quyidagicha qabul qilinishi lozim:

qoziqlar soni 21 ta va undan koʻp boʻlganganda – 1,4 (1,25);

qoziqlar soni 11 dan 20 tagacha boʻlganganda – 1,55 (1,4);

qoziqlar soni 6 dan 10 tagacha boʻlganganda – 1,65 (1,5);

qoziqlar soni 1 dan 5 tagacha boʻlganganda – 1,75 (1,6).

69. Yakka qoziqli poydevorlar uchun kvadrat kesimli qoqma qoziq ustuni ostiga tushadigan yuk 600 kN hamda tiqma qoziq ostiga tushadigan yuk 2500 kN boʻlganda, qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati statik yuklama bilan sinash natijalari boʻyicha aniqlangan boʻlsa g_k koeffitsiyent qiymatini g_k =1,4, ga teng deb qabul qilish lozim.

Agar qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati boshqa usullar bilan aniqlangan boʻlsa g_k =1,6 ga teng qabul qilish lozim.

70. Qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati statik sinovlar natijalari boʻyicha aniqlangan boʻlsa, chegaraviy choʻkish qiymati 30 cm va undan koʻp boʻlgan bikr inshootlarning yaxlit qoziqlar maydoni (qoziqlar soni 100 tadan koʻp) boʻlgan holda g_k = 1,0 deb olinishi zarur.

71. Barcha turdagi qoziqlar, botiruvchi, sugʻuruvchi kuchlarga hisoblashda hisobiy yuklama N dan qoziqda vujudga keladigan boʻylama zoʻriqishni qoziqning xususiy ogʻirligini hisobga olib aniqlash lozim (xususiy ogʻirlik hisobiy zoʻriqishni kuchaytiradigan yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti bilan qabul qilinishi kerak).

72. Qoziqli poydevorlarni hisoblash shamol va krandan tushadigan kuchlarni hisobga olib amalga oshirilsa, chetki qoziqqa tushadigan hisobiy yuklamani 20 foizga koʻpaytirishga yoʻl qoʻyiladi (elektr uzatish tarmoqlari tayanchlarining poydevorlari bundan mustasno).

73. Koʻprik tayanchi poydevori qoziqlari tashqi taʼsirlar yoʻnalishida bir yoki bir necha qatorni tashkil etsa, eng koʻp yuklama tushadigan qoziqlar qabul qiladigan tormozlanish kuchlari, shamol, muz va kemalarning bosim kuchini hisobga olishda qatordagi qoziqlar soni 4 ta boʻlganda, hisobiy yuklamani 10 foizga, qatordagi qoziqlar soni 8 ta va undan koʻp boʻlganda, 20 foizga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

Oraliq qatordagi qoziqlar sonida hisobiy yukmalarni oshirish foizi interpolyatsiya usulida aniqlanishi lozim.

74. Vertikal qoziqli poydevorlar uchun qoziqqa tushadigan yuklamani quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(3)

bu yerda:

N_dʼ, M_x, M_y— tegishlicha hisobiy siquvchi kuch, kN poydevor plitalari (rostverk) tovoni tekisligida qoziqlar tarxida bosh markaziy oʻqlar x va y ga nisbatan eguvchi momentlar, kN m;

n — poydevordagi qoziqlar soni;

xi, yi — bosh oʻqlardagi qoziq oʻqigacha boʻlgan masofa, m;

x, y — hisobiy yuk hisoblanayotgan qoziq oʻqidan bosh oʻqqacha boʻlgan masofa, m.

75. Bir xil koʻndalang kesimli vertikal qoziqli poydevorga taʼsir qiladigan gorizontal yukni barcha qoziqlar orasida teng taqsimlangan deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

76. Qoziqdagi eguvchi moment quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(4)

bu yerda:

T — qoziq kallaklari usti boʻyicha gorizontal taʼsir qiluvchi kuch (poydevor plitalari (rostverk) yoki tayanch uchligi ostida), kN;

N — mazkur SHNQning 40-bandiga muvofiq aniqlanadigan qoziqning hisobiy uzunligi;

N — gorizontal kuch yoʻnalishi oʻqiga koʻndalang qatordagi qoziqlar soni;

koʻpriklar uchun — tayanchlar oʻqiga nisbatan olinadi;

K — koʻprik oʻqiga nisbatan koʻndalang boʻlgan bir qatordagi qoziqlarning soni.

77. Qoziqli poydevor va uning zamin turgʻunligini tekshirish SHNQ 2.02.01-19 talablariga muvofiq hamda gruntning siljiydigan qismiga qoʻyilgan qoziqlardan tushadigan qoʻshimcha gorizontal taʼsirlarni hisobga olib amalga oshirish lozim.

78. Zamin muzlagan gruntlardan iborat boʻlsa, qoziq va qoziqli poydevorlarni ularning materialini mustahkamlik boʻyicha hisoblash va poydevorlarning chidamliligini sovuqdan koʻchish holatdagi kuchlar taʼsirini hisobga olib tekshirish lozim.

79. Qoziqlar va qoziqli poydevorlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashni quyidagi formula orqali amalga oshirish kerak:

S £ S_u (5)

bu yerda:

S — qoziq, qoziqli poydevor va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi (choʻkishi, soʻrilishi, qoziqlar, qoziqli poydevorlar choʻkishidagi nisbiy farq) mazkur SHNQning 54, 55-bandlari, 9-bob va ushbu SHNQning 3-ilovasi talablari boʻyicha hisoblashlar orqali aniqlanadi;

S_u — qoziqlar, inshootning qoziqli poydevorlar va birgalikda deformatsiyalanishining chegaraviy qiymati SHNQ 2.02.01-19, koʻpriklar uchun esa SHNQ 2.05.03-22 talablari boʻyicha belgilanadi.

6-bob. Qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash

1-§. Ustun — qoziqlar

80. Qoyatoshli gruntga tayanadigan qoqma qoziqlar, qoziq-qobiqlar, tiqma va burgʻilama qoziqlar, shuningdek kam siqiladigan gruntga mazkur SHNQning 9-bandiga muvofiq tayanadigan qoqma qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN ni quyidagi formula bilan aniqlash lozim:

F_d= g_c∙R∙A (6)

bu yerda:

gc — qoziqning gruntda ishlash koeffitsiyenti, g_c=1 deb qabul qilinishi lozim;

R — ustun qoziqning pastki uchidagi gruntning hisobiy qarshiligi, kPa , 1-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim;

A — qoziqning gruntga tayanish yuzasi boʻlib, m² yaxlit kesimli qoziqlar uchun koʻndalang kesim yuzasiga teng deb, dumaloq kesimli boʻsh qoziqlar va qoziq-qobiqlar uchun ularning boʻshligʻiga beton toʻldirilmagan uchun ichi ularning sof koʻndalang kesim yuzasiga teng deb va ularning boʻshligʻiga kamida uch diametriga teng balandlikda beton brutto (betonni ham hisobga olib) koʻndalang kesim yuzasiga teng deb qabul qilinishi lozim.

81. Ustun-qoziqning uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi R, kPa ni quyidagicha qabul qilish lozim:

qoyatoshli va kam siqiladigan gruntlarga tayanadigan barcha turdagi qoqma qoziqlar uchun R=20000 kPa;

boʻshliqlarga beton toʻldirilgan va nuramagan qoyatoshli gruntga kamida 0,5 m chuqurlikda mahkamlangan tiqma va burgʻilama qoziqlar hamda qoziq-qobiqlar uchun quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(7)

bu yerda:

R_c,n — suvga toʻyingan holatdagi qoyatoshli gruntning bir oʻqi boʻylab siqishiga mustahkamlik chegarasining meʼyoriy qiymati, kPa;

g_g — grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti, gg = 1,4 deb qabul qilinishi lozim;

l_d — tiqma va burgʻilama qoziqlar hamda qoziq-qobiqlarni qoyatoshli gruntga mahkamlashning hisobiy chuqurligi;

d_f — tiqma va burgʻilama qoziqlar hamda qoziq-qobiqning qoyatoshli gruntga mahkamlangan qismi tashqi diametri, m;

kamida qoziq-qobiqning uch diametri qalinlikda qoyatoshsiz yuvilib ketmaydigan grunt bilan yopilgan, nuramagan qoyatoshli grunt sirtiga tekis tiraladigan qoziq-qobiqlar uchun quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(8)

bu yerda:

Rc,n gg — mazkur SHNQning 7-formulasida keltirilganidek.

Tiqma, burgʻilama qoziqlar va qoziq-qobiqlar zaminida nuragan hamda yumshalib ketadigan qoyatoshli grunt mavjud boʻlsa, ularning bir oʻqli siqishga mustahkamlik chegarasini shtamplar bilan sinash natijalari boʻyicha yoki qoziqlar va qoziq-qobiqlarni statik yuklama bilan sinash natijalari boʻyicha qabul qilish lozim.

2-§. Barcha turdagi qoziqlar va gruntlarni oʻymasdan botiriladigan qoziq — qobiqlar

82. Siquvchi yukga ishlaydigan qoqma osma qoziqlar va gruntni oʻymasdan botiriladigan qoziq qobiqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN ni qoziqning pastki uchi tagidagi va yon sirtidagi gruntning hisobiy qarshiliklari kuchlari yigʻindisi sifatida quyidagi formula bilan aniqlashi lozim:

(9)

bu yerda:

g_s — qoziqning gruntda ishlash koeffitsiyenti, g_s= 1 deb qabul qilinadi;

R — qoziqning pastki uchidagi gruntning hisobiy qarshiligi, kPa ushbu SHNQning 1-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

A — qoziqning gruntga tayanish yuzasi, m² boʻlib, qoziqning umumiy koʻndalang kesimi yuzasi boʻyicha yoki uning eng katta diametri boʻyicha kamuflet kengayish koʻndalang kesimi yuzasi boʻyicha, yoki qoziq-qobiqning sof yuzasi boʻyicha netto yoki mazkur SHNQning 62-bandiga muvofiq qoziq-qobiqni beton bilan toʻldirgandagi brutto boʻyicha qabul qilinadi;

u — qoziqning koʻndalang kesimining tashqi perimetri, m;

f_i — qoziqning yon sirtidagi zamin grunti i-qatlamining hisobiy qarshiligi, kPa, 2-jadval boʻyicha qabul qilinadi;

h_i — qoziqning yon sirtidan tutashadigan grunt i-qatlamining qalinligi, m;

g_cR, g_cf — qoziqning pastki uchi va yon sirtidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyentlari, qoziqni botirish usulini gruntning hisobiy qarshiligiga taʼsirini hisobga olib, mazkur SHNQning 3-jadvali boʻyicha olinishi lozim.

Ushbu SHNQning 9-formulasiga koʻra gruntning qarshiligini qoziq oʻtgan barcha grunt qatlamlari boʻyicha jamlash kerak (loyihada maydonni kesib tekislanadigan yoki gruntning yuvilib ketishi ehtimoli boʻlgan hollar bundan mustasno).

Bunda, tekislash (kesish) sathidan va suv havzasining hisobiy toshqindan soʻng yuvilib ketgan tubidan past joylashgan gruntning barcha qatlamlari qarshiliklarini mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.

83. Parmasimon qoqma qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini 9-formuladan aniqlanishi, bunda qoziq tanasi qismida perimetr sifatida qoziq tanasi koʻndalang kesimi perimetrini, kengayish qismida esa kengayish koʻndalang kesimi perimetrini qabul qilish lozim.

84. Qoziqlar 5 m dan ortiq chuqurlikda botirilgan holda changli-loyli lyossimon gruntlar uchun mazkur SHNQning 9-formulasida gruntlarning hisobiy qarshiligi R va fi ni ushbu SHNQning 1 va 2-jadvallarida 5 m chuqurlik uchun keltirilgan qiymatlar boʻyicha qabul qilish lozim.

Bunda, gruntlar uchun ularni qoʻllash imkoni boʻlgan holda mazkur SHNQning 1 va 2-jadvallarida keltirilgan hisobiy qarshiliklar R va fi qiymatlarini gruntning toʻliq suvga toʻyingan holatiga mos oquvchanlik koʻrsatkichida boʻlishi kerak.

1-jadval

T/r	Gruntni oʻymasdan botiriladigan qoqma qoziqlar va qoziq-qobiqlar pastki uchi tagidagi hisobiy qarshiligi, R, kPa (tf/m²)
	oʻrtacha zichlikdagi qumloq gruntlar
	shagʻalli	yirik	-		oʻrtacha yirik		mayda	changli		-
	changli-loyli gruntlar, oquvchanlik koʻrsatkichi I_L, quyidagicha
	0	0,1		0,2		0,3		0,4	0,5	0,6
3.	7500 (750)	6600 (660) 4000 (400)		3000 (300)		3100 (310) 2000 (200)		2000 (200) 1200 (120)	1100 (110)	600 (60)
4.	8300 (830)	6800 (680) 5100 (510)		3800 (380)		3200 (320) 2500 (250)		2100 (210) 1600 (160)	1250 (125)	700 (70)
5.	8800 (880)	7000 (700) 6200(620)		4000 (400)		3400 (340) 2800 (280)		2200 (220) 2000 (200)	1300 (130)	800 (80)
7.	9700 (970)	7300 (730) 6900 (690)		4300 (430)		3700 (370) 3300 (330)		2400 (240) 2200 (220)	1400 (140)	850 (85)
10.	10500 (1050)	7700 (770) 7300 (730)		5000 (500)		4000 (400) 3500 (350)		2600 (260) 2400 (240)	1500 (150)	900 (90)
15.	11700 (1170)	8200 (820) 7500 (750)		5600 (560)		4400 (440) 4000 (400)		2900 (290)	1650 (165)	1000 (100)
20.	12600 (1260)	8500 (850)		6200 (620)		4800 (480) 4500 (450)		3200 (320)	1800 (180)	1100 (110)
25.	13400 (1340)	9000 (900)		6800 (680)		5200 (520)		3500 (350)	1950 (195)	1200 (120)
30.	14200 (1420)	9500 (950)		7400 (740)		5600 (560)		3800 (380)	2100 (210)	1300 (130)
35.	15000 (1500)	10000 (1000)		8000 (800)		6000 (600)		4100 (410)	2250 (225)	1400 (140)

Izoh — chiziqcha ustida qumli gruntlar uchun, chiziqcha tagida changsimon-loyli gruntlar uchun R ning qiymatlari berilgan.

85. Mazkur SHNQning 1 va 2-jadvallariga muvofiq qoziqning pastki uchini botirish chuqurligini va grunt qatlamining joylashishi oʻrtacha chuqurliginining maydonni quyidagicha belgilanishi lozim:

3 m gacha kesib tekislash;

tuproq solib tekislashda va suv yuvganda tabiiy relyefdan boshlab;

3 dan 10 m gacha kesib tekislash;

tuproq olib tekislashda va suv yuvganda-kesish sathidan 3 m yuqorida solingan tuproq sathidan 3 m pastda yotgan shartli belgidan boshlab.

86. Suv havzasida qoziqning pastki uchini botirish chuqurligi va grunt qatlamining joylashishi oʻrtacha chuqurligini hisobiy toshqin bilan umumiy yuvilgandan soʻng suv havzasi tubidan boshlab, botqoqliklarda esa botqoqlik sathi tubidan boshlab olinishi kerak.

87. Chuqurligi 6 m gacha boʻlgan jarlik orqali yoʻl oʻtkazgichni loyihalashda tubini suv yuvmasdan yoki yetaklovchi quduqlar ochmasdan toʻqmoq bilan qoqiladigan qoziqlar uchun mazkur SHNQning 1-jadvaliga muvofiq qoziqning pastki uchini gruntga botirish chuqurligini poydevor qurilayotgan joydagi tabiiy relyef sathidan boshlab olinishi lozim.

88. Chuqurligi 6 m dan ortiq jarliklar uchun qoziqlarni botirish chuqurligini xuddi chuqurligi 6 m boʻlgan jarliklardagidek olinishi kerak.

89. Changli-loyli gruntlarda qoziqlarni botirish oraliq chuqurliklari va oquvchanlik koʻrsatkichi IL ning oraliq qiymatlari uchun R va fi qiymatlari mazkur SHNQning 1 va 2-jadvalidagi interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

90. Zichlik darajasi statik zondlash maʼlumotlari boʻyicha aniqlangan zich qumli gruntlar uchun suv yuvmasdan yoki yetaklovchi quduqlar ochmasdan botirilgan qoziqlar uchun mazkur SHNQning 1-jadvaldagi R qiymatlarini 100 foizga oshirish kerak.

91. Gruntning zichlik darajasini boshqa xil muhandislik izlanishlari maʼlumotlari boʻyicha aniqlashda va zich qumlar uchun statik zondlash maʼlumotlari boʻlmaganda, mazkur SHNQning 1-jadvalidagi R qiymatini 60 foizga, biroq koʻpi bilan 20000 kPa (2000 t/m²) gacha oshirish lozim.

92. Mazkur SHNQning 1-jadvali boʻyicha hisobiy qarshiliklar R qiymatidan yuvilmaydigan va kesilmaydigan gruntga botirilgan qoziqlarning chuqurlashuvi quyidagi qiymatlardan kam boʻlmagan hollardagina foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari uchun — 4,0 m;

binolar va inshootlar uchun — 3,0 m.

93. Bir qavatli ishlab chiqarish binolarining ichki pardevorlar ostidagi poydevorlar sifatida foydalaniladigan, kesimi 0,15x0,15 m va undan kichik boʻlgan qoqma qoziqlarning pastki uchi ostidagi hisobiy qarshilik qiymatini 20 foizga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

94. Yumshoqlik soni Ip £ 4 va gʻovaklik koeffitsiyenti e < 0,8 boʻlgan loyli qum gruntlar uchun hisobiy qarshilik R va fi ni oʻrtacha zichlikdagi changsimon qumlar uchun qabul qilinganidek olish lozim.

95. Bino va inshootlarni loyihalarida gruntnining oquvchanlik koʻrsatgichini, uni foydalanish davridagi maʼlumotlarga muvofiq hisoblash kerak.

2-jadval

Grunt qatlamining joylashishi oʻrtacha chuqurligi, m	Qoqma qoziqlar va qoziq-qobiqlarning yon sirtidagi hisobiy qarshiliklar, f_i, kPa (tf/m²)
	oʻrtacha zichlikdagi qumli gruntlar
	yirik va oʻrtacha yirik	mayda	changli	-	-	-	-	-	-
	changli-loyli gruntlar, oquvchanlik koʻrsatkichi IL quyidagicha
	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1,0
1	35 (3,5)	23 (2,3)	15 (1,5)	12 (1,2)	8 (0,8)	4 (0,4)	4 (0,4)	3 (0,3)	2 (0,2)
2	42 (4,2)	30 (3,0)	21 (2,1)	17 (1,7)	12 (1,2)	7 (0,7)	5 (0,5)	4 (0,4)	4 (0,4)
3	48 (4,8)	35 (3,5)	25 (2,5)	20 (2,0)	14 (1,4)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)	5 (0,5)
4	53 (5,3)	38 (3,8)	22 (2,2)	22 (2,2)	16 (1,6)	9 (0,9)	8 (0,8)	7 (0,7)	5 (0,8)
5	56 (5,6)	40 (4,0)	29 (2,9)	24 (2,4)	17 (1,7)	10 (1,0)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
6	58 (5,8)	42 (4,2)	31 (3,1)	25 (2,5)	18 (1,8)	10 (1,0)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
8	62 (6,2)	44 (4,4)	33 (3,3)	26 (2,6)	19 (1,9)	10 (1,0)	8 (0,8)	7 (0,7)	5 (0,5)
10	65 (6,5)	46 (4,6)	34 (3,4)	27 (2,7)	19 (1,9)	10 (1,0)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
15	72 (7,2)	51 (5,1)	38 (3,8)	28 (2,8)	20 (2,0)	11 (1,1)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
20	78 (7,8)	56 (5,6)	41 (4,1)	30 (3,0)	20 (2,0)	12 (1,2)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
25	86 (8,6)	61 (6,1)	44 (4,4)	32 (3,2)	20 (2,0)	12 (1,2)	8 (0,8)	7 (0,7)	6 (0,6)
30	93 (9,3)	66 (6,6)	47 (4,7)	34 (3,4)	21 (2,1)	12 (1,2)	9 (0,9)	8 (0,8)	7 (0,7)
35	100 (10,0)	70 (7,0)	50 (5,0)	36 (3,6)	22 (2,2)	13 (1,3)	9 (0,9)	8 (0,8)	7 (0,7)
Izohlar: 1. Ushbu jadval boʻyicha qoziqlarning yon sirtidagi hisobiy qarshilik f_ini aniqlashda 1-jadvalga oid 2 va 3-izohlarda keltirilgan talablarni hisobga olish lozim. 2. Mazkur jadval boʻyicha qoziqlarning yon sirtidagi hisobiy qarshilik f_i ni aniqlashda gruntlarning qatlamlarini 2 m dan oshmaydigan bir jinsli qatlamlarga ajratish lozim. 3. Qoziqlarning yon sirtidagi zich qumli gruntlarning hisobiy qarshiligi f_iqiymatini mazkur jadvalda keltirilgan qiymatlarga nisbatan 30 foizga oshirish lozim. 4. Gʻovaklik koeffitsiyenti e < 0,5 boʻlgan loyli qum va qumli loy gruntlar hamda gʻovaklik koeffitsiyenti e < 0,6 boʻlgan loylarning hisobiy qarshiliklarini mazkur jadvalda keltirilgan qiymatlarga nisbatan (oquvchanlik koʻrsatkichi qiymati qandayligidan qatʼiy nazar) 15 foizga oshirish lozim.

3-jadval

Gruntning oʻymasdan botiriladigan qoqma qoziqlar va qoziq-qobiqlarni botirish usullari gruntlarning turlari	Qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblashda gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti
	Pastki uchi ostida, g_cR	Yon sirtida, g_cR
1. Pastki uchi berk yaxlit va ichi boʻsh qoziqlarni mexanik (osma) havo va dizel toʻqmoqlar bilan botirish	1,0	1,0
2. Diametri quyidagiga teng boʻlgan qoziqlarni oldindan burgʻilangan yetaklovchi quduqlarga qoqish va botirish usullarida kiritish (qoziqning uchi quduq ichiga kamida 1 m kirishi)
a) kvadrat qoziq tomonlariga teng	1,0	0,5
b) kvadrat qoziq tomonlaridan 0,05 m kichik	1,0	0,6
v) kvadrat qoziq tomonidan yoki doirasimon qoziq diametridan 0,15 m kichik (elektr uzatish tarmoqlari tayanchlari uchun)	1,0	1,0
3. Qumli gruntlarga suv bilan yuvib turib botirish (botirishning oxirgi bosqichda suv bilan yuvib turmasdan 1 m va bundan koʻp botirish).	1,0	0,9
4. Quyidagi gruntlarga qoziq-qobiqlarni titrama usulda botirish, qoziqlarni titrama va titrama-botirma usulda botirish: a) oʻrtacha zichlikdagi qumli grunt:
yirik va oʻrtacha yirik	1,2	1,0
Mayda	1,1	1,0
Changli	1,0	1,0
b) oquvchanlik koʻrsatkichi I_L=0,5 boʻlgan changli-loyli grunt:
loyli qum	0,9	0,9
qumli loy	0,8	0,9
Loylar	0,7	0,9
v) oquvchanlik koʻrsatkichi I_L£0,5 boʻlgan changli-loyli grunt	1,0	1,0
5. Pastki uchi ochiq ichi boʻsh temir-beton qoziqlarning istalgan tuzilishdagilarini toʻqmoq bilan botirish:
a) qoziq boʻshligʻining diametri 0,4 m va bundan kam	1,0	1,0
b) qoziq boʻshligʻining diametri 0,4 dan 0,8 m gacha	0,7	1,0
6. Pastki uchi berk doirasimon kesimli ichi boʻsh qoziqlari 10 m va undan ortiq chuqurlikka istalgan usulda botirish hamda keyinchalik qoziqlarning pastki uchida oquvchanlik koʻrsatkichi I_L£0,5 boʻlgan oʻrtacha zichlikdagi qumli gruntlar va changli-loyli gruntlarda kamuflet kengayish hosil qilish; kengayish diametrlari:
a) aytilgan gruntlarning turidan qatʼiy nazar — 1,0 m	0,9	1,0
b) qumlar va loyli qum gruntlarda — 1,5 m	0,8	1,0
v) qumli loy gruntlar va loylarda — 1,5 m	0,7	1,0
7. Qoziqlarni botirish usulida kiritish:
a) oʻrtacha zichlikdagi yirik, oʻrtacha yirik va mayda qumlarga	1,1	1,0
b) changli qumlarga	1,1	0,8
v) oquvchanlik koʻrsatkichi I_L < 0,5 boʻlgan changli-loyli gruntlarga	1,1	1,0
g) oquvchanlik koʻrsatkichi I_L >0,5	1,0	1,0

Izoh. Oquvchanlik koʻrsatkichi 0,5 > I_L > 0 boʻlgan changli-loyli gruntlar uchun mazkur SHNQning 3-jadvalning 4-bandi boʻyicha g_cR va g_cfkoeffitsiyentlar interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

96. Oquvchanlik koʻrsatkichi I_L > 0,6 boʻlgan siyrak qumli gruntlarga yoki changli-loyli gruntlarga pastki uchi bilan tayanadigan qoqma qoziqlar uchun yuk koʻtarish qobiliyatini quyida keltirilgan formula orqali tortib ketish koeffitsiyentini (K_z) aniqlagan holda qoziqlarni statik sinash natijalari boʻyicha aniqlash lozim:

(10)

bu yerda:

e_D — cm, GOST 24942-81 talablariga asosan qoziqni qoqishdagi bir zarbadan qaytishi;

e_z— cm, haqiqiy qoqishdagi bir zarbadan qaytishi.

97. Qumli va changli-loyli gruntlarni oʻyib kiradigan, yon tomonlarining qiyaligi i_p£ 0,025 boʻlgan qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN (tf) ni quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

(11)

bu yerda:

gc, R, A, Fd, hi, fi — 9-formuladagidek ui-qoziq i-kesimining perimetri, m;

u_0,i— qoziq i-koʻndalang kesimining qoziq oʻqiga qiya tomonlari oʻlchamlari yigʻindisi, m;

ip — qoziq yon tomonlarining bir ulushlaridagi qiyaligi;

Ei — qoziqning yon sirtini oʻrab turgan gruntning i-qatlami deformatsiyalanish moduli, kPa;

kompressiya sinovlar natijalari boʻyicha aniqlanadi;

ki — gruntning turiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent;

ushub SHNQning 1-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

zr — reologik koeffitsiyent; zr =0,8 deb qabul qilinishi lozim.

98. Rombsimon qoziqlarning teskariga qiya qismlari yon sirtlariga gruntning qarshiliklarini jamlash mazkur SHNQning 11-formulasiga koʻra amalga oshirilmasligi kerak.

99. Yon yoqlarining qiyaligi i_p> 0,025 boʻlgan piramida qoziqlarni hisoblashni pressimetrik sinovlar natijalari mavjud boʻlganda, mazkur SHNQning 3-ilovasi talablariga muvofiq, bunday natijalar boʻlmaganda esa, i_p= 0,025 deb olinishi, ushbu SHNQning 11-formulasi boʻyicha amalga oshirilishi lozim.

4-jadval

Gruntlar	Koeffitsiyent ki
qumlar va loyli qumlar	0,5
qumli loylar	0,6
loylar:
i_p= 18 da	0,7
i_p = 25 da	0,9

Izoh. Yumshoqlik soni 18p<25 boʻlgan loylar uchun koeffitsiyent k_i ning qiymati interpolya usulida aniqlanadi.

100. Osma qoqma qoziq va gruntni oʻymasdan botiriladigan, sugʻuruvchi yuklamaga ishlaydigan qoziq qobiqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_du, kN (tf) ni quyidagi formuladan aniqlash kerak:

(12)

bu yerda:

u, gcf, fi, hi — mazkur SHNQning 9-formulasi kabi qabul qilinishi kerak;

gc — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, gruntga 4 m kam chuqurlikda botiriladigan qoziqlar uchun gc=0,6; 4 m va undan koʻp botiriladigan.

qoziqlar uchun gc=0,8 — barcha binolar va inshootlar uchun.

101. Koʻpriklarning tayanch poydevorlariga bitta doimiy yuklamalar taʼsir qiladigan hollarda qoziqlarni sugʻurishga ishlashiga yoʻl qoʻyilmaydi.

3-§. Osma tiqma va burgʻilama qoziqlar hamda beton toʻldiriladigan qoziq-qobiqlar

102. Kengaytiriladigan va kengaytirilmaydigan tiqma va burgʻilama qoziqlar, hamda gruntni oʻyib botiriladigan va beton toʻdiriladigan qoziq-qobiqlar (siquvchi yuklamaga ishlaydigan)ning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN ni quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

(13)

bu yerda:

g_c — qoziqning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, qoziq namlik darajasi S_r < 0,85 boʻlgan changli-loyli gruntlarga va less gruntlarga tayanganda, g_c= 0,8, boshqa barcha hollarda g = 1,0;

g_cR — uchi qoziqning pastki ostidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti (barcha hollarda g_cR=1, kamuflet kengayishli qoziqlar bundan mustasno va buroinyeksionli qoziqlar uchun g_cR= 1,3 deb, suv ostida betonlanadigan kengayishli qoziqlar uchun g_cR= 0,9 deb olinadi, shuningdek elektr uzatish tarmoqlarining tayanchlari uchun qiymati mazkur SHNQning 15-bobi boʻyicha qabul qilinadi);

R — mazkur SHNQning 58-bandiga muvofiq qoziq pastki uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi, kPa (tf/m²) (ushbu SHNQning 1-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi).

A — qoziqning tayanish yuzasi, m², quyidagiga teng deb olinadi:

kengayishsiz tiqma va burgʻilama qoziqlar uchun qoziqning koʻndalang kesimi yuzasi;

kengayishli tiqma va burgʻilama qoziqlar uchun diametri eng katta joyda kengayish koʻndalang kesimi yuzasi;

beton toʻldiriladigan qoziq qobiqlar uchun qobiqning koʻndalang kesimi umumiy yuzasi.

u — qoziq tanasining koʻndalang kesimi perimetri, m;

g_cf — qoziqning yon sirtidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti (quduqni hosil qilish usuliga va betonlash sharoitiga bogʻliq boʻlishi hamda mazkur SHNQning 5-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi).

fi — qoziq tanasi yon sirtidagi grunt i-qatlamining hisobiy qarshiligi, kPa (tf/m²), uchun mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.

hi — xuddi uchun mazkur SHNQning 9-formulasidan olinadi.

103. Kengaytilgan qoziqlarni yon sirtiga qumli gruntlarning qarshiligini, maydonni tekislash sathidan toki qoziq tanasi konus shaklidagi sirti bilan kesishadigan sathgacha boʻlgan qismini hisobga olish lozim.

Konus shaklini kengayish sirti qoziq oʻqiga φ_i/2 burchak ostida urinadigan yasovchi sifatidagi chiziqqa ega boʻlishi, bunda φ_ikeltirilgan konus chegarasida (qatlamlar boʻylab) utuvchi gruntning ichki ishqalanish burchagi deb hisoblanishi zarur.

104. Changli-loyli gruntlarning qarshiligini qoziq tanasining butun uzunligi boʻyicha hisobga olishishi kerak.

Qoziqni kengaygan qismini koʻndalang kesmini perimetri va inyeksion burgʻilash qoziqlarni kengaygan qismining oʻlchamlari quduqning perimetraga teng qilib olinishi lozim.

105. Inyeksion burgʻilash qoziqni tayanish maydoni qoziqni kengaytirilgan qismini koʻndalang kesimini maydonini qabul qilish kerak.

Kengaygan qismini koʻdalang kesimini perimetrini qoziqni perimetrini d_ji diametrini oʻrtacha qiymatini razryad impuls orqali kengaytirilgan i qatlamni toʻldirish uchun sariflangan beton aralashmasining hajmi sifatida aniqlanishi lozim.

5-jadval

Qoziqlar va ularni urnatish usullari	Qoziqning ishlash sharoiti koeffitsiyenti, g_cR
Qoziqlar va ularni urnatish usullari	qumlarda	loyli qumlarda	qumli loylarda	loylarda
1. Uchlikli maxsus quvurlar qoqib tayyorlanadigan tiqma qoziqlar, mazkur SHNQning 24-bandi boʻyicha	0,8	0,8	0,8	0,7
2. tiqma, tebranma shtamplangan	0,9	0,9	0,9	0,9
3. burgʻilama, kengayishli, betonlanadigan:
a) quduqda suv boʻlmaganda (quruq usulda), shuningdek himoyalovchi maxsus quvurlardan foydalanilganda	0,7	0,7	0,7	0,6
b) suv ostida yoki loyli qorishma ostida	0,6	0,6	0,6	0,6
v) chuqur titratma usul (quruq usul) yordamida yotqiziladigan qattiq beton qorishmasi bilan	0,8	0,8	0,8	0,7
4. Burgʻilama-tiqma, dumaloq, ichi boʻsh, quduqda suv boʻlmaganda titrama armatura yordamida	0,8	0,8	0,8	0,7
5. Qoziq-qobiqlar, gruntni oʻyib, titrama usulda botiriladi	1,0	0,9	0,7	0,6
6. Ustun-qoziqlar	0,7	0,7	0,7	0,6
7. Burgʻilama-haydama (inyeksiya) himoyalovchi quvur yoki bentonitli qorishmani 200-400 kPa bosim ostida zichlab tayyorlanadi	0,9	0,8	0,8	0,8
8. Inyeksion burgʻilash qoziq razryadli impuls texnologiyalar yordamida bajariladi.	1,3	1,3	1,1	1,1

106. Qoziqning pastki uchi ostidagi hisobiy qarshilik R, kPa (tf/m²) ni quyidagicha qabul qilish lozim:

kengayishli va kengayishsiz tiqma va burgʻilama qoziqlar, grunt oʻzagini butunlay chiqarib tashlab botiriladigan qoziq-qobiqlar zaminidagi qum toʻldirgichli yirik boʻlakli gruntlar va qumli gruntlar uchun mazkur SHNQning 14-formulasi boʻyicha, yuqorida aytilgan gruntlardan iborat grunt oʻzagini 0,5 m va bundan ortiq balandlikda saqlagan holda botiriladigan qoziq-qobiqlar zaminidagi gruntlar uchun mazkur SHNQning 15-formula boʻyicha qabul qilish lozim:

(14)

(15)

bu yerda:

a₁, a₂, a₃, a₄ — oʻlchamsiz koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 6-jadvali boʻyicha zamin gruntining ichki ishqalanish burchagi hisobiy qiymatiga koʻra pasaytirish koeffitsiyenti 0,9 qabul qilinishi;

mazkur SHNQning 39-bandiga muvofiq aniqlanishi;

g ¹_I — qoziq zaminidagi gruntning solishtirma ogʻirligi hisobiy qiymati, kN/m³ (tf/m³) (suvga toʻyingan gruntlarda, suvning koʻtarish taʼsirini ham hisobga olish kerak);

g_I — qoziq pastki uchidan yuqorida joylashgan gruntlar solishtirma ogʻirligining oʻrtalashtirilgan (qatlamlar boʻyicha) hisobiy qiymati (suvga toʻyingan gruntlarda suvning muallaq koʻtarish taʼsirini hisobga olish lozim).

d — diametr, m, tiqma va burgʻilama qoziqlar diametri, kengayish diametri (kengayishli qoziqlar uchun), qoziq-qobiqlar diametri yoki gruntga sementli qorishma bilan qotirilgan ustun-qoziqlar uchun quduq diametri;

h — joylashtirish chuqurligi, (m) qoziq yoki uning kengayishini joylashtirish chuqurligi, tabiiy relyefdan yoki maydonni tekislash sathidan (kesib tekislashda) boshlab, koʻpriklarning tayanchlari uchun hisobiy toshqinda umumiy yuvilgan suv havzasi tubidan boshlab hisoblanadi;

zamindagi changli — loyli gruntlar uchun mazkur SHNQning 7-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.

107. Mazkur SHNQning 58-bandiga muvofiq qoziqlarni pastki uchlarining zamin uchun qabul qilingan gruntga qoziqlarning kamida qoziq diametriga, biroq kamida 2 m botishi taʼminlanishi lozim.

108. Qoqma qoziqlar uchun R ni qiymatini ham uzunligi va huddi usha gruntlar sharoitida mazkur SHNQning 14 va 15-formulalari orqali aniqlanishi biroq mazkur SHNQning 1-jadvalida keltirilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

6-jadval

Koeffitsiyentlar	Gruntning ichki ishqalanish burchagi hisobiy qiymatlari, ji, daraja
Koeffitsiyentlar	23	25	27	29	31	33	36	37	39
a₁	9,5	12,6	17,3	24,4	34,6	48,6	71,3	108,0	163
a₂	18,6	24,8	32,8	45,5	64,0	64,0	127,0	185,0	260
-da a₃, m d:
4,0	0,78	0,79	0,80	0,82	0,84	0,85	0,85	0,85	0,87
5,0	0,75	0,76	0,77	0,79	0,81	0,82	0,83	0,84	0,85
7,5	0,68	0,70	0,71	0,74	0,76	0,78	0,80	0,82	0,84
10,0	0,62	0,65	0,67	0,70	0,73	0,75	0,77	0,79	0,81
12,5	0,58	0,61	0,68	0,67	0,70	0,73	0,75	0,78	0,80
15,0	0,55	0,58	0,61	0,65	0,68	0,71	0,73	0,76	0,79
17,5	0,51	0,55	0,58	0,62	0,66	0,69	0,72	0,75	0,78
20,0	0,49	0,53	0,57	0,61	0,65	0,68	0,72	0,75	0,78
22,5	0,46	0,51	0,55	0,60	0,64	0,67	0,71	0,74	0,77
25,0 va ortiq	0,44	0,49	0,54	0,59	0,63	0,67	0,70	0,74	0,77
d da a₄, m:
0,8 va	0,34	0,31	0,29	0,27	0,26	0,25	0,24	0,23	0,22
4,0 dan kam	0,25	0,24	0,23	0,22	0,21	0,20	0,19	0,18	0,17

Izohlar:

1. Ichki ishqalanish burchagini hisobiy qiymati φ = j_i deb qabul qilinadi.

2. Oraliq qiymatlari uchun ji, va d larning a₁ a₂a₃a₄ koeffitsiyentlarning qiymatlari interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

7-jadval

Qoziq pastki uchini joylash-tirish chuqurligi, h, m	Kengayishli va kengayishsiz tiqma va burgʻilama qoziqlarning hamda gruntni oʻyib va beton toʻldirib botiriladigan qoziq-qobiqlarning pastki uchlari ostidagi hisobiy qarshilik R, kPa (tf/m²), changli-loyli gruntlarda (lyoss gruntlar bundan mustasno), oquvchanlik koʻrsatkichi I_L
Qoziq pastki uchini joylash-tirish chuqurligi, h, m	0,0	0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6
3	850	750	650	500	400	300	250
5	1000	850	750	650	500	400	350
7	1150	1000	850	750	600	500	450
10	1350	1200	1050	950	800	700	600
12	1550	1400	1250	1100	950	800	700
15	1800	1650	1500	1300	1100	1000	800
18	2100	1900	1700	1500	1300	1150	950
20	2300	2100	1900	1650	1450	1250	1050
30	3300	3000	2600	2300	2000	-	-
³ 40	4500	4000	3500	3000	2500	-	-

Izoh:

1. Koʻpriklar tayanchlari poydevorlari qoziqlari uchun ushbu jadvalda keltirilgan qiymatlarni:

a) oshirish (tayanchlar suvda joylashganda — 1,5gwhw ga teng qiymatga, bunda gw — suvning solishtirma ogʻirligi — 10 kN/m3 (1 tf/m³); hw -hisobiy toshqinda suv havzasidagi suv sathidan suv havzasi tubi sathigacha suv qatlami chuqurligi; (agar suv yuvishi ehtimoli boʻlsa, umumiy yuvilgandan soʻng tub sathigacha);

b) gruntning gʻovaklik koeffitsiyenti e>0,6 da kamaytirish; bunda pasayish koeffitsiyentini e=0,6 da m=1,0 qabul qilinadi.

2. Mazkur jadvalda qoziqning pastki uchini botirish chuqurligini va grunt qatlamining joylashuvini oʻrtacha chuqurligi maydonni 3 m gacha kesib tekislash, tuproq solib tekislashda va suv yuvganda tabiiy relyefdan boshlab qabul qilish, 3 m gacha kesib tekislash tuproq olib tekislashda va suv yuvganda-kesish sathidan 3 m yuqorida solingan tuproq sathidan 3 m pastda yotgan shartli belgidan boshlab qabul qilish lozim.

Suv havzasida qoziqning pastki uchini botirish chuqurligi va grunt qatlamining joylashishi oʻrtacha chuqurligini hisobiy toshqin bilan umumiy yuvilgandan soʻng suv havzasi tubidan boshlab, botqoqliklarda esa botqoqlik sathi tubidan boshlab qabul qilish kerak.

Chuqurligi 6 m gacha boʻlgan jarlik orqali yoʻl oʻtkazgichni loyihalashda tubini suv yuvmasdan yoki yetaklovchi quduqlar ochmasdan toʻqmoq bilan qoqiladigan qoziqlar uchun 1-jadvalda qoziqning pastki uchini gruntga botirish chuqurligini poydevor qurilayotgan joydagi tabiiy relyef sathidan boshlab qabul qilish lozim.

Chuqurligi 6 m dan ortiq jarliklar uchun qoziqlarni botirish chuqurligini 6 m boʻlgan jarliklardagidek qabul qilish kerak.

3. Changli-loyli gruntlarda qoziqlarni botirish oraliq chuqurliklari va oquvchanlik koʻrsatkichi I_L ning oraliq qiymatlari uchun R interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

4. Bino va inshootlarni loyihalarida gruntnining oquvchanlik koʻrsatgichini uni foydalanish davrida oldin qayd etilgan maʼlumotlarga muvofiq hisoblash kerak.

109. Gruntni chiqarib tashlamay botiriladigan yoki botirishning oxirgi bosqichida qobiqning kamida uch diametricha balandlikda grunt oʻzagini saqlagan holda botiriladigan va beton toʻldirilmaydigan (grunt oʻzagi qoziqning uchi zamini sifatida qabul qilinadigan gruntning koʻrsatkichlariga oʻxshash koʻrsatkichli gruntdan iborat boʻlsa) qoziqning qobiqlarning pastki uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi R, kPa (tf/m²)ni mazkur SHNQning 1-jadvali boʻyicha qabul qilish lozim.

Bunda, mazkur SHNQning 3-jadvali 4-bandiga muvofiq qoziq-qobiqlarni botirish usulini hisobga oladigan ishlash sharoitlari koeffitsiyenti olinishi kerak.

110. Sugʻuruvchi kuchlarga ishlaydigan tiqma va burgʻilama qoziq-qobiqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_du, kN (tf) ni quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

(16)

bu yerda:

gc — mazkur SHNQning 12-formulasidan olinadi;

u, gcf, fi, hi — SHNQning 13-formulasidek olinadi.

4-§. Burama qoziqlar

111. Parragining diametri d£1,2 m va uzunligi l < 10 m boʻlgan, siquvchi yoki sugʻuruvchi kuchlarga ishlaydigan burama (vintsimon) qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN (tf) ni mazkur SHNQning 17-formulasidan, parragining diametri d >1,2 m va uzunligi l >10 m boʻlganda, burama qoziqni statik yuklama bilan sinovlar maʼlumotlar boʻyicha aniqlash lozim:

(17)

bu yerda:

g_c — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti;

qoziqqa taʼsir qiladigan yuklama turiga va grunt sharoitlariga bogʻliq boʻlishi hamda mazkur SHNQning 8-jadvalidan aniqlanishi lozim;

a₁, a₂ — oʻlchamsiz koeffitsiyentlar, burama qoziqning ishlash joyidagi gruntning ichki ishqalanish burchagi hisobiy qiymatlariga koʻra mazkur SHNQning 9-jadvalidan qabul qilinadi;

C_i — ishlash joyida changli-loyli gruntning solishtirma bogʻlanishi hisobiy qiymati yoki qumli gruntning chiziqlilik koʻrsatkichi, kPa (tf/m²);

g_I — qoziq parragidan yuqorida yotgan gruntlar solishtirma ogʻirligining oʻrtachalashtirilgan hisobiy qiymati (suvga toʻyingan gruntlarda suvning koʻtarish taʼsirini hisobga olib);

h₁— qoziq parragining tabiiy relyefdan, maydonni kesib tekislashda esa tekislangan sathdan boshlab joylashish chuqurligi, m;

A — burama qoziq siquvchi kuchga ishlaganda, tashqi diametr boʻyicha hisoblangan parrak yuzasining proyeksiyasi, m² va burama qoziq sugʻuruvchi kuchga ishlaganda parrak ish yuzasining proyeksiyasi (qoziq tanasi kesim yuzasini ayirib tashlangandagi proyeksiya);

f_i — burama qoziq tanasining yon sirtidagi gruntning hisobiy qarshiligi, kPa (tf/m²) mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinadi (qoziqni botirish chuqurligi chegarasida barcha qatlamlar uchun oʻrtachalashtirilgan qiymati);

u — qoziq tanasining perimetri, m;

h — gruntga botirilgan qoziq tanasining uzunligi, m.

d — qoziq parragining diametri, m.

8-jadval

Gruntlar	Quyidagi yuklamalar taʼsiridagi vintsimon qoziqlar ishlash sharoitlari koeffitsiyenti
Gruntlar	siquvchi	sugʻuruvchi	ishorasini oʻzgartiruvchi
1. Loylar va qumloq tuproqlar:
a) qattiq, yarim qattiq va qattiq plastik	0,8	0,7	0,7
b) yumshoq plastik	0,8	0,7	0,6
v) oquvchan plastik	0,7	0,6	0,4
2. Qumlar va qumloq tuproqlar:
a) namligi kam qumlar va qattiq qumloq tuproqlar	0,8	0,7	0,5
b) nam tuproqlar va plastik qumloq tuproqlar	0,7	0,6	0,4
v) suvga toʻyingan qumlar va oquvchan qumloq tuproqlar	0,6	0,5	0,3

9-jadval

Ishlash joyida guruntni ichki ishqalanish burchagi hisobiy qiymati j_I, daraja	Koeffitsiyentlar		Ishlash joyida guruntni ichki ishqalanish burchagi hisobiy qiymati j_I, daraja	Koeffitsiyentlar
	a1	a2		a1	a2
13	7,8	2,8	24	18,0	9,2
15	8,4	8,4	26	23,1	12,3
16	9,4	3,8	28	29,5	16,5
18	10,1	4,5	30	38,0	22,5
20	12,1	5,5	32	48,4	31,0
22	15,0	7,0	34	64,9	44,4

Izohlar:

1. Botiruvchi kuchlar taʼsiridagi burama qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlashda 9-jadvaldagi gruntlarning koʻrsatkichlari parrak ostida yotgan gruntlarga tegishli, sugʻuruvchi kuchlarga ishlaganda parrak ustida yotgan gruntlarga tegishli.

2. Parrakning maydonni tekislash sathidan past joylashgan chuqurligi changli-loyli gruntlarda kamida 5d; qumli gruntlarda esa kamida 6d boʻlishi lozim (bunda d-parrak diametri).

3. Zaminning ichki ishqalanish burchagi j₁va gruntning ilashuvi C_i -hisobiy qiymatlari 16-formula boʻyicha hisoblashda mazkur SHNQning 38-bandi talablariga muvofiq aniqlanadi.

5-§. Gruntning qoziqlar yon sirtiga salbiy ishqalanish kuchlarini hisobga olish

112. Qoziq atrofidagi gruntni choʻkishi natijasida yon sirtida vujudga keladigan va pastga tik yoʻnalgan salbiy (zararli) ishqalanish kuchlarini quyidagi hollarda hisobga olish lozim:

maydonga 1,0 m dan ortiq qalinlikda tuproq solib tekislaganda;

omborxonalarning pollariga 20 kN/m²(2 tf/m²) dan ortiq foydali yuklama tushadigan hollarda;

poydevorlar yaqinida polga jihozlardan 100 kN/m² (10 tf/m²) dan ortiq foydali yuklama tushadigan hollarda;

yer osti suvlari sathi pasayganda, suvning koʻtarish taʼsiri hisobiga gruntda taʼsirli zoʻriqishlar kuchayganda;

hozirgi va texnogen qatlamlar gruntlarining tugallanmagan konsolidatsiyasida;

dinamik taʼsirlarda bogʻlanmagan gruntlar zichlashganda;

hoʻllanish taʼsirida gruntlar oʻta choʻkkanda;

mavjud boʻlgan binolar yaqiniga yangi binolar qurilganda.

Oʻta choʻkadigan gruntlarda vujudga keladigan salbiy ishqalanish kuchlarini hisobga olishni mazkur SHNQning 11-bobi talablariga muvofiq amalga oshirish lozim.

113. Salbiy ishqalanish kuchlari chuqurlikda qoziqli poydevor koʻtarilgandan va va yuklangandan soʻng qoziq atrofidagi gruntning choʻkish qiymati poydevor chegaraviy qiymatining yarmidan oshib, gruntning hisobiy qarshiligi f_i mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha manfiy ishora bilan qabul qilinadi.

114. Qoziqli poydevor koʻtarilgandan gruntning choʻkish qiymati qoziqli poydevorning chegaraviy choʻkish qiymatining yarmidan kam boʻlgan qoziqning pastki qismi chegarasida gruntning hisobiy qarshiliklari f_ini mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha musbat deb qabul qilish lozim.

115. Binolar yoki inshootlarning yer ustidagi qismi (qoziq poydevor plitalari (rostverk)larni qurish boshlangan paytda tekislash uchun maydonga toʻkilgan tuproqdan yoki hududning yuklanishidan gruntning konsolidatsiyasi tugagan holda yoki qoldiq konsolidatsiya natijasida qoziq atrofidagi gruntning mumkin boʻlgan choʻkish qiymati loyihalanayotgan bino yoki inshoot uchun chegaraviy choʻkish qiymatining yarmidan oshmagan holda qoziqning yon sirtidagi gruntning qarshiligini musbat deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

7-bob. Qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini dala sharoitida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari boʻyicha aniqlash

116. Qoziqlarni statik va dinamik yuklamalar bilan sinovlarda GOST 5686-2020, gruntlarni statik zondlashda va etalon qoziqlar bilan sinashlarda GOST 24942-81ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

117. Uzunligi 12 t dan ortiq boʻlgan qoqma osma qoziqlar uchun gruntlarni etalon qoziqlar bilan sinash oʻrniga diametri 127 mm boʻlgan metall qoziq-zond yordamida statik yuklama bilan sinashlarga yoʻl qoʻyiladi.

118. Gruntlarni qoziq-zond bilan sinashlar GOST 24942-81 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

119. Bino va inshootlarning I-darajali mustahkamligini aniqlashda, qoziqni yuk koʻtarish qobiliyatini tenzometrik qoziqni statik sinovdan oʻtkazish hamda xisoblar maxsus dasturiy taʼminotlar yordamida bajarilishi lozim.

120. Dala sharoitida bino yoki inshootlari qoziqlarining yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlash uchun quyidagilardan kam boʻlmagan sinovlarni oʻtkazish lozim:

qoziqlar va qoziq — shtamplarni statik sinash — 2-marta;

qoziqlarni dinamik usullarda sinash dinamik sinash — 6-marta;

gruntlarni etalon qoziq bilan sinash — 6-marta;

qoziq — zondlash bilan sinash — 6-marta;

statik — zondlash usulida sinash — 6-marta.

121. Qoziqlarni botiruvchi, sugʻuruvchi va gorizontal statik yuklamalar bilan sinashlar natijalari boʻyicha hamda dinamik sinashlar natijalari boʻyicha ularning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN (tf) ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

(18)

bu yerda:

γ_s — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti; botiruvchi yoki gorizontal yuklamalarda γ_s= 1; sugʻuruvchi yuklamalarda

ni mazkur SHNQning 56-band talablari boʻyicha qabul qilish kerak;

F_u,n — mazkur SHNQning 69-72-bandlari va 74-76-bandiga muvofiq qoziqning chegaraviy qarshiligini meʼyoriy qiymati, kN;

γ_g — grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti, mazkur SHNQning 69-bandi muvofiq qabul qilinadi.

122. Bir xil gruntda sinalgan qoziqlar soni oltidan kam boʻlganda, mazkur SHNQning 18-formulasidagi qoziqning chegaraviy qarshiligi meʼyoriy qiymatini sinovlar natijalari boʻyicha olingan eng kichik chegaraviy qarshilikka teng, F_u,n=F_u,min deb grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentini γ_g = 1 deb olish kerak.

123. Bir xil gruntda sinalgan qoziqlar soni oltita va undan ortiq boʻlganda quyidagilarga amal qilish lozim:

F_u,n va γ_g ni aniqlashda GOST 20522-2012 ning vaqtinchalik qarshilikni aniqlash uchun keltirilgan ishochlik ehtimoli α=0,95 boʻlganda;

sinashlar maʼlumotlari boʻyicha olingan qoziqlar chegaraviy qarshiliklari F_u ning xususiy qiymatlariga statik ishlov berilgan natijalariga asoslanishiga;

mazkur SHNQning 70-bandiga muvofiq chegaraviy qarshiliklarning xususiy qiymatlarini aniqlash uchun botiruvchi yuklarda;

ushbu SHNQning 72-bandiga asosan sugʻuruvchi va gorizontal yuklamalarda;

mazkur SHNQning 71-bandiga koʻra va dinamik sinashlarda.

124. Qurilish uchastkasini joyida noqulay sharoitda bitta qoziqni sinovdan oʻtkazish, maxsus koʻrsatmalar asosida bajarilishi lozim.

125. Qoziqlarni botirishga statik sinashda yuklamani oshirmay turib ham ularning choʻkishi s (s £ 20 mm da) uzluksiz oshaversa, shu yuklama sinaladigan qoziqning chegaraviy qarshiligi F_u xususiy qiymati sifatida qabul qilinishi kerak.

126. Binolar va inshootlarning (koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari bundan mustasno) poydevorlari uchun qoziqning botiruvchi kuchga chegaraviy qarshiligi xususiy qiymati sifatida sinaladigan qoziqqa taʼsir ettirilganda u s ga teng darajada choʻkadigan yuklamani qabul qilish zarur.

S ni quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(19)

bu yerda:

S_u,mt — loyihalanayotgan bino yoki inshoot poydevorining SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq aniqlanadigan oʻrtacha choʻkishi chegaraviy qiymati;

z — bino yoki inshoot poydevorining oʻrtacha choʻkishi chegaraviy qiymati S_u,mt dan statik sinashlarda qoziqning choʻkishiga (soʻndirib) oʻtish koeffitsiyenti.

Statik sinashlarda qoziqning choʻkishiga oʻtish koeffitsiyenti z ni quyidagilarda olinishi lozim:

qoziqlarni sinash 1 h (agar qoziqlarning pastki uchi ostida holati qattiqdan qattiq yumshoqqacha boʻlgan qumli yoki changli-loyli grunt boʻlganda);

2 h da (agar qoziqlarning pastki uchi ostida holati mayin yumshoqdan oquvchigacha boʻlgan changli-loyli grunt boʻlsa) 0,1 mm ga teng shartli barqarorlikda oʻtkazilganda;

koeffitsiyent qiymatini 0,2 ga teng deb.

Koeffitsiyent qiymatiga grunt sharoitlarida qoziqli poydevorlarga qurilgan binolarning choʻkishini kuzatishlar natijalari boʻyicha aniqlik kiritishga yoʻl qoʻyiladi.

127. Mazkur SHNQning 19-formulasi boʻyicha aniqlangan choʻkish 40 mm dan ortiq boʻlsa, qoziqning chegaraviy qarshiligi xususiy qiymati sifatida s = 40 mm ga teng yukni qabul qilish lozim.

128. Koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari uchun botiruvchi yuklarda qoziqning chegaraviy qarshiligi Fu sifatida quyidagilarni vujudga keltiradigan yuklamadan bir pogʻona kam yuklamani qabul qilish kerak:

bir pogʻona yuklashda oldingi yuklash pogʻonasida olingan choʻkishdan 5-marta va undan ortiq choʻkish (choʻkishning umumiy qiymati 40 mm ortiq boʻlganda);

bir sutka va undan ortiq vaqt mobaynida choʻkish (choʻkishning umumiy qiymati 40 mm dan ortiq boʻlganda).

129. Sinovlarda erishilgan 1,5 F_d ga teng (bunda F_d — qoziqning mazkur SHNQning 6, 9, 11, 13 va 17-formulalari boʻyicha hisoblangan qoziqning koʻtaruvchanlik xususiyati) yoki bundan katta maksimal yuklamada sinashlarda qoziqning choʻkishi s mazkur SHNQning 19-formulasi boʻyicha aniqlangan qiymatidan, koʻpriklar va gidrotexnika inshootlari uchun 40 mm dan kichik boʻlib chiqsa, bunda qoziqning chegaraviy qarshiligi F_u xususiy qiymati uchun sinovlarda olingan maksimal yuklamani qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

130. Sinovlarda, erishilgan F_d ga teng maksimal yuklamani qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

131. Qoziqlarni botiruvchi statik yuklama bilan sinashlarda yuklash pogʻonalari qoziqning taxmin qilinayotgan chegaraviy qarshiligi F_u ning 1/10 - 1/15 ulushi chegarasida qabul qilinishi lozim.

132. Qoziqlarni sugʻuruvchi yoki gorizontal statik yuklama bilan sinashda chegaraviy qarshilik F_u ning xususiy qiymati sifatida mazkur SHNQning 69-bandiga muvofiq siljishlarning yuklamaga bogʻliqlik chizmalari boʻyicha yuklama oshirmasdan turib ham qoziqning siljishi uzluksiz oshib boraveradigan yuklamadan bir pogʻona past boʻlish zarur.

Qoziqlarni gorizontal yuklamalarga statik sinashlar natijalaridan “qoziq-gruntda” tizimi mazkur SHNQning 3-ilovasidagi hisoblar boʻyicha aniqlanishi kerak.

133. Qoqma qoziqlarni dinamik sinashlarda chegaraviy qarshiliklar F_u, kN ning xususiy qiymatini mazkur SHNQning 69-bandiga muvofiq ularni amaldagi (oʻlchagan) qoldiq rad S_a³ 0,002 m da botirish maʼlumotlari boʻyicha quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(20)

134. Amaldagi (oʻlchangan) qoldiq rad S_a< 0,002 m boʻlsa, u holda qoziqli poydevor loyihasida qoziqlarni botirish uchun katta (qoldiq rad S_a³ 0,002 m boʻladigan) zarb energiyali toʻqmoq qoʻllash, bunda qoziqni qoqish jihozini almashtirishning imkoni boʻlmaganda va radni oʻlchash asboblari mavjud boʻlganda, qoziq chegaraviy qarshiligi F_u, kN ning xususiy qiymatini quyidagi formula orqali aniqlash kerak:

(21)

mazkur SHNQning 20 va 21-formulalarida:

h — qoziq ashyosiga qarab mazkur SHNQning 10-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyent, kN/m²(tf/m²);

A — qoziq tanasi yaxlit yoki ichi boʻsh koʻndalang kesimi tashqi chegarasi bilan cheklangan yuza (qoziqda oʻtkir uch bor-yoʻqligidan qatʼiy nazar), m²;

M — zarbaviy taʼsiri 1 ga teng boʻlgan toʻqmoq bilan qoziqlar qoqilganda qabul qilinadigan, qoziqlar titrama usulda botirilganda, ularning uchlari grunt xiliga koʻra 11-jadval boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;

E_d — toʻqmoq zarbining hisobiy energiyasi, kJ mazkur SHNQning 12-jadvalidan, titrama botirgichlarning hisobiy energiyasi ushbu SHNQning 13-jadvalidan qabul qilinadi;

s_a — toʻqmoq bir zarbidan, titrama botirgichlar qoʻllanilganda esa, ular 1 daqiqa mobaynida ishlaganda qoziqning botishiga teng amaldagi rad qilingan qoldigʻi, m;

s_el — qoziqning elstik (qayishqoq) radi (grunt va qoziqning qayishqoq siljishi); radni oʻlchash asbobi yordamida aniqlanadi, m;

m₁ — toʻqmoq yoki titrama botirgichning massasi, t;

m₂ — qoziq yoki kallaklikning massasi, t;

m₃ — podbobka massasi (qoziqlarni titrama usulda botirishda m₃₌0), t;

m₄ — bosqon zarb beruvchi qismining massasi, t;

ε — zarbni tiklash koeffitsiyenti, yogʻoch vkladishli kallaklikni qoʻllagan holda zarbiy toʻqmoq bilan temir-beton qoziqlarni qoqishda ε² = 0,2 titrama usulda botirishda ε² = 0;

q — koeffitsiyent; 1/kN(1/tc) quyidagi formuladan aniqlanadi:

(22)

bu yerda:

A — mazkur SHNQning 20 va m₄, m₂ 21-formulasidagidek;

n_p, n_f — gruntning dinamik (qayishqoq qarshilikni ham oʻz ichiga oladi) qarshiligidan statik qarshiligiga oʻtish koeffitsiyentlari tegishlicha quyidagilarga teng:

qoziqning pastki ostidagi grunt uchun n_r= 0,00025 s∙m/kN (0,0025 s×m/tf);

sirtidagi grunt uchun n_{f =}0,025 s∙m/kN (0,25 s×m/tf);

A_f — qoziqning gruntga tegib turadigan yon sirti yuzasi, m²;

g — erkin tushish tezlanishi, 9,81 m/s²;

H — toʻqmoq zarb qismining tushishi amaldagi balandligi, m;

h — dizel-toʻqmoq zarb qismining birinchi urilib qaytishi balandligi;

mazkur SHNQning 12-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi, toʻqmoqlarning boshqa turlari uchun h=0.

135. Xandaq qazishda quyidagilar aniqlanishi lozim:

olib tashlanadigan gruntga yoki xandaq tubidagi qiymatini qoziqlarning olib tashlanmagan yoki suv yuvib ketishi mumkin boʻlgan gruntni eʼtiborga olib;

hisoblab topiladigan yuklama koʻtarish qobiliyatidan kelib chiqib;

salbiy ishqalanish kuchlari oʻtish ehtimoli bor joylarda esa shu kuchlarni hisobga olib.

136. Qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatlarini statik zondlash yoki statik sinashlar natijalari boʻyicha quyidagicha qoʻshimcha tekshirilishi lozim:

mazkur SHNQning 20-21-formulalari boʻyicha aniqlangan yuk koʻtarish qobiliyati qiymatlari;

ushbu SHNQning 6-bobiga muvofiq (gruntlarning fizik-mexanikaviy xossalarini laboratoriyada aniqlash natijalari boʻyicha) hisoblab topilgan, yuk koʻtarish qobiliyatlari qiymatlaridan 1,4-martadan ortiq farq qilganda.

10-jadval

Hisoblash	Koeffitsiyent h, kN/m²
Qoziqlarning quyidagi turlarida qoziqlarni qoqib va oxirigacha qoqib sinash	1500
temir-beton qoziq (kallagi bilan)	1000
yogʻoch qoziq (podbabkasiz), (podbabka bilan)	800
quyidagi qiymatlarda ishlab chiqarish qoqishlari natijalari boʻyicha qoziqlarning yuk koʻtarish qobilyatini nazorat qilish 1000 va undan kichik 2000 4000 8000 va undan katta	2500 1500 950 700

11-jadval

Qoziqning pastki uchi ostidagi guruntlar	koeffitsiyent, M
1. Qum toʻldirgichli yirik boʻlakli guruntlar	1,3
2. Oʻrtacha yiriklikdagi qumlar va oʻrtacha zichlikdagi yirik qumlar hamda qattiq holatdagi loyli qumlar	1,2
3. Oʻrtacha zichlikdagi mayda qumlar	1,1
4. Oʻrtacha zichlikdagi changsimon qumlar	1,0
5. Yumshoq holatdagi loyli qumlar qattiq holatdagi qumli loylar va loylar	0,9
6. Yarim qattiq holatdagi qumli loylar	0,8
7. Dagʻal yumshoq holatdagi qumli loyli gruntlar	0,7
Izoh. Zich qumlarda mazkur SHNQning 11-jadvalning 2 — 4-bandlarida koeffitsiyent M ni qiymatlarini 60 foiz ga, statik zondlash maʼlumotlari boʻlganda esa 100 foiz ga oshirish lozim.

12-jadval

Toʻqmoq	Toʻqmoq zarbining xisobiy energiyasi
1. Osma yoki yakka zarbli toʻqmoq	GH
2. Trubkali dizel toʻqmoq	0,9 GH
3. Shtangali dizel toʻqmoq	0,4 GH
4. Dizel toʻqmoq yonilgʻi bermasdan yakka zarblar bilan oxiriga yetkazishda	G(H-h)
Izohlar: 1. G — toʻqmoqni zarb beruvchi qismining ogʻirligi, kN. 2. h — dizel-toʻqmoq zarb beruvchi qismining havo yostigʻidan birinchi urilib qaytishi balandligi, oʻlchov reykasi boʻyicha aniqlanadi. Dastlabki hisoblar uchun quyidagicha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi: shtangali toʻqmoqlar uchun h=0,6 m; quvurli toʻqmoqlar uchun h=0,4 m.

13-jadval

Titrama botirgichning quzgʻatuvchi kuch, kN	Titrama botirgich zarbining mutanosib hisobiy energiyasi, kJ
100)	45,0
200	90,0
300	130,0
400	175,0
500	220,0
600	265,0
700	310,0
800	350,0

137. Siquvchi yuklamaga ishlovchi qoqma osma qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN ni gruntlarni etalon qoziq bilan sinashlar, qoziq-zondlarni sinashlar yoki statik zondlash natijalari boʻyicha quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(23)

bu yerda:

g_s — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, g_s =1;

n — etalon qoziq bilan sinashlar, qoziq zondni sinashlar yoki zondlash nuqtalari soni;

F_u — gruntlarni etalon qoziq bilan sinash, qoziq zondni sinash joyida yoki zondlash nuqtasida qoziqning chegaraviy qarshiligi xususiy qiymati boʻlib, mazkur SHNQning 74, 75 yoki 76-bandlariga muvofiq aniqlanadi;

g_g — grunt boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti (gruntlarni etalon qoziq bilan sinash, qoziq zondni sinash joyida yoki zondlash nuqtalarida qoziqning olingan chegaraviy qarshiligi xususiy qiymatlarining F_u - oʻzgaruvchanligiga yoki shu sinashlar yoki nuqtalar soniga ishonchlilik ehtimoliy qiymati a = 0,95 da qarab, GOST 20522-2012 talablariga muvofiq aniqlanadi).

138. Gruntlarni etalon qoziq bilan sinash joyida qoqma qoziqning chegaraviy qarshiligi F_u, kN (tf) xususiy qiymatini quyidagicha aniqlash lozim:

gruntlarni I turdagi GOST 24942-81 talablariga muvofiq etalon qoziq bilan sinashda quyidagi formula boʻyicha:

(24)

bu yerda:

g_sp — koeffitsiyent; g_sp= 1, 25 — qoziq har qanday yiriklikdagi zich qumlarga yoki yirik boʻlakli gruntlarga botirilganda va g_sp= 1,0 — boshqa gruntlar uchun;

u, u_sp — qoziq va etalon qoziqning koʻndalang kesimi perimetri;

F_u,sp — etalon qoziq chegaraviy qarshiligi, kN xususiy qiymati;

mazkur SHNQning 70-bandiga muvofiq statik yuklama bilan sinashlar natijalari boʻyicha aniqlanadi.

139. Gruntlarni II tur yoki III turdagi GOST 24942-81 ga muvofiq etalon qoziq bilan sinashda quyidagi formula orqali bajarilishi lozim:

(25)

bu yerda:

— haqiqiy qoziqning pastki uchi ostidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti (etalon qoziqning pastki uchi ostidagi chegaraviy qarshilik R_sp ga qarab mazkur SHNQning 14-jadvali boʻyicha qabul qilinadi);

R_sp — etalon qoziqning pastki uchi ostidagi gruntning chegaraviy qarshiligi, kPa (tf/m²);

A — haqiqiy oʻlchamdagi qoziqning koʻndalang kesimi yuzasi, m²;

g_cf — haqiqiy qoziqning pastki uchi ostidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti (etalon qoziqning yon sirtidagi gruntning chegaraviy qarshiligi f_cp oʻrtacha qiymatiga qarab, 14-jadval boʻyicha qabul qilinadi);

f_sp — etalon qoziqning yon sirtidagi gruntning chegaraviy qarshiligi oʻrtacha qiymati, kPa;

h — haqiqiy qoziqning botish chuqurligi, m;

u — qoziq tanasi koʻndalang kesimi perimetri, m.

II turdagi etalon qoziq qoʻllanilganda, etalon qoziqning pastki uchi va yon sirtidagi grunt qarshiligining chegaraviy qiymatlari yigʻindisining uning chegaraviy qarshiligi qiymatiga mosligini tekshirish lozim.

Agar ular orasidagi farq 20 foizdan oshsa, haqiqiy qoziqning chegaraviy qarshiligini xuddi I turdagi etalon qoziqniki kabi hisoblash kerak.

140. Qoziq-zond sinalayotgan joydagi qoqma qoziqning chegaraviy qarshiligi F_u, kN (tf) xususiy qiymatini quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(26)

bu yerda:

g_cR — qoziq pastki uchi ostidagi gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, 0,8 ga teng deb qabul qilinadi;

R_sp — qoziq-zondning pastki uchi ostidagi gruntning chegaraviy qarshiligi, kPa (tf/m²);

g_cf — qoziq yon sirtidagi gruntning i - qatlami ishlash sharoitlari koeffitsiyenti; qoziq-zondning yon sirtidagi gruntning i-qatlami chegaraviy solishtirma qarshiligi f_ps,i oʻrtacha qiymatiga koʻra mazkur SHNQning 14-jadvali boʻyicha qabul qilinadi;

f_ps,i — qoziq-zond yon sirtidagi gruntning i-qatlami chegaraviy qarshiligining oʻrtacha qiymati, kPa (tf/m²);

hi — gruntning i-qatlami qalinligi, m;

A — mazkur SHNQning 25-formulasi kabi olinadi.

14-jadval

R_sp, kPa	R_sp ga bogʻliq koeffitsiyent gcR		f_sp>f_ps,i, kPa	II va III turdagi etalon qoziqlar uchun f_s_p ga bogʻliq koeffitsentg_cR		Qoziq zondlar uchun f_ps,I ga bogʻliq g_cf
R_sp, kPa	II turdagi etalon qoziqlar uchun	III turdagi etalon qoziqlar uchun	f_sp>f_ps,i, kPa	Qumli gruntlar uchun	Changsimon loyli gruntlar uchun	Qoziq zondlar uchun f_ps,I ga bogʻliq g_cf
≤2000	1,15	1,44	<20	2,00	1,20	0,90
3000	1,05	1,20	30	1,65	0,95	0,85
4000	1,00	0,90	40	1,40	0,80	0,80
5000	0,90	0,80	50	1,20	0,70	0,75
6000	0,80	0,75	60	1,05	0,65	0,70
7000	0,75	0,70	80	0,80	0,55	-
10000	0,65	0,60	>120	0,50	0,40	-
³13000	0,60	0,55	-	-	-	-

Izohlar:1. R_sp va f_sp larning oraliq qiymatlari uchun g_cR va g_cf qiymatlari interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

2. Agar qoziqning yon sirti qumli va changsimon-loyli gruntlar yotganda, koeffitsiyenti quyidagi formuladan aniqlanadi:

bu yerda:

— tegishlicha qumli va changsimon-loyli gruntlar qatlamlarining umumiy qalinligi

gʻ_cf, g^¢¢_cf — tegishlicha qumli va changsimon-loyli gruntlarda etalon qoziqlar va qoziq-zondlarning ishlash sharoitlari koeffitsiyentlari.

141. Qoqma qoziqning zondlash nuqtasidagi chegaraviy qarshiligi F_u, kN xususiy qiymatini quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(27)

bu yerda:

R_s — qoziq pastki uchi ostidagi gruntning koʻrib chiqilayotgan nuqtada zondlash maʼlumotlari boʻyicha chegaraviy qarshiligi, kPa;

f — qoziq yon sirtidagi gruntning koʻrib chiqilayotgan nuqtada zondlash maʼlumotlari boʻyicha chegaraviy qarshiligi oʻrtacha qiymati, kPa;

h — qoziq atrofidagi grunt sirtidan qoziqning botish chuqurligi, m;

u — qoziq tanasi koʻndalang kesimi perimetri, m.

142. Qoqma qoziqning pastki uchi ostidagi gruntning koʻrib chiqilayotgan nuqtada zondlash maʼlumotlari boʻyicha chegaraviy qarshiligi, R_s, kPa ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

R_s = b₁q_s, (28)

bu yerda:

b₁ — q_s dan R_s ga oʻtish koeffitsiyenti (zond turidan GOST 5686-2020 hamda mazkur SHNQning 15-jadvaliga muvofiq qabul qilinadi);

q_s — zond kallakligi ostidagi gruntning qarshiligi kPa oʻrtacha qiymati; loyihalanayotgan qoziqning oʻtkir uchi belgisidan bir diametr d chegarasida yuqori va toʻrt diametr past joylashgan joylarida tajribadan olinadi (bunda d — dumaloq qoziq diametri yoki kvadrat qoziq tomoni, boʻlmasà, toʻgʻri toʻrtburchak kesimli qoziqning katta tomoni, m).

143. Qoqma qoziqning yon sirtidagi gruntning chegaraviy qarshiligi f, kPa oʻrtacha qiymatini koʻrib chiqilayotgan nuqtada gruntni zondlash maʼlumotlari boʻyicha quyidagicha aniqlash lozim:

I turdagi zondlar qoʻllanilganda, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

f= b₂f_s, (29)

II yoki III turdagi zondlar qoʻllanilganda quyida formuladan topiladi:

(30)

bu yerda:

b₂, b_I — mazkur SHNQning 15-jadvalidan qabul qilinadigan koeffitsiyentlar;

R_sp — etalon qoziqning pastki uchi ostidagi gruntning chegaraviy qarshiligi, kPa (tf/m²);

f_s — zondning yon sirtiga nisbatan gruntning qarshiligi, kPa (tf/m²).

U zondlash nuqtasi yuzasidan, yuk koʻtaruvchi qatlamning qoziq uchi joylashuvchi quyi sathgacha boʻlgan oraliqda, zondning yon sirti boʻylab aniqlangan umumiy qarshiligining qismi koʻrinishida aniqlanadi;

f_s,i — i-qatlamdagi gruntning, zond yoki sirtiga nisbatan oʻrtacha qarshiligi, kN (tf/m²⁾;

h_i — i-qatlamning qalinligi, m.

15-jadval

q_s, kPa	b₁- qs dan Rs ga oʻtish koeffitsiyenti			f_s, f_si, kPa	b₂ f_s dan f ga oʻtish koeffitsiyenti (I tur zond uchun )		b₁- f_s dan f ga ga oʻtish koeffitsiyenti (II yoki III tur zond uchun)
	Qoqma qoziqlar uchun	quyidagi yuklamalar burama qoziqlar uchun
	Qoqma qoziqlar uchun	siquvchi	sugʻuruvchi		qumli gruntlarda	changli loyli gruntda	qumli grunt larda	changli loyli gruntda
£1000 (100)	0,90	0,50	0,40	£20	2,40	1,50	0,75	1,00
2500	0,80	0,45	0,38	40	1,65	1,00	0,60	0,75
5000	0,65	0,32	0,27	60	1,20	0,75	0,55	0,60
7500	0,55	0,26	0,22	80	1,00	0,60	0,50	0,45
10000	0,45	0,23	0,19	100	0,85	0,50	0,45	0,40
15000	0,35	-	-	³120	0,75	0,40	0,40	0,30
20000	0,30	-	-	-	-	-	-	-
³30000	0,20	-	-	-	-	-	-	-

Izoh. Suvga toʻyingan qumli gruntlarda burama qoziqlar uchun b₁ koeffitsiyent qiymatlari 2-marta kichraytirib olinishi kerak.

144. Siquvchi va sugʻuruvchi kuchlarga ishlaydigan burama qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati, statik tarzda zondlash maʼlumotlari boʻyicha mazkur SHNQning 23-formuladan aniqlanishi lozim.

Qoziqning zondlash nuqtasidagi chegaraviy qarshiligi ushbu SHNQning 27-formulasi bilan aniqlanishi, bunda chuqurlik parrakli qismning uzunligiga qisqartirilgan holda olinishi kerak.

145. Qoziq parragi ostidagi (ustidagi) gruntning chegaraviy qarshiligini koʻrib chiqilayotgan nuqtada gruntni zondlash maʼlumotlari boʻyicha mazkur SHNQning 28-formuladan aniqlash lozim:

bu yerda:

b₁— koeffitsiyenti ish zonasida, zond kallakligi ostidagi gruntning qarshiligining oʻrtacha qiymatiga koʻra 15-jadval boʻyicha aniqlanadi, u parrakning diametriga teng deb qabul qilinadi.

Burama qoziq tanasining yon sirtidagi gruntning chegaraviy qarshiligi oʻrtacha qiymatini koʻrib chiqilayotgan nuqtada gruntni zondlash maʼlumotlari boʻyicha mazkur SHNQning 29 yoki 30-formuladan aniqlash lozim.

8-bob. Qoziqli poydevorlarni va ularning zaminlarini deformatsiyalar boʻyicha hisoblash

1-§. Asosiy talablar

146. Qoziq poydevorlarining choʻkishini hisoblash (chegaraviy holatning ikkinchi guruhi boʻyicha) mazkur SHNQning 6-bobiga muvofiq bajarilganda chiziqli-deformatsiyalangan muhit sifatida grunt modeliga asoslangan hisobiy sxemalari yordamida amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

147. Yakka osma qoziqning choʻkishi mazkur SHNQning 78 va 79-bandlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

148. Kichik bir guruhi (p ≤ 25) osma qoziqlarning choʻkishi (qoziq toʻplami) toʻplamdagi qoziqlarning oʻzaro taʼsirini mazkur SHNQning 80 va 81-bandlari asosida bajarilishi kerak.

Katta guruh osma qoziqlar (qoziq maydonchasi)ning choʻkishini mazkur SHNQning 82 — 84-bandlariga muvofiq tabiiy zaminda poydevor modeli yordamida aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

149. Mazkur SHNQning 85 — 89-bandlariga koʻra uygʻunlashgan (kombinatsiyalashgan) (birlashtirilgan) qoziq plita poydevorlarning choʻkishini hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

150. Qoziq poydevorining choʻkishining hisoblangan qiymatlari mazkur SHNQning 80-bandiga muvofiq chegara qiymatlaridan oshmasligi kerak.

151. Vertikal va gorizontal kuchlar va momentlarning birgalikdagi taʼsiridan qoziqlarni deformatsiyaga hisoblash mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

152. Qoziqli poydevorlarni deformatsiyaga hisoblashni chiziqli boʻlmaganda gruntning siovdan oʻtkazilgan (aprobatsiya boʻlgan) modellari va raqamli (sonli) usullari yordamida hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

153. Qoziqlar va qoziqli poydevorlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashni quyidagi formuladan kelib chiqib amalga oshirish lozim:

s £ s_u(31)

bu yerda:

S — qoziq, qoziqli poydevor va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi (choʻkishi, surilishi, qoziqlar, qoziqli poydevorlar choʻkishidagi nisbiy farq) mazkur SHNQning 36-37-bandlari, 8-bobi va mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq hisoblashlar orqali aniqlanadi;

S_u — qoziqlar, qoziqli poydevorlar va inshootning birgalikda deformatsiyalanishi chegaraviy qiymati SHNQ 2.02.01-19ga, koʻpriklar uchun esa SHNQ 2.05.03-22ga muvofiq belgilanadi.

2-§. Yakka qoziqning choʻkishini hisoblash

154. Siljish moduli G₁ MPa, va Puasson koeffitsiyenti ν₁ ga ega boʻlgan grunt qatlamini kesib oʻtadigan va modul siljishi G₂ MPa va Puasson koeffitsiyenti ν₂ orqali tavsiflanadigan chiziqli deformatsiyalanuvchi yarim fazoga tayanib turgan yakka qoziqlarning choʻkishini hisoblash mazkur SHNQning 6-bobi, (32) va (36) formulalari hamda quyidagilar asosida amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi:

l/d > G₁l/G₂d > 1

bu yerda:

l — qoziqlarning uzunligi, m;

d — formulalar boʻyicha aniqlanadigan qoziqlar koʻndalang kesim yuzasining tashqi diametri, m.

kengayishsiz yakka qoziqlar uchun:

(32)

bu yerda:

N — qoziqka uzatiladigan vertikal yuklama boʻlib, mazkur SHNQning 3-formulasi yordamida aniqlanadi;

β — quyidagi formuladan aniqlanadigan koeffitsiyent:

(33)

bu yerda:

β' = 0,17ln(k_vG₁l/G₂d) — mutlaq qattiq (bikr) qoziqka mos koeffitsiyent (YEA = ∞);

α' = 0,17ln(k_v₁l/d) - G₁ va v₁tavsiflari bir jins (xil)li zamin holati uchun oʻsha koeffitsiyent;

χ = EA/G₁l² — qoziqning nisbiy qatiqligi (bikrligi);

YEA — qoziq tanasining siqilish bikrligi, MN;

λ₁ — qoziq tanasining siqilishi hisobiga choʻkishning ortishini belgilaydigan parametr, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(34)

k_v, k_v₁ — formula orqali aniqlanadigan koeffitsiyentlar:

k_v = 2,82 — 3,78v + 2,18v² (35)

v = (v₁ + v₂) /2 va v = v₁boʻlganlarida mos ravishda

kengayishli yakka qoziqlar yoki tirgak-qoziqlar uchun

(36)

bu yerda:

d_b — qoziq kengayishi diametri.

155. Yakka burgʻilama tiqma qoziqlar choʻkishining hisobi uchun birchiziqli masala qoʻrinishida yakka qoziqli poydevorlarni hisobi mazkur SHNQning 6-ilovasi boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

156. Siljish moduli G₁ va Puasson koeffitsiyenti ν₁ hususiyatlari qoziqlarning choʻkishi chuqurligi ichidagi barcha grunt qatlamlari uchun oʻrtacha qiymatlarda hamda G₂ va v₂ uchun esa 0,5l, chegarasida, bunda qoziqlarning yuqori qismidagi l dan 1,5l gacha boʻlgan chuqurlikda, shuningdek qoziqlarning ostida suyuq holdagi gilli gruntlar, organomineral va organik gruntlar yoʻq boʻlishi sharti bilan qabul qilinishi kerak.

Gruntning siljish moduli G = E₀/2(1 + v) ni 0,4E₀ga (bu yerda E₀– umumiy deformatsiya moduli) teng deb qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi k_vkoeffitsiyent esa 2,0 ga teng deb qabul qilish lozim.

157. Kesimi doirasimon boʻlmagan qoziqlar hamda zavodda tayyorlangan qoqma qoziqlar uchun hisobiy diametri d, quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi lozim:

(37)

bu yerda:

A — qoziq koʻndalang kesimining yuzasi.

3-§. Qoziq toʻplamning choʻkishini hisoblash

158. Qoziqlar guruhining choʻkishini hisoblashda bir biriga taʼsirini hisobga olish kerak.

N yuk qoʻyilgan qoziqdan (qoziq oʻqlari orasidagi oʻlchanadigan masofa) a masofada joylashgan qoziqning qoʻshimcha choʻkishi quyidagicha aniqlanishi kerak:

(38)

Bu yerda:

(39)

159. Choʻkishini hisoblash, qoziqlar ichidan i - li qoziqlarni n guruhdagi qoziqlararo yuklarni maʼlum taqsimlanishi quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(40)

bu yerda:

s (N) — (32) formula boʻyicha aniqlanadigan yakka qoziqning choʻkishi;

d_ij — i — va j — li (38) formula boʻyicha aniqlanadigan qoziqlar orasidagi masofaga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyentlar;

N_j— j — li qoziqga tushadigan yuk.

160. Qoziqlar orasidagi yukning taqsimlanishi nomaʼlum boʻlgan holatda mazkur SHNQning 39-formulasidan qoziq poydevorining yuqoridagi konstruksiyasi bilan oʻzaro taʼsirini hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

161. Qoziq toʻplamlarini joylashtirishning oʻzaro taʼsiri burchak nuqtalari usuli bilan hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

4-§. Qoziqli poydevorning choʻkishini shartli poydevor kabi hisoblash

162. Qoziqli poydevorlarni choʻkishini (qoziqli maydon) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

s = s_ef + Ds_p + Ds_c, (41)

bu yerda:

s_ef — poydevorning shartli choʻkishi;

Ds_p — shartli poydevorning taglik darajasida qoziqlarni bosib yuborish hisobidan qoʻshimcha choʻkishi;

Ds_c — qoziqlar tanasining siqilishi hisobidan qoʻshimcha choʻkishi.

163. Poydevor chegaralari quyidagi 1-rasmga muvofiq aniqlanishi lozim:

1-rasm. Qoziqli poydevorlarni choʻkishini hisoblashda shartli poydevor chegaralarini aniqlash

pastidan — AB tekisligi, qoziqning pastki qismi-uchidan oʻtishi;

yon tomonidan AV va BG boʻylama tekisliklari — vertikal qoziqlarning chetki qatorlari oʻqlaridan 0,5 qoziq qadam oraligʻidan (1a — rasm), biroq 2d dan oshmasligi kerak (d — qoziq kesimining yon tomoni) va qiya qoziqlar mavjud boʻlganda — bu qoziqlarning pastki uchlari orqali oʻtishi (1b — rasm), yuqoridan — VG zamin sathining yuzasi

164. Poydevorning choʻkishishini hisoblash chiziqli deformatsiyalangan zaminning deformatsiyalarini qatlamli jamlash usuli bilan siqib olinadigan qalinlikning cheklanishi SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Siqiladigan qalinlikning deformatsiyalari va chuqurligini aniqlaydigan vertikal normal kuchlanish s_zpfaqat qoziq poydevoriga qoʻllaniladigan yuk taʼsiridan hisoblanishida, poydevor chegarasidagi gruntning ogʻirligi hisobga olinmasligi kerak.

s_zi— boshlangʻich kuchlanishlar xandak (kotlovan)ning qazilishini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Anizotrop massa sifatida poydevorni vertikal tekisliklari boʻylab siljishning oxirgi bikrligini hisobga olgan holda choʻkishni uch oʻlchovli raqamli (sonli) hisobidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

165. Koʻprik tayanchlarining zaminlarini hisoblashda, shartli poydevorni vertikal qoziqlarning tashqi chekka qatorlaridan h masofada joylashgan AV va BG vertikal tekisliklari bilan yonma-yon chegaralangan holda olishga yoʻl qoʻyiladi.

166. Bosimdan hosil boʻlgan choʻkish qiymati Ds_pqoziqlar maydonidagi qoziqlarning qadamiga bogʻliq, shuningdek qadamlar oʻzgaruvchan boʻlishi, hisob silindrik hajm (katak) ga nisbatan amalga oshirish kerak.

Uning ichida barcha nuqtalar boshqa qoziqlarning oʻqlariga qaraganda berilgan qoziq oʻqiga yaqinroq boʻlishi katakning gorizontal kesimining maydoni a²ga teng;

bu yerda:

a — qoziq atrofidagi qoziq maydonining qadami;

katak hajmidagi grunt bir hil ikki boʻlaklarga boʻlinadi:

L — qoziq uzunligi;

E₁, E₂— deformatsiyaning umumiy boʻlimi;

v₁, v₂koʻndalang deformatsiya koeffitsiyenti;

167. Zaminning chuqurligi bir xil boʻlmaganda mazkur SHNQning koʻrsatgichlari oʻrtacha hisobga olinishi, mazkur SHNQning 79-bandi va 2-rasmlariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

2-rasm. Katak usulining hisobiy sxemasi

Bir katakka tashqi yuk ogʻirligi R = pW. Ga teng. Zamin bir jinsli boʻlgan holatda bosimdan boʻlgan choʻkish (E₁ = E₂, v₁ = v₂) ga teng

(42)

bu yerda:

d — qoziq diametri;

mukammal qoziq uchun (E₁ = 0):

(43)

bu yerda:

choʻkish natijasida ezilishi umumiy holda 0<E₁<E₁ £ E₂ teng.

(44)

Qoziq tanasining siqilishi hisobidan choʻkish quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(45)

5-§. Uygʻunlashgan (kombinatsiyalashgan) qoziqli-plita poydevorini hisoblash

168. Qoziqlar va plitalar qarshiligini uygʻunlashgan (kombinatsiyalashgan) qoziqli-plita poydevorini (bundan buyon matnda KQPP deb yuritiladi) binoning umumiy va notekis choʻkishlarini kamaytirishda foydalanish kerak.

169. Katta oʻlchamdagi qoziqlar toʻplamlari va qoziqlar maydonlari agar ularning zamini oʻrta zichlikdagi va zich qumlardan iborat boʻlsa, shuningdek oquvchanlik koʻrsatkichi I_l < 0,5 dan past boʻlgan loyli gruntlarda KQPPlarni loyihalanishiga yoʻl quyiladi.

Poydevor plitalari (rostverk)lar bilan birlashtirilgan qoziqlarning poydevorlari qoya va yarim qoya gruntlarda ular poydevor plitasining zaminidn yukni uzatishni hisobga olmagan holda faqat qoziq poydevorlari sifatida hisoblanishi kerak.

170. KQPPlar hisobi quyidagilarni aniqlashni oʻz ichiga olishi kerak:

konstruktiv tizimning elementlarida (oddiy va oʻrta qoziqlarda, shuningdek poydevor plitalari (rostverk) kuchlanishlarni;

konstruktiv tizimning umumiy va uning alohida elementlarni siljishlarini;

qoziqlar tomonidan qabul qilingan va ularni birlashtiradigan yukning nisbatlarini.

171. KQPP tarkibida qoziqlar uzunligi va ularning qadamini tanlash SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq qurilayotgan binoning choʻkishlari, krenlar va nisbiy choʻkishlarining yoʻl qoʻyilgan qiymatini taʼminlash deformatsiyalar boʻyicha hisoblash asosida amalga oshirilishi lozim.

172. Siqiluvchi qatlamni H qiymati birlashtirilgan KQPPlarining choʻkishini mazkur SHNQning 83-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

173. Qoziqli-plita poydevorini hisobi gruntning elastik qarshilik koeffitsiyenti jihatidan oʻzgaruvchan holda elastik asosida plastinka sifatida amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Gruntning oʻrtacha qarshilik qiymati toʻgʻridan-toʻgʻri fazoviy chiziqli boʻlmagan hisoblardan va katak (yacheyka) uchun osesimmetriya orqali, shuningdek qoziq va uning atrofidagi grunt qatori mazkur SHNQning 2-rasmiga muvofiq belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.

174. Chekka hududlardagi kuchlanishlar konsentratsiyasining elastiklik qarshilik koeffitsiyentining qiymati belgilashda, poydevorlarning fazoviy ishini hisobga olish kerak.

Bunda, bikrlik tasniflarning rejalashtirilgan taqsimlanishi geotexnik dasturlar yoki boshqa yechimlar yordamida raqamli modellash asosida aniqlanishi kerak.

175. Qoziqli plita poydevorni choʻkishining S_kcndastlabki hisoblarni amalga oshirayotganda uning qiymati SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq aniqlangan plitali poydevorining choʻkishidan oshib ketmasligi va shartli poydevor sxemasiga muvofiq olingan qoziqli poydevor choʻkishidan kamroq boʻlishi kerak.

176. Osma qoziqlardan tayyorlangan poydevor va uning zaminini deformatsiyalar boʻyicha hisoblashni tabiiy zamindagi poydevor sifatida SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq amalga oshirilishi, bunda poydevorning chegaralari mazkur SHNQning 3-rasmiga muvofiq quyidagicha aniqlanishi lozim:

qoziqning pastki uchi orqali oʻtadigan AB tekislik bilan-pastdan;

tik qoziqlarning chetki qatorlari tashqi oʻqlaridan

yon tomonlardan. Mazkur SHNQning 3a-rasmiga muvofiq, biroq 2d dan katta boʻlmagan masofadan oʻtadigan (qoziqlarning pastki uchlari ostida oquvchanlik koʻrsatkichi I_L>0,6 boʻlgan changsimon-loyli gruntlar yotgan hollarda) yoki shu qoziqlarning pastki uchlari orqali oʻtadigan (qiya qoziqlar mavjud boʻlgan hollarda) mazkur SHNQning 1b-rasmiga muvofiq AV va BG tik tekisliklar bilan;

gruntni tekislash sirti VG bilan — yuqoridan.

Bu yerda:

— gruntning ichki ishqalanish burchagining oʻrtachalashtirilgan hisobiy qiymati quyidagi formuladan aniqlanadi:

(46)

bu yerda:

— gruntning qoziq oʻtgan

qalinlikdagi ayrim qatlamlari hisobiy qiymatlari;

h — qoziqning gruntga botish chuqurligi, m.

177. Poydevorning choʻkishini aniqlashda shartli poydevorning xususiy ogʻirligiga qoziqlar va poydevor plitalari (rostverk) ogʻirligi, shuningdek poydevor hajmidagi gruntning ogʻirligi qoʻshilishi kerak.

178. Qoziqli poydevor va zaminning hisoblab topilgan deformatsiyalanish (choʻkish) qiymatlari mazkur SHNQning 5-formulasiga muvofiq chegaraviy qiymatlardan oshmasligi lozim.

3-rasm. Qoziqli poydevorlar choʻkishini hisoblashda shartli poydevor chegaralarini aniqlash

179. Qurilishda hududni 2 m dan yuqori boʻlgan tuproq yotqizish (namlov) yoki boshqa doimiy (uzoq muddatli) yuklama nazarda tutilsa va qoziqlar qadaladigan chuqurlikda 30 cm dan yuqori boʻlgan torf yoki gil qatlamlari mavjud boʻlsa, osma qoziqlardan iborat qoziqli fundamentning choʻkish qiymati sharti yoʻq qilib belgilangan fundamentning oʻlchamlari kichrayishiga koʻra aniqlanishi kerak.

Bunda, vertikal va egilgan qoziqlar uchun fundament chegaralari vertikal tekisliklar bilan cheklangan boʻlib, ular vertikal qoziqlarning eng chetki qatorlarining tashqi chetlaridan

masofada joylashganda h_mt qoziqning tagidan 30 cm dan yuqori boʻlgan torf yoki gil qatlami ostigacha boʻlgan masofani anglatishi zarur.

180. Deformatsiyalar boʻyicha hisoblashlar quyidagilar uchun talab qilinmasligi kerak:

ustun-qoziqlar sifatida ishlaydigan qoziqlardan tayyorlangan poydevorlar,

qoziqlar toʻplamidan tashqarida joylashgan sugʻuruvchi kuchlarni qabul qiluvchi yakka osma qoziqlar;

sugʻuruvchi kuchlarga ishlaydigan qoziqlar toʻplami.

181. Qoziqlarni tik va gorizontal kuchlar hamda momentning birgalikdagi taʼsiriga deformatsiyalar boʻyicha hisoblashni mazkur SHNQning 3-ilovasidagi talablar boʻyicha amalga oshirish lozim.

Kam yuklangan tasmasimon qoziqli poydevorlar va yakka qoziqlarni mazkur SHNQning 5–8-ilovalari boʻyicha hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

9-bob. Qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

1-§. Qoziqlarning katta oʻlchamdagi toʻplamlari, qoziqli maydonlar va poydevor plitalari (rostverk) plitalarni loyihalash xususiyatlari

182. Qoziqlar va poydevor plitalari (rostverk)dagi ichki kuchlarni aniqlash hisoblash dasturlardan foydalangan holda raqamli usullar bilan amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.

183. Katta oʻlchamdagi qoziq poydevorlarini hisoblashda qoziqlar, poydevor plitalari (rostverk) va poydevor ustidagi konstruksiyalar materialining deformatsion tasniflari elastik deb hisoblanishi, bunda hisobiy kuchlanishlarini chiziqli mutanosiblik chegaralariga cheklashi, gruntning mexanik harakati asosan chiziqli boʻlmagan modellar bilan tafsivlanishi lozim.

184. Katta oʻlchamdagi qoziq poydevorlarining bir qismi sifatida qoziqlardagi ichki kuchlanishlarni aniqlashda quyidagilardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

gruntlarning mexanik ishi asosan grunt xususiyatlardan foydalangan modellar bilan tafsivlanishi;

poydevorlar va yer usti inshootlarining mexanik ishlashining xususiyatlarini aniqlash uchun baʼzi hollarda gruntlarning mustahkamlanishi va yumshashi;

dilatanstligi hamda boshqalarni hisobgan olgan holda ancha murakkab elastik plastik modellardan (koʻp parametrli elastik plastik modellar).

Loyiha doirasida koʻp parametrli elastik plastik modellardan foydalangan hollarda hisoblarni amalga oshirishda har xil modellar boʻyicha hisoblash natijalarini taqqoslash va barcha elementlar uchun ichki kuchlanishlarning koʻpayishini hisobga olish kerak.

185. Poydevorning hisobiy modelini qurishda hisoblash maydonining oʻlchamlari va cheklangan elementning konfiguratsiyasi yoki sonli-farqning buzilishi tayinlanishi kerak.

Qoziq poydevorini hisoblashda hisobga olinadigan qoziq poydevoriga tutashgan taglik maydonining oʻlchamlari chegaraviy shartlari hisoblash natijalariga sezilarli taʼsir koʻrsatmasligini taʼminlash lozim.

186. Poydevorlarni hisoblashda quyidagilarni inobatga olish lozim:

xandaklarning taʼsiri;

toʻsuvchi konstruksiyalar;

bloklarning oʻrnatilishi ketma-ketligi;

inshoot qismlari va bosqichlari;

geologik tuzilishdagi bir xil emasligini.

187. Hisobiy modellining maqsadi va poydevor gruntlarining deformatsiyasi va mustahkamlik parametrlarini tanlash bilan bogʻliq mumkin boʻlgan noaniqlarni hisobga olish kerak.

Qoziqlarning katta ŭlchamdagi tŭplamlar va maĭdonlarining hisobiĭ modeli loĭihalashtirilgan poĭdevor va yer usti konstruksiyalarining ishonchlilik zaxirasi bŭlishi lozim.

Agar bundaĭ xatolikni oldindan aniqlash mumkin bŭlmaganla, aniqlik hisoblarini amalga oshirish va konstruksiyaga eng noqulaĭ taʼsirlarni aniqlash zarur.

188. Katta oʻlchamdagi qoziq va qoziq poydevorli guruhlarning kompyuter hisoblarini amalga oshirishda hisobiy sxemasi elementlarini hisoblashning individual natijalarini analitik yechimlar bilan taqqoslash, turli geotexnika dasturlari boʻyicha taqqoslash yoki muqobil hisoblarni bajarish kerak.

189. Har bir i — chi grunt qatlami uchun gruntlarning faqat deformatsiya parametrlaridan foydalangan holda hisoblarda quyidagi hisobiy chuqurlikka yoʻl qoʻyiladi:

E_i— birinchi yuklanish shoxi boʻyicha i — chi grunt qatlamining deformatsiya moduli;

E_e,i — ikkinchi yuklanish shoxi boʻyicha i — chi grunt qatlamining deformatsiya moduli va v_i— i — chi grunt qatlamining Puasson koeffitsiyenti hisoblashda;

190. Koʻp parametrli modellar boʻyicha oʻtkazilgan hisoblar siqilgan qatlamning chuqurligi oʻtkazilgan hisoblar asosida aniqlanishi kerak.

191. Qoziq maydonining turli qismlarida joylashgan qoziqlar ishining xususiyatlaridan kelib chiqib quyidagilarni hisobga olish kerak.

qoziq guruhi (maydon, toʻplam) tarkibida ishlaydigan qoziqlarning egiluvchanligigini;

bitta qoziqning ishlashiga nisbatan koʻpayishini;

qoziqlar va gruntning ularning joylashishiga koʻra guruhda oʻzgaruvchanligini:

chekka burchak;

ichki;

ichki:

markaziy, oraliq;

kamdan-kam uchraydigan yoki qalinlashgan qismda.

192. Binolarning yer usti va poydevor konstruksiyalarini hisoblashda qoziq poydevorini muvofiqligining chiziqli va chiziqli boʻlmagan kontakt (aloqa) elementlari yordamida tavsiflashga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu elementlarni qoziq boshlari va poydevor plitalari (rostverk) plitasining qoziqlararo tagliklari uchun tavsiflovchi “yuk – choʻkish” bogʻliqlarini qoziq boshlari va qoziqlararo gruntdagi hisobiy reaksiyalarni mumkin boʻlgan farqlarni tavsiflovchi yuk diapozonidagi deformatsiyalar bilan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

Poydevorning qattiqlik xususiyatlarini aniqlash uchun qoziq poydevorining fazoviy hisobini uning xarakterli boʻlaklarini hisoblash bilan almashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu hisoblarni amalga oshirayotganda egiluvchan poydevor plitalari (rostverk)ni qattiq qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

193. Siljish deformatsiyalari konsentratsiyasi va “qoziq-grunt” chegarasi boʻylab gruntning plastik oqimi maxsus “interfeys” (aloqa) elementlari yordamida yoki zarur boʻlgan zichlanishni cheklangan elementning toʻgʻri (chekli farqi) boʻlishish (razbivka) bilan tavsiflanishi kerak.

194. Masʼulligi birinchi darajali inshootlar uchun GOST 27751-2014 ga muvofiq katta oʻlchamdagi qoziq poydevorlarning hisobi faqat chiziqli boʻlmaganda amalga oshirilishi kerak.

II va III darajali inshootlari uchun tarxdagi oʻzgaruvchan qattiqlik koeffitsiyentlari bilan tavsiflangan egiluvchan poydevor plitalari (rostverk)ni elastik poydevor modeli yordamida hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Ushbu koeffitsiyentlar deformatsiyalar uchun qoziq poydevorini hisoblash natijalariga koʻra belgilanishi kerak.

Plitalarning poydevor plitalari (rostverk) konstruksiyasini loyihalashda, qoziq qarshiligini tarhda taqsimlashning eng noqulay holatlarini tanlashi, poydevor plitalari (rostverk) qalinligini tanlash bosib yuborish (ezilish) xisobi orqali aniqlanishi lozim.

195. Poydevor plitalari (rostverk) plitasining armaturalanishi SHNQ 2.03.01-24ga muvofiq armaturali toʻrlar yoki alohida sterjen bilan bajarilishi lozim.

Bunda, poydevor plitalari (rostverk)ning ishchi armaturasining zarur boʻlgan qiymati hamda uning kesimdagi taʼsir etayotgan kuchlanishlar ushbu bobda keltirilgan talablarga muvofiq aniqlanishi kerak.

196. Qoziqli-plita poydevorlar, qoziqlarning katta oʻlchamdagi toʻplamlar (kustlar) va maydonlarning tarkibidagi qoziq tanasining ashyo (material) boʻyicha mustahkamlikka hisoblar qoziqlardagi ortiqcha yuklanishi boʻlib qolishining hisobga olgan holda bajarish kerak, buning uchun qoziqlarni ashyoning boʻyicha mustahkamligini hisoblashda qoziqlardagi kuchlanishlarning hisobiy qiymatidan 1,5 baravar yuqori boʻlishi kerak.

Keltirilgan hisoblarni bajarishda qoziqlarning poydevor tarkibidagi joylashuvini hisobga olish kerak.

197. Katta oʻlchamdagi toʻplamlar va qoziq maydonlari yukni toʻgʻridan-toʻgʻri poydevor plitalari (rostverk) plitasining tagligi orqali gruntga yetkazish imkoniyatini hisobga olgan holda loyihalash, bunda ushbu loyihada zaminni mos ravishda tayyorlash boʻyicha choralar boʻlishi kerak.

198. Qoziqli plita poydevorining plita qismining chuqurligini belgilashda gruntning mavsumiy muzlashini hisobga olish kerak.

199. Masulligi birinchi darajali inshootlarning qoziq va plita-qoziqli poydevorlarni loyihalashda inshootning eng yuklangan qoziqlarida kuchlanishlarni oʻlchash uchun maxsus datchiklar bilan taʼminlanishi kerak.

Datchiklar kamida 2 qatorli, 2-burchakli va 2-qirrali qoziqlarga inshootning eng yuklangan qismlariga oʻrnatilishi lozim.

200. Burgʻilama-tushirma qoziqlarni oʻrnatishda diametri 800 mm dan oshadigan ularning kamida 10 foiz (500 kN dan ortiq yukga — barcha qoziqlar) uzluksizlik nazorat imkoniyatini va buzilish boʻlmaydigan usullari orqali qoziq tanasining beton mustahkamligini maxsus koʻzda tutilgan trubkalar bilan jihozlangan armaturalangan karkasli qilib loyihalash kerak.

2-§. Bino va inshootlar qayta taʼmirlashda qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

201. Bino va inshootlarni qayta taʼmirlashda zaminga tushadigan yukni koʻpayishida hamda zaminda boʻsh gruntlar mavjudligida qoziqli poydevorlar qoʻllanilishi lozim.

202. Tegishli asoslar mavjudligida qoziqli poydevorlar uchun qoqma, tiqma, haydama va boshqa turdagi qoziqlar ishlatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

203. Bino va inshootlarni qayta taʼmirlashda qoziqli poydevorlar ushbu boʻlim va mazkur SHNQning 5 — 8-boblari talablariga muvofiq loyihalanilishi kerak.

Loyihalash uchun berilgan maʼlumotlar mazkur SHNQning 3-bobidan tashqari qayta taʼmirlanayotgan binoning va mavjud boʻlgan qurilishida mazkur SHNQning 1-ilovasi, shuningdek qayta taʼmirlashning zona taʼsiriga kirib qolgan bino va inshootlarlarning GOST 53778-2010ga muvofiq zamin, poydevorlar va konstruksiyalarni tekshirish natijalariga ega boʻlishi kerak.

204. Qayta taʼmirlash uchun muhandislik-geologik tadqiqotlar mazkur SHNQning 1-ilovasi hamda 11 — 14-boblariga muvofiq bajarilishi lozim.

205. Bino va inshootlarning zamin va poydevorlari qayta taʼmirlash loyihalarida mavjud boʻlgan poydevor konstruksiyalari va gruntlarni yuk koʻtarish qobiliyatidan maksimal foydalanishi kerak.

206. Bino mavjud boʻlgan qurilish sharoitdagi qayta tiklash uchun loyihalanayotgan qoqma qoziqlardan poydevorlar mazkur SHNQning 3-bobiga muvofiq yaqin joylashgan bino va inshootlar konstruksiyalariga dinamik taʼsirlar boʻyicha hamda kiritilayotgan qoziqlar atrofidagi gruntlar siljishiga, xavfsizlikka tekshirilishi kerak.

207. Bino yoki inshootlargacha kiritiladigan qoziqlar dinamik taʼsirlari boʻyicha xavfsiz masofa r, m, 25 m dan kam boʻlmagan holatda tayinlanishi kerak.

208. Agar eng yaqin kiritiladigan qoziqlardan r masofa 25 dan kam boʻlsa, bino yoki inshootning konstruktiv xususiyatlariga va ularning holati toifasiga qarab ruxsat etilgan xavfsiz masofalar poydevorning vertikal tebranish tezligi V cm/s kiritiladigan qoziqlardan r masofada ushbu bino va inshoot uchun yoʻl qoʻyilgan maksimal qiymatdan oshmasligi asosida oʻrnatilishi kerak.

Qoniqarli holatga ega boʻlgan binolar uchun bolgʻalar yordamida qiritiladigan qoziqlarni tebranish tezligining yoʻl qoʻyilgan qiymatlari quyidagi 16-jadvalga muvofiq aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

16-jadval

Inshoot konstruksiyasi	Zamin gruntida yoʻl qoʻyilgan tebranish tezligi, cm/s
	Qum
	zich	oʻrta zichlikda	yumshoq
	Gilli gruntlar oquvchanlik koʻrsatkichi
	I_L < 0,5	0,5 ≤ I_L ≤ 0,75	I_L > 0,75
Monolit temir beton va poʻlat sinchli	4,5	3,0	1,0
Monolit temir beton rama sinchli	3,0	1,5	0,5
Panel va gʻishtli, blokli	2,0	1,5	0,4

209. Qoziqlarni tebranish paytida, qoziqlarni sinovdan oʻtkazish paytida grunt va struktura tebranishlarining parametrlarini instrumental tadqiqotlar asosida yoʻl qoʻyilgan xavfsiz masofalar aniqlanishi kerak.

210. Bino va inshootlar konstruksiyalari zamin gruntlarda ruxsat etilgan tebranishlar tezligi cm/s qumlar zich oʻrtacha zichlikda boʻshloyli gruntlarning quyidagi oquvchanlik koʻrsatgichi monolit temir-betonli va poʻlat karkaslari monolit temir-betondan rama karkasli karkaslar gʻisht blokli va panelli bino va inshootlarni tebranishning tezlik qiymati V, cm/s quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

V = 2·p·a·d, (47)

Bu yerda:

a va d — mos ravishda, qoziqlarni sinovli qoqish jarayonida eksperimental aniqlanadigan tebranishning amplituda va chastotasi.

211. Mavjud boʻlgan bino va inshootlar yaqinida qoqma qoziqlarning dinamik taʼsirlar boʻyicha qoʻllanishining iloji boʻlmaganda, ular maxsus qoziqlarni bosib kiritadigan asboblar yoki domkratlar yordamida bosilib kiritiladigan qoziqlarga almashtirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

212. Kiritish uchun minimal zarur kuch F kN quyidagi formula boʻyicha aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

F ³ g_cF_d, (48)

bu yerda:

g_c — ish sharoiti koeffitsiyenti, qoziq kiritish tezligi 3 m/min gacha teng boʻlganda 1,2 qabul qilinadi;

F_d— qoziqning har xil chuqurliklarda qurilish maydonchani grunt sharoitlarida kiritilishining koʻtarish qobiliyati.

213. Qayta taʼmirlanayotgan binolarning zaminlarini kuchaytirishda bosib kiritadigan qoziqlarni qoʻllashda ularning poydevorlari va yer osti kommunikatsiyalari F bosib kiritish kuchni qabul qilishni tekshirilishi va zarur boʻlganda mustahkamlanishi kerak.

214. Bino va inshootlarni qayta taʼmirlashda burgʻilama qoziqlarni qoʻllash holatlarda qoziqlarni oʻrnatishda texnologik choʻkishni aniqlash hamda texnologik choʻkishni kamaytirish boʻyicha choralar, shuningdek qoziqni yon atrofini oʻrovchi (obsadnoy) inventar truba bilan taʼminlangan uskunalar ishlatilishi inobatga olinishi kerak.

215. Qayta taʼmirlanayotgan binoning qoziqli poydevorlarini kuchaytirishda mavjud boʻlgan poydevor plitalari (rostverk)ga qoʻshimcha qoziqlarni yuborish yoʻli bilan yuklar va ularning tushgan joylari oʻzgarilishi munosabati bilan oxirgilar mustahkamlikka tekshirilishi kerak.

216. Qayta qurishda, qayta taʼmirlashda bino va inshootlarning poydevorlarining qoʻshimcha bino va inshootlari ushbu qurilishning oʻzi va uning tuzilmalari holati toifasining javobgarligi darajasida va atrofdagi binolarning qoʻshni obyektlariga koʻra maxsus texnik shartlar talablariga muvofiq belgilanib chegaraviy qoʻshimcha qiymatlardan oshmasligi kerak.

217. Qoziq turini, materialini va oʻrnatish usulini tanlashni hisobga olgan holda amalga oshirish kerak:

maydonchadagi grunt va gidrogeologik sharoitlar, shuningdek zamindagi toʻsiqlar mavjud yoki mavjud boʻlishi mumkinligi;

oʻrnatish paytida qoziqdagi kuchlanishlar;

oʻrnatish paytida qoziqni yaxlitligini tekshirish va saqlash imkoniyatlari;

qoziqni oʻrnatish usuli va ketma-ketligining oldindan oʻrnatilgan va tutashgan inshoot va kommunikatsiyalarga taʼsiri;

qoziqni texnologik choʻkishni hisobga olgan holda ishonchli tarzda oʻrnatish mumkin boʻlgan qoʻyim;

zamindagi halokatli kimyoviy taʼsirlar;

yer osti suvlarning turli gorizontlari orasidagi mumkin boʻlgan bogʻlanishlar;

qoziqlar bilan yuk tashish va transport operatsiyalari;

qoziqlar oʻrnatilishi qoʻshni (yaqin joylashgan) binolarga taʼsiri.

218. Mazkur SHNQning 130 — 141-bandlaridagi talablarni bajarishda quyidagilar inobatga olish kerak:

qoziqlar oʻrnatilishda qoʻshni binolarni siljishi va tebranishisi (vibratsiya);

ishlatiladigan bolgʻa yoki vibrator turi;

qoziq qoqishda dinamik kuchlanishlar;

burgʻilama qoziqlarni oʻrnatish uchun quduq ichida ishlatiladigan suyuqlikni quduq devorlari ustuvorligini taʼminlaydigan va gidravlik portlash ehtimolini istisno qiladigan suyuqlik bosimini yetarli darajada ushlab turishi;.

quduq tubini, tanasini shlamdan, bentonit eritmasi bilan toʻldirilganda tozalash;

betonlash paytida quduq tanasining mahaliy ustuvor emasligi, bu qoziq tanasiga grunt tushishiga olib kelishi mumkin;

tiqma qoziqlar tanasiga grunt va suv tushishi va suv oqimi bilan xom betonning buzilishi mumkinligi;

betondan suv tortib oladigan qoziq atrofidagi toʻyinmagan qum qatlamlarining taʼsiri;

gruntdagi va gruntli suvlardagi kimyoviy moddalarining sekinlashtiriladigan (pasaytiradigan) taʼsiri;

qoziqlar uchun quduqlarni burgʻilashda gruntning buzilishi.

10-bob. Qoziqli poydevorlarni konstruktiv tuzilishiga qoʻyiladigan talablar

219. Tarxda qoziqni qanday joylashtirishga koʻra qoziqli poydevorlarni quyidagi koʻrinishda loyihalash lozim:

yakka qoziqlarni — alohida turgan tayanchlar tagiga;

qoziqlar tasma — poydevorga bino va inshootlarning devorlari tagiga qoziqlarni bir, ikki va koʻp qatorli qilib joylashtirib;

qoziqlar toʻplamini — qoziqlar tarxda kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, trapetsiyasimon shakldagi maydonlarga joylashtirib ustunlar tagiga;

yaxlit qoziqlar maydonini-qoziqlarni butun inshoot tagiga tekis joylashtirib va taglik gruntga tayanadigan yaxlit poydevor plitalari (rostverk) bilan birlashtirib ogʻir inshootlar tagiga.

220. Qoziqli poydevorlar loyihasini ishlab chiqishda quyidagi maʼlumotlarni hisobga olish lozim:

loyihalanayotgan bino yoki inshootning tuzilishi va chizmasiga;

koʻtaruvchi qurilmalarning oʻlchamlarini va ular loyihalanadigan materialni;

chuqurlashtirilgan xonalarning mavjudligi ularni binolar va inshootlarning poydevorlariga yaqinlashish qamrovlarini;

pollarning konstruktiv tuzilishi va ularga tushadigan texnologik yuklamalarni;

inshoot qurilmalaridan poydevorlarga tushadigan yuklamalarni;

texnologik jihozlarni joylashtirish, ulardan inshoot qurilmalariga tushadigan yuklamalarni, shuningdek jihozlar ostidagi inshoot qurilmalari va poydevorlarning chegaraviy choʻkishlari va ogʻishlariga qoʻyiladigan talablarni.

221. Poydevordagi qoziqlar sonini belgilashda mazkur SHNQning 50-bandiga muvofiq chetki qoziqlar uchun yoʻl qoʻyiladigan zoʻriqishlarni hisobga olib, qoziqqa tushishi yoʻl qoʻyiladigan hisobiy yuklamada qoziqlar materiallarning mustahkamlik xossalaridan toʻliq foydalanishdan kelib chiqish lozim.

222. Qoziqlarning tuzilishi va oʻlchamlarini tanlashda poydevorlarga tushadigan yuklamalarning (texnologik yuklamalarning), shuningdek binolar va inshootlarni qurish texnologiyasini hisobga olish lozim.

223. Qoziq poydevor plitalari (rostverk)aning qoziqlar bilan birikishi, erkin tayanuvchi, bikir tutashuvchi shaklda loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

224. Erkin tayanishda asosdagi gruntlar boʻsh boʻlganda piramida konstruksiyali qoziqlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

225. Poydevor plitalari (rostverk)ning qoziqlarga erkin tayanishini hisoblashlarda shartli ravishda sharnirli tutashuv sifatida hisobga olish, bunda yaxlit quyma poydevor plitalari (rostverk)larda bunday tutashuv prizmali va toʻgʻri burchak kesimli qoziq kallagini poydevor plitalari (rostverk) 5–10 cm chuqur kiritib biriktirish yoʻli bilan amalga oshirilishi lozim.

226. Quyidagi hollarda qoziq poydevor plitalari (rostverk)ining qoziqlarga bikir tutashuvchi nazarda tutilishi kerak:

qoziqlarning tanasi boʻsh gruntlar (siyrak qumlar, oquvchan holatdagi changli-loyli gruntlar, balchiqlar, torflar)da joylashganda;

tutashuv joyida qoziqqa tushadigan siquvchi kuch uning kesimi oʻzagi chegarasidan chiqadigan ekssentrisitet bilan qoʻyilganda;

qoziqqa gorizontal kuchlar taʼsir qilganda erkin tayanishda ular vujudga keltiradigan siljishlar qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasi talablariga muvofiq hisoblab aniqlangan loyihalanayotgan bino yoki inshoot uchun chegaraviy qiymatlardan katta boʻlganda;

poydevorda qiya joylashgan yoki tarkibiy qismlardan iborat qoziqlar boʻlganda;

qoziqlar sugʻuruvchi kuchlarga ishlasa.

227. Temir-beton qoziqlarning yaxlit quyma temir-beton poydevor plitalari (rostverk) bilan bikr tutashuvida qoziqning kallagini poydevor plitalari (rostverk)ga temir armaturalarni ankerlash uzunligiga mos chuqurlikda biriktirish yoki temir armaturaning chiqqan uchlarini poydevor plitalari (rostverk)ni, ularni ankerlash uzunligiga mos uzunlikda SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq biriktirish lozim.

228. Oldindan zoʻriqtirilgan qoziqlar kallagida zoʻriqtirilmagan temir armatura sinchi (undan keyinchalik anker temir armatura sifatida foydalaniladi) boʻlishi lozim.

229. Qoʻyma poʻlat qismlar yordamida bikr tutashuvni hosil qilishga yoʻl qoʻyilishi, bunda mustahkamlikni taʼminlash kerak.

230. Sugʻuruvchi kuchlarga ishlaydigan qoziqlarni poydevor plitalari (rostverk)ka ankerlashda mazkur SHNQning 151-bandiga muvofiq qoziqlar temir oʻzagini poydevor plitalari (rostverk)ka sugʻurishga hisoblab topiladigan chuqurlikda biriktirish lozim.

231. Mavjud poydevorlar zaminini burgʻilama-haydama qoziqlar yordamida kuchaytirishda qoziqlarni poydevorga biriktirish uzuligi SHNQ 2.02.01-19ga muvofiq hisoblab qabul qilinishi yoki qoziqning besh diametriga teng qilib belgilanishi, bu shartni bajarishning imkoni boʻlmaganda, poydevor plitalari (rostverk)ka tutashadigan joyda qoziq tanasini kengaytirish inobatga olinishi kerak.

232. Qoziqlarni yigʻma poydevor plitalari (rostverk)ka bikr biriktirish qoʻngʻiroqsimon kallaklar yordamida taʼminlanishi lozim.

Poydevor plitalari (rostverk) yigʻma boʻlganda, poydevor plitalari (rostverk)ka maxsus teshiklarga qoziqlarni tiqib, beton bilan yaxlitlashga yoʻl qoʻyiladi.

233. Botiruvchi yuklar kichik 400 kN (40tf) gacha boʻlganda, poydevor plitalari (rostverk)ni qoziqning sementli qorishma bilan tekislangan kallagiga yoki mazkur SHNQning 225 — 228-bandlaridagi talablarga binoan oraliq yostiqcha orqali erkin tayantirishga yoʻl qoʻyiladi.

234. Nomarkaziy yuklangan poydevor qoziqlari, toʻpidagi qoziqlarni joylashtirishda poydevorga taʼsir qiladigan doimiy yuklamalarning teng taʼsir etuvchilari qoziqlar tarxi ogʻirlik markaziga iloji boricha yaqinroqdan oʻtishi lozim.

235. Tik yuklamalar va momentlarni, shuningdek gorizontal yuklamalarni (ularning qiymatlari va yoʻnalishlariga koʻra) qabul qilish uchun tik, qiya va (kozlovie) chorpoya qoziqlarni boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

236. Qoziqlarning qiyaligi quyidagi 17-jadvalda koʻrsatilgan qiymatlardan oshmasligi kerak.

17-jadval

Diametri 1,0 m dan kam qoziqlarning qiyaligi	Burgʻilanma qoziqlar va qoziq-qobiqlarning qiyaligi, m
Diametri 1,0 m dan kam qoziqlarning qiyaligi	1,0 — 1,2	1,6	2,0	3,0
1:1	4:1	5:1	6:1	7:1

237. Kengayishlarsiz qoqma osma qoziqlarning pastki uchlari tekisligida ularning oʻqlari orasidagi masofa 3d dan, ustun-qoziqlarda esa 1,5d dan kam boʻlmasligi (d-dumaloq qoziq diametri yoki kvadrat qoziqning tomoni yoki toʻgʻri toʻrtburchak qoziqning katta tomoni) lozim.

238. Burgʻilama tiqma qoziqlar va ustun-qoziqlar tanalari, shuningdek ustun-qoziqlarning quduqlari orasidagi masofa 1,0 m dan kam boʻlmasligi, bunda qoziqlarning kengayishlari qattiq va yarim qattiq changli-loyli gruntlarga mahkamlanganda, ular orasidagi masofa 0,5 m, boshqa qoyatosh boʻlmagan gruntlarda 1,0 m boʻlishi kerak.

239. Poydevor plitalari (rostverk) tagligi sathida qiya qoziqlar orasidagi yoki qiya va tik qoziqlar orasidagi masofa poydevorlarning tuzilish xususiyatlarini hamda ularni gruntga botirish, poydevor plitalari (rostverk)ni temir armaturalash va betonlash ishonchliligini taʼminlashini hisobga olib qabul qilinishi lozim.

240. Qoziqlarning uzunligini tanlashda qurilish maydonining gruntlarini, poydevor plitalari (rostverk) tagligini joylashtirish sathini hisobga olish, qoziqli poydevorlar qilish uchun moʻljallangan jihozlarning imkoniyatini aniqlanishi lozim.

Qoziqlarning pastki uchini mustahkam gruntlarga yetkazish, bunda gruntning boʻsh qatlamlarini oʻyib olib tashlash kerak.

Qoziqlarning pastki uchlari uchun zamin deb qabul qilingan gruntga qoziqlarning botish chuqurligi quyidagicha boʻlishi lozim:

holat koʻrsatkichi I_L£0,1 boʻlgan yirik boʻlakli;

shagʻalli, yirik va oʻrtacha yiriklikdagi qumli, changli — loyli gruntlarda kamida 0,5 m;

boshqa qoyatosh boʻlmagan gruntlarda kamida 1,0 m.

241. Masulligi III sinf binolari va inshootlarining poydevorlari uchun qoziqlarning pastki uchlarini tarkibida organik modda nisbiy miqdori I_om£ 0,25 boʻlgan qumli va changli-loyli gruntlarga tayantirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati ularni statik yuklama bilan sinashlar natijalari boʻyicha aniqlanishi lozim.

Oquvchan konsistensiyali gilli gruntlar qatlami mavjud boʻlganda qoziqlarning pastki uchi shu qatlam etagidan kamida 2 m chuqurlashtirilgan boʻlishi kerak.

242. Qoziq poydevor plitalari (rostverk)i tagligining joylashtirish chuqurligini bino yoki inshoot yer osti qismining tuzilishi yechimiga (yertoʻla, texnik yertoʻla bor-yoʻqligiga) va maydonni tekislash loyihasiga (kesib yoki tuproq toʻkib) koʻra, shuningdek poydevor plitalari (rostverk)ning hisoblab aniqlangan balandligiga koʻra belgilash lozim.

243. Koʻpriklarning poydevorlari uchun poydevor plitalari (rostverk) tagligini quyidagicha bajarilishi zarur:

suv havzasi sirtidan, uning tubidan yoki grunt yuzasidan yuqoriroq yoki pastroq joylashtirish;

mahalliy iqlim sharoitlaridan, poydevorlarning tuzilishi xususiyatlaridan, kemalarning qatnashi va yogʻoch oqizish talablaridan, qoziqlarni atrof muhit haroratining oʻzgarishlari, muz koʻchishi salbiy taʼsirlaridan, choʻkindilarning yemirishidan samarali asrashga doir tadbirlarning ishonchliligidan kelib chiqib;

poydevorlarning hisobiy yuk koʻtarish qobiliyati va uzoqqa chidashini inobatga olib.

244. Koʻpchiydigan gruntlarda qurilish olib borganda, gruntning muzlashdan koʻpchishini qoziq poydevor plitalari (rostverk)ga taʼsirining oldini olish yoki uni kamaytirilishi lozim.

245. Havo harorati minus 40 ⁰S dan yuqori boʻladigan joylarda suv havzalardan tashqarida yaxlit kesimli qoziqlardan, ichi boʻsh qoziqlar va qoziq-qobiqlardan (kamida 3 cm li himoya beton qatlami bilan) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, beton qatlamida darzlar paydo boʻlmasligi tadbirlari koʻrilishi lozim.

Suv sathi doimiy oʻzgarib turadigan anhorlar, daryolarda, yuqori qismida temir-beton yoki metall kojuxda qoldiriladigan burgʻilama-tiqma ustunlarni yoki beton bilan toʻldirilgan metall yoki temir-beton qoziq qobiqlarni qoʻllash kerak.

Burgʻilama-tiqma ustunlarning konstruksiyalarida kojuxni poydevor plitalari (rostverk) ostidan suv havzasidagi tayanchlar oldidagi suv yuvadigan chiziqqacha boʻlgan masofada oʻrnatish lozim.

246. Koʻpriklar poydevorlarning burgʻilama-quyma qoziqlari uchun himoya beton qatlamining qalinligi kamida 10 cm boʻlishi lozim.

247. Musbat harorat taʼsirida (gruntning mavsumiy muzlash sathidan yoki muz qatlami tagidan kamida 0,5 m pastda) betonning sovuqqa chidamliligi boʻyicha cheklovlarsiz barcha turdagi qoziqlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

248. Qoziqli poydevorlar loyihasini ishlab chiqishda qoziqlarni qoqishda grunt sirtining koʻtarilishi mumkinligini quyidagi hollarda boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi:

qurilish maydoni mayin yumshoq va oquvchan yumshoq holatdagi changli-loyli gruntlardan yoki suvga toʻyingan changsimon va mayda qumlardan iborat boʻlganda;

qoziqlar xandak tubidan botiriladigan boʻlganda;

qoziqli poydevorning tuzilishi qoziqlar maydoni yoki qoziqlar toʻpi tarzida qabul qilinib, chetki qoziqlar orasidagi masofa 9 m dan kam boʻlganda;

mazkur SHNQning 12-bobiga muvofiq qurilish maydonchasi koʻpchiydigan gruntlardan.

249. Grunt sirtining koʻtarilishi oʻrtacha qiymati, h, m ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

(49)

bu yerda:

k — gruntning namlik darajasi 0,9-1,0 ga teng boʻlganda 0,5 — 0,7 ga teng deb qabul qilinadigan koeffitsiyent;

V_p — gruntga botiriladigan barcha qoziqlar hajmi, m³;

A_e — qoziqlar qoqiladigan yuza yoki xandaq tubi yuzasi, m².

11-bob. Oʻta choʻkuvchan gruntlarda qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

250. Oʻta choʻkuvchan gruntlar sharoitida qoziqli poydevorlarni qoʻllashni qoziqli poydevorlar va tabiiy zamindagi poydevorlar loyiha yechimlarining mumkin boʻlgan variantlarini texnik-iqtisodiy asoslanishi lozim.

251. Oʻta choʻkuvchanlik boʻyicha II-turdagi gruntlarda qoziqli poydevorlarni loyihalashtirish ishlari quyidagilarni bajargan holda amalga oshirilishi lozim:

loyihada qurilish yilning quruq mavsumida amalga oshirilishini;

xandaq (kotlovan) tubi tabiiy asosdagi poydevorni yoki poydevor plitalari (rostverk)ka moslab xandaq etagini tayyorlash ishlari tugallangandan soʻng 1 sutka davomida xandaqning vertikal yonbagʻirlariga gorizontal yoʻnalishda kamida 10 cm qalinlikdagi beton bilan yopilishini.

252. Oʻta choʻkuvchan gruntlardan tashkil topgan qurilish maydonlarida muhandis-geologik izlanishlarni olib borganda quyidagilar amalga oshirilishi kerak:

gruntlarning xususiy ogʻirligi taʼsirida oʻta choʻkishida mumkin boʻlgan xususiy va eng katta qiymatlarini koʻrsatgan holda gruntlar turini (maydon tuproq solib tekislanganda solingan tuproq- ogʻirligini ham hisobga olish) aniqlashni;

mazkur SHNQning 177-bandiga muvofiq qoziqlar botirilishi mumkin boʻlgan grunt qatlamlarini ajratishni.

253. Gruntlarni SHNQ 1.02.07-19 va SHNQ 1.02.09-09 ga muvofiq quduqlar burgʻilanishi va shurflar qazilishi lozim.

Quduqlar burgʻilanayotgan joylar oʻrtasidagi masofani shu joylarning muhandis-geologik sharoitlari murakkabligi darajasiga koʻra belgilanishi, ushbu masofa 50 m dan oshmasligi kerak.

Alohida turgan bino va inshoot chegarasida kamida toʻrtta quduq, qurilish maydoni 1300 m² dan kichik boʻlgan binolar uchun uchta quduq boʻlishi lozim.

254. Bino va inshootlar quriladigan maydonda quyidagi maʼlumotlar berilishi kerak:

yer osti suvlarining gidrogeologik tartibi sinchiklab oʻrganilishi haqidagi;

loyihalanayotgan va mavjud binolar va inshootlardan foydalanishda oʻsha tartibning oʻzgarishi mumkinligi haqidagi.

255. Namlanganda oʻz xossalarini oʻzgartiruvchi oʻta choʻkuvchan va boshqa tur gruntlarning fizik-mexanik, shuningdek mustahkamlik va deformatsiyalanish xossalari tabiiy namlik holati uchun va suvga toʻliq toʻyingan holati uchun aniqlanishi lozim.

256. II turdagi choʻkuvchan gruntlarda qoziqli poydevorlarni oʻta choʻkuvchanlik boʻyicha aniqlashda (gruntlarning xususiy ogʻirliklaridan 30 cm dan ortiq oʻta choʻkishi ehtimoli boʻlganda), gruntni kesish yoki oldindan hoʻllab shibbalash, hoʻllab portlatish, grunt qoziqlari qoqib mustahkamlash bilan II turdagi gruntlar sharoitini I turga oʻtkazish lozim.

Texnik-iqtisodiy jihatdan asoslanganda bino yoki inshoot egallaydigan maydon chegarasida va uning atrofidagi oʻta choʻkuvchan qatlamning yarmiga teng masofada grunt qatlamining oʻz xususiy ogʻirligidan oʻta choʻkishini oldini olishi lozim.

257. Namlanganda mustahkamlik va deformatsiyalanish koʻrsatkichlari pasayuvchi oʻta choʻkadigan va boshqa tur gruntlarning barcha qatlamlarini qoziqlar teshib oʻtishi imkoni boʻlgan hollardagina hoʻllanishi mumkin boʻlgan oʻta choʻkadigan gruntli maydonlarda qoziqli poydevorlarni qoʻllash lozim.

258. Qoziqlarning pastki uchlari quyidagi gruntlarga botirilishi lozim:

I turdagi gruntlarda barcha turdagi qoziqlar uchun suvga toʻyingan holatdagi koʻrsatkichi I_L<0,6 boʻlgan;

II turdagi gruntlarda S_sl,g£ S_u da qoqma qoziqlar uchun I_L<0,4 va burgʻilama quyma qoziqlar uchun I_L<0,2 boʻlgan;

II turdagi gruntlarda S_sl,g£ S_u da;

qoqma qoziqlar uchun I_L<0,2;

burgʻilama qoqma qoziqlar uchun I_L£0 boʻlgan qoyatoshli;

zich va oʻrtacha zichlikdagi qumli gruntlar, changli-loyli.

Bunda, yuqoridagi S_sl,g toʻkib tekislangan tuproq va boshqa qoʻshimcha yuk hisobga olinganda gruntning xususiy ogʻirligidan choʻkishi deb hisoblanishi kerak.

Ushbu banddagi gruntlarga qoziqlarni botirish chuqurligi qoziqning choʻkishi chegaraviy choʻkish S_u dan oshmasligi va qoziqning zarur yuk koʻtarish qobiliyati taʼminlanishidan eng kattasi sifatida hisoblashlar boʻyicha belgilanishi lozim.

259. Gruntlarni teshib oʻtish iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmaganda, quyidagilar bajarilishi kerak:

III sinf bino va inshootlari uchun oʻta choʻkuvchanlik boʻyicha I turdagi gruntlarda nisbiy oʻta choʻkuvchanligi S_sl<0,02 boʻlgan (bosim kamida 300 kPa (3 kgf/cm²);

gruntning xususiy ogʻirligi hamda uning sirtiga tushadigan yuklamadan paydo boʻladigan bosimdan kam;

qoziqlarning (qoziq-qobiqlardan tashqari) pastki uchi grunt qatlamiga kamida 1 m chuqur botishi (bunda qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati taʼminlanishi, zaminning mumkin boʻlgan oʻta choʻkish va choʻkish (umumiy qiymatlari) gruntlar notekis hoʻllangandagi binolar va inshootlar uchun chegaraviy qiymatlardan oshmasligi shartlar).

260. I turdagi gruntlarda III sinf bir qavatli binolarning ustun-qoziqlarining pastki uchini S_sl ³ 0,2 gruntlarga (agar qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini sinalganda) tayantirishga yoʻl qoʻyiladi.

261. Choʻkuvchan qalinlikni toʻp-toʻp qoziqlar bilan va qoziqlarning > 0,6 konsistensiyali (oquvchanlik koʻrsatkichi) changsimon-gilli gruntlarga, shuningdek namlangan changsimon qumlarga tayanib oʻtishida SHNQ 2.05.03-22ning mazkur SHNQning 78 va 190-bandlariga muvofiq tayanch atrofidagi gruntni namlashdagi salbiy bosimni hisobga olgan holda poydevor tekshirilishi lozim.

262. Muhandislik izlanishlari natijasida qoqma qoziqlarni oʻta choʻkuvchan gruntlarga qoqib botirish qiyinligi aniqlanganda, loyihada yoʻnaltiruvchi quduqlar qilinishi lozim.

Yoʻnaltiruvchi quduqlar I turdagi gruntlarda yoʻnaltiruvchi quduqlar diametrini qoziq kesimi oʻlchamida kamroq (50 mm gacha), II turdagi gruntlarda unga teng yoki undan kichikroq (50 mm gacha) qilib belgilash kerak.

Yoʻnaltiruvchi quduqlar choʻkuvchi qatlam chegarasidan chiqmasligi lozim.

263. I turdagi gruntlarda qoʻllaniladigan qoziqlarni hisoblashni mazkur SHNQning 6, 8-boblari va ushbu SHNQning 1-ilovasiga muvofiq bajarish lozim.

Bunda, qoziqning pastki uchi va yon sirtidagi gruntlarning hisobiy qarshiliklari R va f_imazkur SHNQning 1, 2 va 7-jadvallariga mutanosiblik koeffitsiyenti K va a mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq deformatsiya moduli E, ichki ishqalanish burchagi j va solishtirma bogʻlanishi c qiymati quyidagilar boʻyicha aniqlanishi lozim:

agar grunt hoʻllanishi mumkin boʻlganda, gruntni toʻliq suvga toʻyintirib, bunda jadvaldagi hisobiy koʻrsatkichlarni quyidagi formuladan aniqlanadigan holat koʻrsatkichida qabul qilish kerak:

(50)

bu yerda:

e — tabiiy zichlikdagi gruntning gʻovaklik koeffitsiyenti;

g_w — suvning solishtirma ogʻirligi, g_w=10 kN/m³ (1 tf/m³);

g_s — qattiq zarralarning solishtirma ogʻirligi, kN/m³ (tf/m³);

W_p, W_L — qotish chegarasida va oquvchanlik chegarasida gruntning namligi, birlik ulushlarida;

Agar mazkur SHNQning 50-formulasi boʻyicha I_L<0,4 boʻlsa, I_L=0,4 deb qabul qilish agar grunt hoʻllanmaydigan boʻlsa, tabiiy holatdagi gruntning namligi W va holat koʻrsatkichi I_L (W < W_p boʻlsa, W_p) qabul qilinishi kerak.

264. I turdagi gruntlar sharoitida qoʻllaniladigan, shibbalab hosil qilingan toʻshamada qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati, mazkur SHNQning 72-bandi talablariga muvofiq, yoqlari qiya qoqma qoziqlardagidek, mazkur SHNQning 179-bandida keltirilgan talablarga muvofiq belgilanishi lozim.

265. I turdagi gruntlar sharoitida qoʻllaniladigan qoziqlarning butun uzunligi chegarasida gruntni cheklangan tarzda hoʻllab, GOST 5686-2020ga muvofiq oʻtkazilgan statik sinovlar natijalari boʻyicha ularning yuk koʻtarish qobiliyatini mazkur SHNQning 7-bobiga koʻra aniqlash lozim.

266. Qurilish olib borilayotgan maydonda qoziqlarni statik sinovlari mavjud boʻlganda, ularni sinamasdan ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

267. Oʻta choʻkadigan gruntlarda qoʻllaniladigan qoziqlar va qoziq-qobiqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini quyidagilarga muvofiq aniqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

ularni dinamik sinovlar natijalari asosida aniqlashga;

qoziq pastki uchi va yon sirtidagi oʻta choʻkadigan gruntlarning hisobiy qarshiliklari (R va f_i) ni shu gruntlarni dala sharoitida zondlab sinashlar natijalariga.

268. Statik zondlash usulini mazkur SHNQning 177-bandiga muvofiq qoziqlarni tayantirish uchun grunt qatlamlarini tanlashda oʻta choʻkuvchan qatlam chegarasidan pastda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

269. I turdagi gruntlar sharoitida mazkur SHNQning 4-bobida keltirilgan qoziqlardan tashqari quyma beton va temir-beton qoziqlarni qoʻllash lozim.

Bunday qoziqlar shagʻalni kamida 3d (d-quduq diametri) chuqurlikka quduq ichida shibbalab zichlangan burgʻilama quduqlarda qoʻllash kerak.

270. II turdagi gruntlar sharoitida qoziq tanasining oʻta choʻkuvchan qatlam chegarasining qismidagi ishqalanishga qarshi qoplamali qoziqlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

271. Qoziqlarni II-turdagi gruntlarda zamin gruntlarining yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblashda quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(51)

bu yerda:

N — bir qoziqqa toʻgʻri keladigan hisobiy yuklama, kN (tf); bino va inshootlarning qoziq poydevorlarini loyihalashda aniqlanadi;

F_d— mazkur SHNQning 187-bandiga muvofiq yuk koʻtarish qobiliyati, kN (tf);

g_k — ishonchlilik koeffitsiyenti, mazkur SHNQning 50-band talablari boʻyicha qabul qilinadi;

g_c — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, qiymati grunt oʻta choʻkishining mumkin boʻlgan qiymatiga bogʻliq (S_sl): S_sl=5 cm da g_c = 0, S_sl³ 2s_u da g_c=0,8; S_sl ning oraliq qiymatlari uchun interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

P_n — mazkur SHNQning 187-bandiga muvofiq manfiy ishqalanish kuchi.

272. Manfiy ishqalanish kuchi P_n ni toʻliq suvga toʻyingan grunt uchun (gruntlar yuqoridan namlanishi mumkin boʻlganda) aniqlash lozim.

Agar gruntlar pastdan (yer osti suvlari sathi koʻtarilaganda) namlanadigan boʻlsa, nisbiy ishqalanish kuchi P'_n tabiiy namlikdagi gruntlar kabi aniqlanishi lozim.

273. Qoziqlarni mustahkamligi boʻyicha h_sl chuqurlikda taʼsir qiladigan mazkur SHNQning 187-bandiga muvofiq N+P_n (gruntlar yuqoridan namlanganda) yoki N+P'_n (gruntlar pastdan namlanganda) yuklamaga hisoblanishi lozim.

274. Suvga toʻyingan gruntlarda qoziqning yon sirtiga taʼsir qiladigan manfiy ishqalanish kuchi P_n va tabiiy namlikdagi gruntlarda nisbiy ishqalanish kuchi P'_n GOST 5686-2020ga muvofiq suvga toʻyingan gruntlar va tabiiy namlikdagi gruntlarda sugʻuruvchi kuch bilan sinashlar boʻyicha h_sl uzunlikdagi qoziqning eng katta chegaraviy qarshiligiga teng deb qabul qilinishi kerak.

275. Sugʻurishga sinashlarni oʻtkazishdan oldin manfiy ishqalanish kuchi P_n ni quyidagi formuladan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

(52)

bu yerda:

u — qoziq tanasi koʻndalang kesimining perimetri, m;

h_sl — gruntning oʻta choʻkuvchan qatlamlarining yonlama ishqalanish kuchlari jamlanadigan hisobiy chuqurlik, m;

Gruntning xususiy ogʻirligi taʼsiridan uning oʻta choʻkishi qiymati 0,05 m ga teng boʻlgan chuqurlikka teng deb qabul qilinishi, bunda zamin gruntining oʻta choʻkish qiymati SHNQ 2.02.01-19 talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.

t_i — hisobiy qarshilik, kPa, quyidagi formula boʻyicha h=6 m chuqurlikkacha aniqlanadi:

(53)

bu yerda:

z — yonlama bosim koeffitsiyenti, 0,7 ga teng deb qabul qilinadi;

j_I, c_I — ichki ishqalanish burchagi va solishtirma bogʻlanish hisobiy qiymatlari:

h_sI— chuqurlik boʻyicha oʻrtalashtirilgan va GOST 12248-2010ga muvofiq konsolidatsiyalangan drenajli qirqish usulida aniqlanadi;

chuqurlik 6 m <h £h_sI da qiymati doimiy va 6 m chuqurlikdagi qiymatiga teng deb qabul qilinadi;

s_zg — suvga toʻyingan gruntning xususiy ogʻirligidan tik zoʻriqish, kPa;

h_i — hoʻllanganda choʻkadigan va qoziqning yon sirtiga tegib turadigan oʻta choʻkadigan grunt i-qatlami qalinligi, m.

276. Siquvchi kuchga ishlaydigan qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN (tf) ni quyidagicha aniqlash lozim:

cheklangan joyni hoʻllab qoziqlarni statik sinashlar natijalari boʻyicha l uzunlikdagi qoziqlarni botiruvchi kuchga yuk koʻtarish qobiliyati bilan h_sI uzunlikdagi qoziqlarni sugʻuruvchi kuchga yuk koʻtarish qobiliyati orasidagi farq sifatida;

mazkur SHNQning 179-bandiga muvofiq h_sI chuqurlikdan pastdagi grunt qatlamlari chegarasida gruntlar toʻliq suvga toʻyingan sharoitlarda.

277. II turdagi gruntlarda toʻliq uzunligi boʻyicha joylashtiriladigan qoziqlarni oʻta choʻkish boʻyicha statik sinashlardan oʻtkazish majburiy hisoblanishi kerak.

278. Gruntlari oʻrganilmagan joylarda alohida muhim inshootlar uchun choʻkish yuz bergunga qadar zaminni uzoq hoʻllash yoʻli bilan sinovlar oʻtkazish lozim.

279. Qoziqlarning yon sirtida salbiy ishqalanish kuchlari vujudga kelishi ehtimoli boʻlganda, osma qoziqlardan qilingan qoziqli poydevorlarning choʻkishini yon tomonlaridan tik qoziqlar chetki qatorlari tashqi yoqlaridan masofada oʻtadigan tik tekisliklar bilan cheklangan deb qabul qilinadigan poydevor sifatida aniqlash lozim.

Bunda, h_mt — qoziqning pastki uchidan h_sI chuqurlikkacha boʻlgan masofa.

280. Yuklamalarni hisoblashda poydevorning xususiy ogʻirligiga salbiy ishqalanish kuchlarini qoʻshish lozim.

Ushbu kuchlar poydevor plitalari (rostverk) balandligi chegarasida uning perimetriga teng va qoziqlarning tashqi yoqlari boʻyicha qoziqlar toʻpi perimetriga teng perimetr u, m da mazkur SHNQning 52-formulasi boʻyicha aniqlanishi kerak.

281. Bino va inshootlarning qurilmalarini hisoblash uchun oʻta choʻkuvchan gruntlarda qoziqli poydevorlarning notekis choʻkishlarini aniqlashda qurilish maydonining gidrogeologik sharoitlari oʻzgarishlari hamda hisoblanayotgan poydevor yoki umuman inshootga nisbatan hoʻllash manbaining eng noqulay turi va joylashishi toʻgʻrisidagi taxminlarni hisobga olish lozim.

282. II turdagi gruntlarda gruntning xususiy ogʻirligidan oʻta choʻkish ehtimoli boʻlganda qoziqli poydevorlarni qoʻllashda suvdan muhofaza qilish tadbirlarini bajarish, bunda choʻkish choklari binolarni oddiy shakldagi boʻlaklarga qirqish lozim.

Sanoat korxonalarining kranlar bilan jihozlangan ishlab chiqarish binolarida, kran osti izlarini qoziqli poydevorlar hisobiy choʻkishi ikkilangan qiymatiga, biroq gruntning oʻz xususiy ogʻirligidan oʻta choʻkishi yarmidan kam boʻlmagan qiymatga tekislash imkonini beradigan konstruktiv tadbirlar nazarda tutilishi lozim.

283. Grunt xususiy ogʻirligidan 30 cm dan ortiq oʻta choʻkkanda, oʻta choʻkish oʻrasining egri chiziqli qismi chegarasiga tushib qoladigan qoziqli poydevorlarning gorizontal siljishi imkoni boʻlishi lozim.

Gruntni tanlash, gruntni chuqur namlash, grunt namlanishining oldini olish va qoziqlarga tushadigan gorizontal ogʻirlikni hisobga olgan holda boshqa maxsus statik hisob-kitoblar qabul qilinishini kerak.

284. II turdagi gruntlar sharoitida qoziqli poydevorga taʼsir qiladigan yuklamalarni aniqlashda salbiy ishqalanish kuchlarini hisobga olish lozim.

Ushbu kuchlar binolar va inshootlarning gruntga kirgan va qoziq poydevor plitalari (rostverk)i tagligidan yuqorida yotgan yon sirtlarida paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

285. Qoziqli poydevorlarni qoʻllashda oʻta choʻkuvchan gruntlardan tashkil topgan maydonlarni tekislash uchun faqat maxsus asoslangandan keyingina 1 m dan ortiq tuproq toʻkishga yoʻl qoʻyiladi.

286. II-turdagi gruntlar sharoitida qilinadigan qoziqli poydevorlarni loyihalashda tayinlanishi boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti hisobga olinmasligi lozim.

12-bob. Shishadigan gruntlarda qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

287. Shishadigan gruntlardagi qoziqli poydevorlarni loyihalashda qoziqlar shishadigan gruntlarning barcha qatlamini oʻyib oʻtishi (qoziqlarning pastki uchlari shishmaydigan gruntga tayanishi) hamda qisman oʻyib oʻtishi (pastki uchlar bevosita shishadigan gruntga tayanishi)ga yoʻl qoʻyiladi.

288. Shishadigan gruntlar uchun qoziqli poydevorlarni hisoblashni chegaraviy holatlar boʻyicha ushbu SHNQning 5-6-bobida keltirilgan talablarga muvofiq bajarish lozim.

Shishadigan gruntlar uchun qoziqli poydevorlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashda, grunt shishganda qoziqlarning koʻtarilishini aniqlashga doir qoʻshimcha hisoblashni mazkur SHNQning 200 — 203-bandlariga muvofiq bajarish lozim.

289. Shishadigan gruntlar uchun qoziqli poydevorlarni yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha hisoblashda qoziq yoki qoziq qobiqning uchlari ostidagi va yon sirtidagi hisobiy qarshiliklar R va f_i qiymatlarini qoziqlar va qoziq-shtamplarni qurilish maydonida yoki shunga oʻxshash gruntli qoʻshni maydonda shishadigan gruntlarni hoʻllab oʻtkaziladigan sinashlar natijalari asosida qabul qilish lozim.

290. Qoziqli poydevorlarni loyihalashni boshlash paytida statik sinashlar natijalari mavjud boʻlmasa, diametri 1 m dan kichik boʻlgan qoziqlar va qoziq-qobiqlarning pastki uchlari ostidagi va yon sirtidagi shishadigan gruntlarning hisobiy qarshiligini mazkur SHNQning 1, 2 va 7-jadvallari boʻyicha xuddi shishmaydigan gruntlardagidek qoʻshimcha gruntning ishlash sharoitlari koeffitsiyenti g_c=0,5 ni kiritib qabul qilish, bunda koeffitsiyent mazkur SHNQning 3 va 5-jadvallarida keltirilgan boshqa koeffitsiyentlardan qatʼiy nazar hisobga olinishi kerak.

291. Oldindan burgʻilangan yoʻnaltiruvchi quduqlarga botirilgan qoqma qoziqlar, kengayishsiz quyma qoziqlar, shuningdek gruntlarning shishadigan qismi oʻyib kirmaydigan qoziq-qobiqlarning koʻtarishini h_sw,p m ni quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(54)

bu yerda:

h_sw — shishadigan grunt sirtining koʻtarilishi, m;

h_swr — qoziqlarning pastki uchi joylashgan sathda grunt qatlamining koʻtarilishi (shishadigan gruntni oʻyib oʻtgan holda h_swr =0), m;

W, w — mazkur SHNQning 18-jadvalidan aniqlanadigan koeffitsiyentlar.

Bunda, grunt shishganda grunt chuqurligi boʻyicha deformatsiyaning kamayishini formuladadigan koʻrsatkichga bogʻliq boʻladi va shishadigan loylar uchun:

loylar uchun — 0,31 m^-1,

orol loylari uchun — 0,36 m¹;

u — qoziq koʻndalang kesimi perimetri, m;

N — qoziqqa tushadigan hisobiy yuk, kN (tf) yuk boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti g_f₌1 qilib aniqlanadi.

292. Inshootlarning koʻtarilishini chegaraviy qiymatlarini, shuningdek shishadigan grunt sirtining koʻtarilishi h_sw va qoziqlarning pastki uchi h_swr joylashgan sathda grunt qatlamining qiymatlarini SHNQ 2.02.01-19 ga muvofiq aniqlash lozim.

18-jadval

Qoziqning chuqurligi, m	Koeffitsiyent W a, m¹ ning quyidagi qiymatlarida					Koeffitsiyent w, m²/kN *(m²/tf)*
Qoziqning chuqurligi, m	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	Koeffitsiyent w, m²/kN *(m²/tf)*
3	0,72	0,62	0,53	0,46	0,40
4	0,64	0,53	0,44	0,36	0,31	1,5 (15)
5	0,59	0,46	0,36	0,29	0,24	1,1 (11)
6	0,53	0,40	0,31	0,24	0,19	0,7 (7)
7	0,48	0,35	0,26	0,20	0,15	0,5 (5)
8	0,44	0,31	0,22	0,17	0,13	0,4 (4)
9	0,40	0,27	0,19	0,14	0,11	0,3 (3)
10	0,37	0,24	0,17	0,12	0,09	0,2 (2,5)
11	0,34	0,21	0,15	0,10	0,08	0,2 (2)
12	0,31	0,19	0,13	0,09	0,07	0,1 (1,5)

293. Qoziqlar shishadigan gruntlarni kesib oʻtganda va ular shishmaydigan gruntlarga botganda va quyidagi shart bajarilganda, qoziqli gruntning koʻtarilishi yuz bermasligi kerak:

(55)

bu yerda:

F_sw — qoziqning yon sirtiga taʼsir qiladigan hisobiy koʻtarilish kuchlarining teng taʼsir etuvchisi, kN (tf);

qoziqlarni shishadigan gruntlarda dala sinovlari natijalari boʻyicha yoki gruntning shishish kuchlari uchun yuklama boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_f= 1,2 ni hisobga olib ushbu SHNQning 2-jadvalidan foydalanib aniqlanadi;

F_du — qoziqning shishmaydigan gruntda joylashgan qismi yuk koʻtarish qobiliyati, kN (tf) cugʻuruvchi kuchlar taʼsir etganda;

g_k — mazkur SHNQning 2-formuladagidek aniqlanadi.

294. Diametri 1 m dan katta boʻlgan, shishadigan gruntlar qatlamini kesib oʻtmaydigan qoziqlarning koʻtarilishini xuddi tabiiy gruntdagi poydevordagidek SHNQ 2.02.01-19 talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.

Bunda, kengaygan qoziqning koʻtarilishi quyidagiga teng boʻlgan yuklama F_u taʼsir qilgan hol uchun aniqlanishi kerak:

(56)

bu urda:

N, F_sw — mazkur SHNQning 55-formuladagidek aniqlanadi;

g_II — grunt solishtirma ogʻirligi hisobiy qiymati, kN/m³(tf/m³);

V_g — qoziqning koʻtarilishiga qarshilik qiladigan grunt hajmi, m³;

Qoziqning koʻtarilishiga qarshilik qiladigan grunt hajmi V_g, pastki (kichik) diametri kengayish diametri d ga, yuqori daimetri d'=h+d ga teng boʻlgan, h balandlikdagi kengayuvchi kesik konusdagi grunt hajmiga teng deb qabul qilinadi:

Bu yerda:

H — gruntning tabiiy sirtidan qoziqning kengaygan joyi oʻrtasigacha boʻlgan masofa, m.

295. Shishadigan gruntlar uchun qoziqli poydevorlarni loyihalashda grunt sathi bilan poydevor plitalari (rostverk)ning pastki tekisligi orasida mazkur SHNQning 169-bandiga muvofiq tirqish qoldirish lozim.

Tirqishning oʻlchami grunt shishganda, uning koʻtarilishi eng katta qiymatiga teng yoki undan katta qilib olinishi kerak.

Shishadigan gruntning qatlami qalinligi 12 m dan kam boʻlganda, bevosita gruntga tayanadigan poydevor plitalari (rostverk) qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, hisoblash mazkur SHNQning 55-formulasiga asosan amalga oshirilishi lozim.

13- bob. Ishlov berilayotgan hududlarda qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

296. Ishlov berilayotgan maydonlar uchun qoziqli poydevorlarni loyihalashda mazkur SHNQ talablaridan tashqari SHNQ 2.01.09-19 ga ham rioya qilish lozim.

Bunda, qoziqli poydevorlarni loyihalash uchun moʻljallangan muhandislik izlanishlari maʼlumotlari bilan birga kon-geologiya izlanishlari maʼlumotlari va yer sirtining kutiladigan deformatsiyalanishi maʼlumotlaridan ham foydalanish kerak.

297. Ishlov berilayotgan maydonlar uchun qoziqli poydevorlarni loyihalashga doir topshiriqda quyidagi maʼlumotlar boʻlishi lozim:

qurilish maydonida yer sirtining kutiladigan eng katta deformatsiyalanishi haqida marksheyderlik hisobi natijalari boʻyicha olingan;

oʻtirish, ogʻish, nisbiy gorizontal choʻzilish yoki siqilish deformatsiyalari, yer sirtining egrilik radiusi, oʻyiqlar oʻlchami haqidagi.

298. Ishlov berilayotgan maydonda quriladigan binolar va inshootlar qoziqli poydevorlarini hisoblashni ishlov berilganda, deformatsiyalanadigan zamin tomonidan koʻrsatiladigan taʼsirlarni hisobga olib belgilanadigan yuklamalarning alohida uygʻunlashuvi chegaraviy holati boʻyicha bajarish lozim.

299. Qoziqlar kallagining poydevor plitalari (rostverk)ka qanday tutashtirilganiga va maydonga ishlov berilganda zaminda gorizontal deformatsiyalanish paydo boʻlishi jarayonida poydevorlarning zamin grunti bilan taʼsirlashuvchiga koʻra qoziqli poydevorlarning quyidagi turlarga boʻlinishi lozim:

bikr-qoziqlar kallaklarini poydevor plitalari (rostverk)ka bikr mahkamlash (qoziqlar temiroʻzagi chiqiqlarini ankerlab qoʻyish yoki dinamik va statik yuklama bilan sinashlar va gruntni zondlash natijalari boʻyicha aniqlanishi;

moslashuvchan (qimirlaydigan) qoziqlarni poydevor plitalari (rostverk)ka shartli-sharnirli 5 — 10 cm tutashtirish yoki qoziqlar choklari orqali tutashtirib biriktirishi.

300. Ishlov berilayotgan maydonlarda qoziqli poydevorlar va ularning zaminlarini hisoblash quyidagilarni hisobga olib bajarilishi lozim:

maydonga ishlov berish tufayli gruntlarning fizik-mexanikaviy xossalari oʻzgarishini mazkur SHNQning 210-bandiga muvofiq;

yer sirtining ogʻishi, qiyshayishi va unda oʻyiqlar hosil boʻlishi tufayli ayrim qoziqlarga tushadigan tik yuklamalarning qayta taqsimlanishini mazkur SHNQning 211-bandiga muvofiq;

zamin gruntlarining nisbiy gorizontal deformatsiyalanishi tufayli gorizontal tekislikda vujudga keladigan qoʻshimcha yuklamalarni mazkur SHNQning 212-bandiga muvofiq.

301. Ishlov berilayotgan maydonda siquvchi kuchga ishlovchi barcha turdagi qoziqlarning zamin grunti boʻyicha yuk koʻtarish qobiliyatini quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(57)

bu yerda:

g_cr— maydonga ishlov berilganda gruntlarning fizik-mexanik oʻzgarishlarini va tik yuklamalarning qayta taqsimlanishini hisobga oladigan ishlash sharoitlari koeffitsiyenti:

bino va inshoot poydevorlaridagi ustun-qoziqlar uchun g_cr=1;

moslashuvchan turdagi binolar va inshootlar (masalan, sharnirli tayanchli bir qavatli sinchli imoratlar) poydevorlaridagi osma qoziqlar uchun g_cr= 0,9;

bikr turdagi binolar va inshootlar (masalan, bikr tugunli koʻp qavatli sinchsiz binolar, silos korpuslari) poydevorlaridagi osma qoziqlar uchun g_cr = 1,1;

F_d — qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati, kN (tf);

Ushbu SHNQning 6-bobiga muvofiq hisoblab yoki dala tadqiqotlari natijalari asosida aniqlanadi;

qoziqlarni dinamik va statik yuklama bilan sinashlar va gruntni zondlash mazkur SHNQning 7-bobi natijalari boʻyicha aniqlanadi.

302. Tik qoya qatlamlarda, bundan tashqari, nisbiy gorizontal deformatsiyalanish εh , mm/m ga bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha koeffitsiyent g_cr=1/(1+100·εh) ni ham hisobga olish lozim.

303. Bikr turdagi tuzilishli binolar va inshootlarning qoziqlari va qoziq-qobiqlariga tushadigan qoʻshimcha tik yuklamalar ±

N ni yer sirtining ogʻishi, qiyshayishi, unda oʻyiqlar hosil boʻlishi, shuningdek gruntlarining gorizontal deformatsiyalanishi bilan bogʻliq ravishda qoziqlarning tik hisobiy qiymatlariga koʻra, quyidagilar asosida aniqlanishi lozim:

osma qoziqlardan tayyorlangan qoziqli poydevorlar va ularning zamini mazkur SHNQning 8-bobiga muvofiq tabiiy zamindagi poydevor bilan almashtirish;

shartli poydevorning zamini bino (inshoot) yoki unda ajratilgan boʻlma uzunligi boʻyicha deformatsiya moduli va grunt toʻshamasi koeffitsiyenti doimiy boʻlgan chiziqli deformatsiyalanadigan qilish.

304. Qoʻshimcha vertikal yuklamalar binoning boʻylama va koʻndalang oʻqlari boʻyicha aniqlanishi kerak.

305. Ishlov berilayotgan maydonlarda quriladigan qoziqli poydevorlarni hisoblashda maydonga ishlov berish tufayli zamin gruntining qoziqlarning loyihadagi vaziyatiga nisbatan gorizontal siljishi taʼsirida egilishga ishlashi natijasida qoziqlarda vujudga keladigan qoʻshimcha zoʻriqishlarni hisobga olish lozim.

306. Maydonga ishlov berishda gruntning hisobiy siljishi u_cr, mm ni quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(58)

bu yerda:

g_f, g_c — nisbiy gorizontal deformatsiya uchun yuklama va ishlash sharoitlari boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari SHNQ 2.01.09-20 talablariga muvofiq qabul qilinishi kerak;

Î_h — nisbiy gorizontal deformatsiyaning kutilayotgan qiymati marksheyderlik hisobi natijalari boʻyicha aniqlanadi, mm/m;

x — qaralayotgan qoziqning oʻqidan toki butun bino (boʻlma) uzunligida qilingan poydevor plitalari (rostverk)li bino (inshoot)ning markaziy oʻqigacha yoki alohida ustunlar tagiga qilingan poydevor plitalari (rostverk)li sinchli bino (boʻlma)ning bikrlik boʻlgigacha boʻlgan masofa, m.

307. Ishlov berilayotgan maydonlarga quriladigan bino va inshootlarning qoziqli poydevorlarini loyihalashda yer sirtining deformatsiyalanishi natijasida qoziqlardan poydevor plitalari (rostverk)ka tushadigan zoʻriqishlar eng past boʻlishtdan kelib chiqish lozim.

Bu talabni bajarish uchun loyihalarda quyidagilarni nazarda tutish lozim:

zamin gruntining gorizontal siljishlari taʼsirini kamaytirish uchun bino yoki inshootni boʻlmalarga boʻlishini;

zaminning qiyshayishidan tik tekislikda vujudga keladigan zoʻriqishlarni kamaytrish uchun bikr tuzilishli binolar va inshootlar uchun asosiy osma qoziqlar ishlatishni;

iloji boricha bikrligi kam qoziqlar, masalan, prizmatik, kvadrat yoki toʻgʻri toʻrtburchak koʻndalang kesimli qoziqlarni ishlatish, toʻgʻritoʻrtburchak kesimli qoziqlarni, binoni boʻylama yoʻnalishida kichik tomoni bilan joylashtirish;

qoziqni poydevor plitalari (rostverk)ka tutashtirishning moslashuvchan turini mazkur SHNQning 208-bandiga muvofiq qoʻllash;

binolarni domkratlar yoki boshqa toʻgʻrilovchi qurilmalar yordamida toʻgʻrilab qoʻyish.

308. Bino yoki inshootni boʻlmalarga boʻlganda, ular orasida poydevor plitalari (rostverk)da tirqishlar (deformatsiya choklari)ni boʻlishi lozim.

ushbu tirqishlarning oʻlchami binolar va inshootlarning pastki qurilmalaridagidek SHNQ 2.01.09-19 ga muvofiq belgilanishi kerak.

309. Qoziqli poydevorlarni I — IV guruhdagi ishlov berilayotgan quyidagi maydonlarda qoʻllash lozim:

osma qoziqli binolar va inshootlarning istalgan turi uchun I — IV guruhdagi maydonlarda;

ustun-qoziqli — zamin qiyshayganda — moslashuvchan turdagi tuzilishli qilib loyihalanayotgan binolar va inshootlar uchun III va IV guruhdagi, bikr tuzilishli binolar va inshootlar uchun IV guruhdagi maydonlarda.

310. Ishlov berilayotgan maydonlarni guruhlarga boʻlishda SHNQ 2.01.09-19ga asoslanishi lozim.

311. Diametri 600 mm dan katta boʻlgan quyma va burgʻilama qoziqlar, qoziq-qobiqlar va bikr qoziqlarning boshqa turlarini faqat poydevor plitalari (rostverk)ka sirpanish choki orqali tutashtiriladigan moslashuvchan tuzilishli qoziqli poy-devorlarda mazkur SHNQning 208-bandiga asosan qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

312. Ishlov berilayotgan maydonlarda qoziqlar qoyatoshli gruntlarga tayanadigan hollardan tashqari ular gruntga kamida 4 m chuqur botirilishi lozim.

313. Oʻyiqlar hosil boʻlishi mumkin boʻlgan I — IV guruhlardagi ishlov berilayotgan maydonlarda, shuningdek geologik buzilishlar mavjud boʻlgan maydonlarda maxsus asoslantirilganda qoziqli poydevorlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

314. Qoziqlarni poydevor plitalari (rostverk)ka tutashtirishning tuzilishini kutilayotgan zamin gruntining gorizontal siljishi qiymatiga qarab belgilash lozim.

Qoziqlar uchun gorizontal siljishning chegaraviy miqdoriga poydevor plitalari (rostverk) bilan quyidagicha tutashuvda mazkur SHNQning 208-bandiga muvofiq berilgan miqdoridan oshmasligi kerak:

bikr tutashuv — 2 cm;

moslashuvchan, shartli-sharnirli tutashuv — 5 cm;

moslashuvchan, sirpanish choki orqali tutashuv — 8 cm.

315. Zamin gruntning gorizontal siljishidan qoziqlar va poydevor plitalari (rostverk)da vujudga keladigan zoʻriqishlarni kamaytirish, shuningdek bino (inshoot) qoziqli poydevorlarining umumiy fazoviy ustuvorligini taʼminlash uchun gruntning kichik (2 cm gacha) siljishlari taʼsiri joyidagi qoziqlar maydonini bikr tutashuvli qilishni, boshqa hollarda esa moslashuvchan (sharnirli yoki sirpanuvchi chok orqali) tutashuvli qilishni koʻzda tutish lozim.

316. Qoziq poydevor plitalari (rostverk)lari markazdan tashqari choʻzilish va siqilishga, shuningdek ishlov berilganda deformatsiyalandigan zamin gruntining yonlama bosimidan qoziqlarda paydo boʻladigan gorizontal tayanch qarshiliklar (koʻndalang kuch va eguvchi moment) taʼsirida burilishga hisoblanishi kerak.

317. Grunt sirtiga qoʻyiladigan beton maydonlar yoki boshqa bikr qurilmalardagi baland poydevor plitalari (rostverk)li qoziqli poydevorlarni qoʻllashda qoziqlarning butun perimetri boʻyicha eni kamida 8 cm va qalinligi bikr qurilmaning butun qalinligicha keladigan tirqishlar boʻlishi lozim.

Tirqishni ufqiy siljishlari taʼsirida qoziqlar uchun bikr tayanch hosil qilmaydigan yumshoq yoki qayishqoq ashyolar bilan toʻldirish kerak.

14-bob. Seysmik hududlarda qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

318. Zilzila sodir boʻladigan hududlarda qoziqli poydevorlarni loyihalashda mazkur SHNQning talablaridan tashqari QMQ 2.01.03-19 ga ham rioya qilinishi lozim.

Qoziqli poydevorlarni loyihalash uchun bajariladigan muhandislik izlanishlari maʼlumotlaridan qoʻshimcha ravishda qurilish maydonini seysmik mikrohududlash maʼlumotlaridan ham foydalanish kerak.

319. Binolar va inshootlarning qoziqli poydevorlariga zilzila taʼsirlarni hisobga olib, birinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha yuklamalarning alohida uygʻunlashuviga hisoblanishi kerak. Bunda, quyidagilarni nazarda tutish kerak:

mazkur SHNQning 6-bobiga muvofiq qoziqning siquvchi va sugʻuruvchi yuklamalarga yuk koʻtarish qobiliyatini aniqlash;

mazkur SHNQning 3-ilovasiga muvofiq qoziqlarning yon sirtlari gruntga uzatadigan bosimni cheklash boʻyicha gruntning turgʻunligini tekshirish;

mazkur SHNQning qoziqlarni materialini mustahkamligi boʻyicha hisobiy zoʻriqishlar (boʻylama kuch, eguvchi moment va koʻndalang kuch)ning birgalikdagi taʼsiriga hisoblash;

ularning qiymati zilzila yuklamalarning hisobiy qiymatlariga koʻra mazkur SHNQning 1-ilovasi boʻyicha aniqlanadi.

320. Bino yoki inshootga taʼsir qiladigan zilzila yuklamalarining hisobiy qiymatlarini aniqlashda, baland joylashgan poydevor plitalari (rostverk)ni, quyi qavat sinchi (karkasi) koʻrinishida qarash lozim.

321. Qoziqlarni yuk koʻtarish qobiliyatini, siquvchi yoki sugʻuruvchi yuklama F_eq ga koʻtaruvchanlik xususiyatini hisoblashda R va f_i larning qiymatini, zamin gruntini mazkur SHNQning 19-jadvalida keltirilgan g_eq1 va g_eq2 pasaytiruvchi koeffitsiyentlariga koʻpaytirish lozim.

R qiymatini, shuningdek ish sharoitlari koeffitsiyenti g_eq3ga ham koʻpaytirish kerak:

i³3 da g_eq3=1, va i<3 da g_{eq3 =} 0,9 deb qabul qilinadi;

bunda, i — qoziqning keltirilgan uzunligi mazkur SHNQning 1-ilovasi boʻyicha aniqlanadi.

322. Hisobiy chuqurlik h_d gacha qoziqning yon sirtiga gruntning qarshiligi f_i ni mazkur SHNQning 227-bandiga muvofiq nolga teng deb olish lozim.

323. Qoziqning yon sirtiga gruntning qarshiligi hisobga olinmaydigan hisobiy chuqurlik h_d quyidagi 59-formuladan aniqlanishi, bunda 3/a_ε dan ortirmay qabul qilinishi lozim:

(59)

bu yerda:

a₁,a₂,a₃ — oʻlchamsiz koeffitsiyentlar;

tegishlicha 1,5; 0,8 va 0,6 (poydevor plitalari (rostverk) baland boʻlsa va qoziq alohida tursa) va 1,2; 1,2 va 0 (qoziq past poydevor plitalari (rostverk)ka qattiq tutashtirilsa) deb qabul qilinadi;

H,M — gorizontal kuch, kN (tf) va eguvchi moment, kN∙m (tf×m) (bular grunt sirti sathida seysmik taʼsirlarni hisobga olib yuklamalarning alohida uygʻunlashuvida qoziqqa qoʻyilgan) ning hisobiy qiymatlari;

a_ε — deformatsiya koeffitsenti, 1/m mazkur SHNQning 1-ilovasidan aniqlanadi;

b_p — qoziqning shartli eni, m mazkur SHNQning 1-ilovasidan aniqlanadi;

g_I — grunt solishtirma ogʻirligining hisobiy qiymati, kN/m³ (tf/m³), suvga toʻyingan gruntlarda suvning muallaq tutib turuvchi taʼsirini hisobga olib aniqlanadi;

j_I, c_I — gruntning ichki ishqalanish burchagi, grad va gruntning solishtirma ilashishi, kN/m² (tf/m²) mazkur SHNQning 36 va 228-bandlariga muvofiq hisobiy qiymatlari.

324. Seysmik yuklamalar taʼsir qilganda hisobiy chuqurlik h_d ni aniqlashda ichki ishqalanish hisobiy burchagi qiymatini hisobiy seysmiklik 7 ball boʻlganda, 2^o ga, 8 ballda 4^o ga, 9 ballda 7^o ga kamaytirib qabul qilish lozim.

325. Koʻpriklarning qoziqli poydevorlarini hisoblashda oquvchanlik koʻrsatkichi I_L>0,5 boʻlgan suvga toʻyingan qumli gruntlarda, qilinadigan mazkur SHNQning 3-ilovasida keltirilgan K mutanosiblik koeffitsiyentlari qiymatlarini 30 foizga kamaytirish yoʻli bilan hisobga olish lozim.

Qoziqlarni yuk koʻtarish qobiliyatiga gorizontal yuklama taʼsir qilganda, qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini hisoblashlarda seysmik yuklamaning qisqa muddat taʼsir qilishini hisobga olish lozim.

Buning uchun mazkur SHNQning 3-ilovasi boʻyicha (24) formuladagi h₂koeffitsiyent qiymatini kattalashtirish kerak.

Bir qatorli poydevorlarni shu qatorga perpendikulyar tekislikda taʼsir qiladigan yuklamalarga hisoblashlarda h₂ koeffitsiyenti qiymatini 10 foiz, boshqa hollarda 30 foizga kattalashtirilishi lozim.

19-jadval

Bino va inshootlarning xisobiy seysmikligi, ball

Quyidagi guruntlarda R qiymatlariga tuzatish kiritish uchun ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, g_eq1

Quyidagi guruntlarda fi qiymatlariga tuzatish kiritish uchun ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, g_eq2

Qumli zich guruntlar

Oʻrtacha zichlikdagi kumli guruntlar

Quyidagi oquvchanlik koʻrsatkichida changli loyli guruntlar

Zich oʻrtacha zichlikdagi kumli guruntlar

Quyidagi oquvchanlik koʻrsatkichida changli loyli guruntlar

Namligi kam va nam

Suvga toʻyingan

Namligi kam va nam

Suvga toʻyingan

I_L< 0

0_L<0,5

Namligi kam va nam

Suvga toʻyingan

I_L< 0

0_L<0,75

0,75_L<1

0,9

0,95

0,85

0,8

0,95

0,9

0,95

0,85

0,9

0,95

0,85

0,8

0,75

0,9

0,8

0,85

0,75

0,7

0,95

0,9

0,8

0,85

0,75

0,8

0,75

0,9

0,8

0,7

0,65

0,8

0,7

0,75

0,6

0,9

0,85

0,7

0,75

0,65

0,7

0,85

0,65

0,7

0,6

Izohlar:

1. Chiziq ustida keltirilgan g_eq1, g_eq2 qiymatlari qoqma qoziqlarga, chiziq tagidagilari tiqma qoziqlarga tegishli.

2. Takrorlanuvchanlik tegishlicha 1,2,3 boʻlgan hududlarda quriladigan binolar va inshootlar uchun (transport va gidrotexnikaga doir binolar va inshootlardan tashqari) g_eq1 va g_eq2 koeffitsiyentlar qiymatlarini 0,85;1,0 yoki 1,15 ga koʻpaytirish lozim.

3. Qoyatoshli va yirik boʻlakli gruntlarga tayanadigan ustun-qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini aniqlashda qoʻshimcha ishlash sharoitlari g_eq1, g_eq2 koeffitsiyentlari kiritilmaydi.

326. Veritikal siquvchi va sugʻuruvchi yuklamalarga ishlovchi qoziqning koʻtaruvchanlik xususiyati F_ed, kN (tf) dala sharoitidagi sinashlar natijalari boʻyicha seysmik taʼsirlarni hisobga olib quyidagi formuladan aniqlanishi kerak:

(60)

bu yerda:

k_eq — seysmik taʼsirlarda qoziqning koʻtaruvchanlik xususiyati pasayishini hisobga oladigan koeffitsiyent;

seysmik taʼsirlarni hisobga olib, mazkur SHNQning 224 — 227-bandlari talablariga muvofiq hisoblangan qoziq koʻtaruvchanlik xususiyati qiymatining seysmik taʼsirlarini hisobga olmasdan ushbu SHNQning 6-bobiga muvofiq hisoblangan qoziq koʻtaruvchanlik xususiyati qiymatiga nisbati sifatida hisoblab aniqlanadi;

F_d — qoziqning koʻtaruvchanlik xususiyati, kN (tf);

statik yoki dinamik sinashlar natijalari boʻyicha yoki gruntni statik zondlash maʼlumotlari boʻyicha mazkur SHNQning 7-bobiga muvofiq (seysmik taʼsirlarni hisobga olmasdan) aniqlanadi.

327. Oʻta choʻkadigan va shishadigan gruntlarda qoziqlarni seysmik taʼsirlarni hisobga olib yuklamalarning alohida uygʻunlashuviga hisoblashni tabiiy namlikda (agar gruntni hoʻllashning iloji boʻlmasa) va toʻliq suvga toʻyingan, oquvchanlik koʻrsatkichi mazkur SHNQning 50-formuladan aniqlanadigan gruntda (agar gruntni hoʻllashning iloji boʻlsa) amalga oshirilishi kerak.

Bunda, qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini II turdagi grunt sharoitlarida oʻta choʻkish boʻyicha aniqlash gruntning salbiy ishqalanish kuchlari rivojlanishi imkoniyatini hisobga olmasdan bajarilishi lozim.

328. Qoziqlarni seysmik taʼsirlarga hisoblash ularni mazkur SHNQning 6 — 8-bandlariga muvofiq hisoblash zarur.

329. Seysmik hududlardagi qoziqli poydevorlar uchun koʻndalangiga armaturalanmagan va choʻkmorsimon qoziqlardan tashqari barcha turdagi qoziqlarni qoʻllash lozim.

330. Quduqlarning devorini mustahkamlashni talab qilmaydigan barqaror gruntlardagina burgʻilama tiqma qoziqlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, qoziqlarning diametri kamida 40 cm boʻlishi, qoziq uzunligining diametriga nisbati 25 dan oshmasligi lozim.

Istisno tariqasida keyin tortib olinadigan oʻrnatilgan quvurlarini qoʻllagan holda suvga toʻyingan gruntlarga tiqma va burgʻilama qoziqlarni botirishda yoʻl qoʻyiladi.

331. Seysmik hududlarda qoziqli poydevorlarni loyihalashda qoziqlarning pastki uchini oquvchanlik koʻrsatkichi I_L£ 0,5 boʻlgan qoyatoshli, yirik boʻlakli, zich va oʻrtacha zichlikdagi qumli va changli-loyli gruntlarga tayantirish lozim.

332. Bir qatorli va 5 diametrdan ortiq qadamli koʻp qatorli qoziqlarning pastki uchini oquvchanlik koʻrsatkichi I_L>0,5 boʻlgan suvga toʻyingan gʻovak qumlarga, changli-loyli gruntlarga tayantirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

333. Gruntga dinamik taʼsir koʻrsatishning maxsus shart-sharoitlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

334. Qoziqli poydevor plitalari (rostverk)ining koʻtaruvchanlik qobiliyati mazkur SHNQning 8-bobi va SHNQ 2.05.03-22 ga muvofiq tekshirilgan boʻlishi kerak.

335. Seysmik hududlarda qoziqlarni gruntga kamida 4 m chuqurlashtirish, qoziqlarning pastki uchlari ostidagi zaminda oʻrtacha zichlikdagi suvga toʻyingan qumli gruntlar mavjud boʻlganda, kamida 8 m chuqurlashtirish lozim.

336. Qoziqlarni sunʼiy hosil qilingan seysmik taʼsirlarda dala sharoitida sinashlar natijasida olingan maʼlumotlar bilan asoslanganda qoziqlarni kamroq chuqurlashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

337. Qoziqlar qoya gruntlarga tayangan holda ularning gruntga kiritilishi noseysmik hududlaridagidek qabul qilinishi kerak.

338. Binoning yuk koʻtaruvchi devorlari ostidagi qoziqli poydevorning poydevor plitalari (rostverk)i boʻlmi chegarasida uzluksiz va bir sathda joylashgan boʻlishi lozim.

339. Qoziqlarning yuqori uchini poydevor plitalari (rostverk)ka biriktirish chuqurligi hisoblab topiladi va seysmik taʼsirlar hisobga olinishi kerak.

340. Binolar va inshootlarni poydevor plitalari (rostverk)siz qoziqli poydevorlarni qurishga yoʻl qoʻyilmaydi.

341. Texnik-iqtisodiy jihatdan tegishlicha asoslanganda, qoziqli poydevorlarni sochiluvchan materiallar (mayda shagʻal, shagʻal, yirik va oʻrtacha qum) dan qilingan oraliq yostiqchali qilib qurishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunday poydevorlarni biogen gruntlarda, II turdagi oʻta choʻkadigan gruntlarda, ishlov berilayotgan maydonlarda, geologik jihatdan nobarqaror (oʻpirilish, sel kelishi mumkin boʻlgan karstli) maydonlarda va barqarorlashtirilmagan gruntli maydonlarda qurishga yoʻl qoʻyilmaydi.

342. Oraliq yostiqli qoziqli poydevorlar uchun xuddi noseysmik hududlardagidek qoziqlar qoʻllanilishi kerak.

343. Oraliq yostiqchali qoziqli poydevor tarkibiga kiradigan qoziqlarni gorizontal yuklamalarga hisoblanmasligi, siquvchi yuklamaga ishlaydigan bunday qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini seysmik taʼsirlarni hisobga olib, mazkur SHNQning 225-bandiga muvofiq aniqlash, bunda gruntning qarshiligini qoziqning butun yon sirti boʻylab hisobga olish lozim.

Bunda, h_d= 0, seysmik taʼsirlarda qoziq pastki uchining ishlash sharoitlari koeffitsiyenti g_{eqf =} 1,2.

344. Oraliq yostiqli qoziqli poydevorlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblashda poydevorning choʻkishini mazkur SHNQning 8-bobiga muvofiq aniqlanadigan poydevorning choʻkishi bilan oraliq yostigʻining choʻkishi yigʻindisi sifatida hisoblab topish lozim.

15-bob. Elektr uzatish havo liniyalarining tayanchlaridagi qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari

345. Elektr uzatish havo liniyalarining (bundan buyon matnda EUL deb yuritiladi) tayanchlari va kichik stansiyalarning qoziqli poydevorlarini qoziqlarni botishiga imkon beradigan va texnik-iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan barcha turdagi gruntlarda qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

346. EULning qoziqli poydevorlari uchun piramidal va rombsimon qoziqlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

347. Sugʻuruvchi yoki gorizontal yuklamalarni qabul qiladigan qoziqlarni gruntga botirish chuqurligi kamida 4,0 m, yogʻoch tayanchlarning poydevorlari uchun esa, kamida 3,0 m boʻlishi lozim.

348. EULning yogʻoch tayanchlari poydevorlari uchun yogʻoch qoziqlarni yer osti suvlari mavjudligi va sathning holati qandayligidan qatʼiy nazar qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

Namligi oʻzgaruvchan joylarda yogʻochni chirishdan himoyalash choralari koʻrish lozim.

349. Siquvchi yuklamaga ishlaydigan osma qoqma va tiqma qoziqlarning yuk koʻtaruvchanlik xususiyatini mazkur SHNQning 252-253-bandlarida keltirilgan talablarni hisobga olib, ushbu SHNQning 9 va 12-formulalariga muvofiq aniqlash lozim.

Bunda, ishlash sharoitlari koeffitsiyenti g_s ni mazkur SHNQning 9 va 12-formulasida quyidagicha qabul qilish kerak:

meʼyoriy oraliq tayanchlar uchun — 1,2;

boshqa hollarda — 1,0.

350. Sugʻuruvchi yuklamaga ishlaydigan qoqma va tiqma qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini mazkur SHNQning 253-254-bandlarida keltirilgan talablarni hisobga olib, ushbu SHNQning 11 va 15-formulalar boʻyicha aniqlash lozim.

Bunda, ishlash sharoitlari koeffitsiyentini tayanchlar uchun mazkur SHNQning 11 va 15-formulalarida quyidagicha qabul qilish kerak:

meʼyoriy oraliq tayanchlari uchun — 1,2;

ankerli va burchakdagi tayanchlar uchun —1,0;

351. Katta qadamli tayanchlar uchun quyidagilar aniqlanishi lozim:

qoziqlar va poydevor plitalari (rostverk)ani tutib turuvchi ogʻirligi hisobiy sugʻuruvchi kuchga teng boʻlsa — 1,0;

agar tutib turuvchi yuklama 65 foizni tashkil qilsa va sugʻuruvchi yuklamadan kichik boʻlsa — 0,6;

boshqa hollarda esa interpolyatsiya qilish yoʻli bilan.

352. EUL poydevorlarida qoqma qoziqlarning pastki uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi R va qoqma qoziqlarning yon sirtidagi hisobiy qarshilik f_i mazkur SHNQning 1 va 2-jadvallari boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Meʼyoriy tayanchlarning poydevorlarida oquvchanlik koʻrsatkichi I_L³ 0,3 boʻlgan changli-loyli gruntlar uchun fi ning hisobiy qiymatlarini 25 foizga oshirish kerak.

353. Qoqma qoziqlar yon sirtidagi gruntning mazkur SHNQning 252-bandi talablariga muvofiq hisoblangan hisobiy qarshiligi f_i ni 20-jadvalda keltirilgan ishlash sharoitlari qoʻshimcha koeffitsiyenti g_c ga koʻpaytirish lozim.

20-jadval

Poydevorlarning turlari gurunt va yuklamalarning koʻrsatkichlari	Ishlash sharoitlarining qoʻshimcha koeffitsiyentlari , g
	l ³ 25d		l<25d va nisbatlar
	l ³ 25d
1. Quyidagilarni hisoblashda meʼyoriy oraliq tayanch ostidagi poydevor: a) yakka qoziqlar sugʻuruvchi yuklamalarga: qumli gruntlar va qumloq tuproqlarda loylar va qumloq tuproqlarda I_L £ 0,6 da; loylar va qumloq tuproqlarda I_L > 0,6 da. b) yakka qoziqlarni siquvchi yuklamalarga va toʻp tarkibidagi qoziqlarni sugʻuruvchi yuklamalarga: qumli gruntlar va qumloq tuproqlarda loylar qumloq tuproqlarda I_L £ 0,6 da; qumli gruntlar va qumloq tuproqlarda loylar I_L > 0,6 da. 2. Quyidagilarni hisoblashda ankerli, burchakdagi oxirgi tayanchlar, katta qadamli tayanchlar ostidagi poydevor: a) yakka qoziqlar sugʻuruvchi yuklamalarga: - qumli gruntlar va kumloq tuproqlarda - loylar va qumloq tuproqlarda	0,9 1,15 1,5 0,9 1,15 1,5 0,8 1,0	0,9 1,15 1,5 0,9 1,15 1,5 0,8 1,0		0,8 1,05 1,35 0,9 1,15 1,5 0,7 0,9	0,55 0,7 0,9 0,9 1,15 1,5 0,6 0,6
b) toʻp tarkibidagi qoziqlarni sugʻuruvchi yuklamalarga: qumli guruntlar va qumloq tuproqlarda loylar va qumloq tuproqlarda v) barcha gruntlar siquvchi yuklamalarga	0,8 1,0 1,0		0,8 1,0 1,0	0,8 1,0 1,0	0,8 1,0 1,0

20 — jadvalda quyidagi belgilar qabul qilingan:

d — dumaloq qoziqning diametri, kvadrat qoziqning tomoni, toʻgʻri toʻrtburchak kesimli qoziqning katta tomoni;

H — hisobiy yuklamaning gorizontal tashkil etuvchisi;

N — hisobiy yuklamaning vertikal tashkil etuvchisi.

Izoh. Yakka qoziqli yuklam gorizontal tashkil etuvchisi tomonga qiyalatib botirishda (vertikalga nisbatan qiyalik burchagi 10 dan katta boʻlganda) ishlash sharoitlarining qoʻshimcha koeffitsiyentini toʻpda ishlaydigan vertikal qoziqlarda (1b yoki 2b pozitsiya boʻyicha) qabul qilish lozim.

354. Toʻrtta qoziq va bundan kam qoziqdan iborat toʻpda ishlaydigan qoziqni sugʻuruvchi yuklamaga hisoblashda qoziqning hisobiy koʻtaruvchanlik xususiyatini
20 foizga kamaytirish lozim.

355. Sugʻuruvchi yuklamani qabul qiladigan qoziqlar uchun ularni lider quduqlarga botirishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, qoziqning koʻndalang kesimi bilan lider quduqning diametri orasidagi farqi 0,15 m dan kam boʻlmasligi lozim.

16-bob. Kam qavatli qishloq binolarining qoziqli poydevorlarini loyihalash xususiyatlari

356. Qoziqli poydevorlarni loyihalash xususiyatlari kam qavatli qishloq binolarining quyidagi turlarga boʻlinishi lozim:

chorvachilik va parrandachilik uchun qoʻrgʻon turidagi uylar;

qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va qishloq xoʻjaligi texnikasi omborxonalari;

har xil maqsadlarga moʻljallangan bostirmalar.

Bular uchun binolar devori sokoli sathida hisobiy yuklama 150 kN/m (15 tf/m), ustunga esa — 400 kN (40 tf).

357. Kam qavatli qishloq binolarining qoziqli poydevorlarini loyihalashda asosan ustun-qoziqlarni, koʻndalangiga armaturalanmagan, oldindan zoʻriqtirilgan armaturali kalta piramidal qoziqlarni, uzunligi 3 m gacha boʻlgan burgʻilama qoziqlarni (zichlab shibbalangan zaboyli) va oʻyilgan quduqlarga botiriladigan tiqma qoziqlarni qoʻllash lozim.

358. Tirgakli konstruksiyadagi qishloq binolarining poydevorlarida konsolli, tavr va qoʻshtavr kesimli qoziqlarni qoʻllash kerak.

359. Seysmik hududlarda koʻtariladigan kam qavatli qishloq binolari uchun ustun-qoziqlarni qoʻllashda ular gruntga kamida 2 m chuqurlikda botirilishi lozim.

360. Uzunligi 3 m gacha boʻlgan burgʻilama qoziqlarni ishlatishda quduqlar zaboyini zichlashda gruntga kamida 10 cm qalinlikdagi shagʻal qatlami shibbalab zichlanishi lozim.

361. Oʻta choʻkadigan (xususiy ogʻirligidan 15 cm gacha choʻkadigan) gruntlarda kam qavatli qishloq binolari qoziqli poydevorlarining loyihalarida qoziqlar oʻta choʻkadigan qatlamli toʻliq oʻyib kirishini koʻzda tutmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, binolarning yer ustidagi konstruksiyalari poydevorlarning hisoblab aniqlangan notekis choʻkishlari va oʻta choʻkishlarida binolardan foydalanishni taʼminlaydigan konstruktiv tadbirlarni loyihalanishi lozim.

362. Qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini mazkur SHNQning 9-formulasi boʻyicha hisoblashda gruntga 2 dan — 3 m gacha chuqurlikda botiriladigan qoqma qoziqlarning pastki uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi R, kPa (tf/m²) ni mazkur SHNQning 21-jadvalidan, yon sirtlaridagi gruntning hisobiy qarshiligi f_i, kPa (tf/m²) ni mazkur SHNQning 22-jadval boʻyicha qabul qilish lozim.

363. Zichlab ulangan, qoziqlar 2 dan 3 m gacha chuqurlikda botiriladigan holda tiqma va burgʻilama qoziqlarning pastki uchi ostidagi gruntning hisbiy qarshiligi R, kPa (tf/m²) ni mazkur SHNQning 23-jadvalidan qabul qilish lozim.

Bunda, zich qumli gruntlarda jadvaldagi qiymatlarni 1,3-marta koʻpaytirish kerak.

Tiqma va burgʻilama qoziqlarning yon sirtidagi hisobiy qarshilik f_i, kPa (tf/m²) ni mazkur SHNQning 22-jadvaldan 0,9 ga teng ishlash sharoitlari qoʻshimcha koeffitsiyenti bilan qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

21-jadval

Qoziqni botirish chuqurligi, m	Gʻovaklik koeffitsiyenti, e	Qoqma qoziqlarni pastki uchlari ostidagi guruntning solishtirma qarshiligi, R, kPa (tf/m²)
		Qumli guruntlar				Changsimon-loyli guruntlar, oquvchanlik koʻrsatkichli, IL
		Yirik	Oʻrtacha yirilikdagi	Mayda	Chang simon	0,0	0,2	0,4	0,6	0,8	1,0
2	£ 0,55	8300 (830)	3900 (390)	2500 (250)	1500 (150)	6500 (650)	3900 (390)	2000 (200)	1000 (100)	600 (60)	300 (30)
	0,70	6400 (640)	3000 (300)	1900 (190)	1200 (120)	5400 (540)	3200 (320)	1700 (170)	900 (90)	500 (50)	250 (25)
	1,00					3200 (320)	1900 (190)	1000 (100)	600 (60)	300 (30)	150 (15)
3	£ 0,55	8500 (850)	4100 (410)	2700 (270)	1600 (160)	6600 (660)	4000 (400)	2100 (210)	1100 (110)	650 (65)	350 (35)
	0,70	6600 (660)	3200 (320)	2100 (210)	1300 (130)	5500 (550)	3300 (330)	1800 (180)	1000 (100)	550 (55)	250 (25)
	1,00	-	-	-	-	3300 (330)	2000 (200)	1100 (110)	700 (70)	350 (35)	200 (20)
Izoh. I_L va e larning oraliq qiymatlari uchun R ning qiymati interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

22-jadval

Gurunt qatlamining joylashish chuqurligi, h_i	Qatlamdagi guruntning gʻovaklik koeffitsiyenti e	Qoqma qoziqlar, shu jumladan, tavr va qushtavr kesimli qoziqlarning yon sirtidagi guruntning hisobiy qarshiligi fi, kPa (tf/m²)
		Qumli gurunt			Changsimon-loyli guruntlar, oquvchanlik koʻrsatkichli fi quyidagiga teng
		Yirik Oʻrtacha yiriklikdagi	Mayda	Changsimon	0,0	0,2	0,4	0,6	0,8	1,0
1	£ 0,55	80 (8,0)	55 (5,5)	45 (4,5)	46 (4,6)	39 (3,9)	32 (3,2)	25 (2,5)	18 (1,8)	11 (1,1)
	0,7	60 (6,0)	40 (4,0)	30 (3,0)	45 (4,5)	37 (3,7)	30 (3,0)	23 (2,3)	16 (1,6)	9 (0,9)
	1,0	-	-	-	-	32 (3,2)	23 (2,3)	15 (1,5)	10 (1,0)	6 (0,6)
2-3	£ 0,55	85 (8,5)	60 (6,0)	50 (5,0)	68 (6,8)	53 (5,3)	40 (4,0)	29 (2,9)	20 (2,0)	13 (1,3)
	0,7	65 (6,5)	45 (4,5)	35 (3,5)	65 (6,5)	50 (5,0)	37 (3,7)	26 (2,6)	18 (1,8)	11 (1,1)
	1,0	-	-	-	60 (6,0)	45 (4,5)	32 (3,2)	21 (2,1)	13 (1,3)	7 (0,7)
Izoh. h_i, e va I_L larning oraliq qiymatlari uchun f_i qiymati interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

23-jadval

Guruntlar	Gʻovaklik koeffitsiyenti e	2-3 m chuqurlikda botirilgan tiqma va burgʻilama qoziqlarning pastki uchi ostidagi hisobiy qarshilik, R, kPa va ustun-qoziqlarning konsollari hisobiy qarshilik, R_con (tf/m²)
		Qumli guruntlar
		Yirik	Oʻrtacha yiriklikdagi	Mayda	Changsimon
		Changsimon – loyli guruntlar oquvchanlik koʻrsatkichi I_L, koʻrsatkichidà
		0,0	0,2	0,4	0,5
Oʻrtacha zich qumlar	0,55-0,8	2000 (200)	1500 (150)	800 (80)	500 (50)
Qumloq va qumoq	0,5 0,7 1,0	800 (80) 650 (65) 550 (55)	650 (65) 550 (55) 450 (45)	550 (55) 450 (45) 350 (45)	450 (45) 350 (35) 250 (25)
Loylar	0,5 0,6 0,8	1400 (140) 1100 (110) 700 (70)	1100 (110) 900 (90) 600 (60)	900 (90) 750 (75) 500 (50)	700 (70) 600 (60) 400 (40)

364. Siquvchi kuchga ishlaydigan, gruntga temir-beton konsollar bilan botiriladigan ustun-qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini qoziqlarning pastki uchi ostidagi, konsollar ostidagi va yon sirtidagi gruntning qarshiliklari yigʻindisi sifatida quyidagi formuladan aniqlash lozim:

, (61)

bu yerda:

g_con — ishlash sharoitlari qoʻshimcha koeffitsiyenti, qumli gruntlar uchun g_con = 0,4 va changli-loyli gruntlar uchun g_con = 0,8;

R_con — konsollar ostidagi gruntning hisobiy qarshiligi, kPa (tf/m²); ular gruntga 0,5-1,0 botiriganda ushbu SHNQning 23-jadvaliga asosan qabul qilinadi;

A_con— konsollarning gorizontal tekislikka proyeksiyasi yuzasi, m².

365. Yuklamaning vertikal tashkil etuvchisi taʼsir qiladigan holda tavr va qoʻshtavr kesimli qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini (9) formuladan aniqlash lozim.

Bunda, tokcha va devorning yon sirtidagi fi qiymatini ushbu SHNQning 22-jadvaliga asosan qabul qilinadi.

366. Uch sharnirli ramalardan iborat karaksli binolar uchun qoʻllaniladigan tavr va qoʻshtavr kesimli qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini hisoblashda, tirgak (raspor)larning gorizontal tashkil etuvchilari qoziqlarning yon sirtlaridagi hisobiy qarshilikka taʼsirini inobatga olishga yoʻl qoʻyiladi.

367. Bir qavatli qishloq binolarining qoziqli poydevorlari va ustun-qoziqlari uchun gruntlarning sovuqdan koʻpchishi taʼsiriga poydevorlarning ustuvorligini tekshirib koʻrish lozim.

368. Qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini aniqlashda gruntlarning hisobiy koʻrsatkichlarini binolarni va ulardan foydalanish jarayonida ularning eng noqulay mavsumiy oʻzgarishlari uchun qabul qilish lozim.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA

Qoziqli poydevorlarni loyihalash uchun muhandislik-geologik tadqiqotlar hajmlarni aniqlash

1. Qoziqli poydevorlar uchun tadqiqotlar hajmini aniqlashda joylashish va xossalar shartlari boʻyicha gruntlar bir xil tarkibiga koʻra oʻrnatilgan gruntining murakkabligini uch toifaga ajratish kerak.

Birinchi toifa amalda gorizontal yoki ozgina moyil qatlamlari boʻlgan (qiyalik 0,05 dan koʻp boʻlmagan), shuningdek har bir qatlam ichida xossalari boʻyicha bir tarkibli boʻlgan tartibida qalinligi bir qatlamli yoki koʻp qatlamli boʻyicha gruntlarni kiritish lozim.

Ikkinchi toifaga qatlamlar orasidagi chegaralar yetarlicha izchil boʻlmagan (qiyalik 0,1 dan oshmagan), shuningdek har bir qatlam ichida xossalari boʻyicha har xil tarkibli boʻlgan tartibida qalinligi bir qatlamli yoki koʻp qatlamli gruntlarni kiritish kerak.

Uchinchi toifaga tartibida koʻp qatlamli va qatlamlar orasidagi notekis chegaralari boʻlgan (0,1 dan ortiq qiyalikka ega) har xil tarkibli xususiyatlarga ega va alohida qatlamlar chiqib ketishi mumkin boʻlgan grunt qatlamini kiritish zarur.

2. Qurilish maydonchaning grunt sharoitlarini murakkablik toifasini baholash, geologik fondlar asosida bajariladi.

3. Obyektlarni masʼuliyatlik darajasi va grunt sharoitlarni murakkablik toifasiga bogʻliq boʻlgan qoziqli poydevorlar uchun tadqiqotlar hajmini aniqlash jadvalidan foydalangan holda oʻtkazish yoʻl qoʻyiladi.

1-jadval

Tadqiqot turi	Grunt sharoitlarning murakkablik toifasi
Tadqiqot turi	birinchi	ikkinchi	uchinchi
Bino va inshootlarning masʼuliyat darajasi III (pasaytirilgan)
Burgʻilash qudugʻi	70x70 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida bitta quduq	50x50 m toʻr boʻyicha faqat har bir binoga kamida ikkita quduq	30x30 m toʻr boʻyicha faqat har bir binoga kamida uchta quduq
Gruntlarni laboratoriya tadqiqotlari	Bir muhandis-geologik element ichidagi kamida oltita sinov
Gruntlarni zondlash	35x35 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida ikki nuqta	25x25 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida uch nuqta	15x15 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida olti nuqta
Bino va inshootlar masʼuliyat darajasi II (normal)
Burgʻilash qudugʻi	50x50 m toʻr faqat har bir binoga kamida ikkita quduq	40x40 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida uchta quduq	30x30 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida toʻrtta quduq
Gruntlarni laboratoriya tadqiqotlari	Har bir injenerlik –geologiya elementlari-ichida kamida oltita sinov koʻrsatgichlarini aniqlash
Grunlarni zondlash	25x25 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida olti nuqta	20x20 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida yetti nuqta	15x15 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida oʻn nuqta
Pressiometr sinovlari	-	Bir muhandis-geologik element ichidagi kamida oltita sinov
Gruntni namunaviy qoziq bilan sinovi	Har bir injenerlik –geologiya elementlari-ichida kamida oltita sinov koʻrsatgichlarini aniqlash
Gruntni tabiiy qoziq bilan sinovi	-	1000 dan ortiq qoziqlar boʻlgan holda har bir chuqurlikda kamida ikkita sinov	100 dan ortiq qoziqlar boʻlgan holda har bir chuqurlikda kamida ikkita sinov
Bino va inshootlar masʼuliyat darajasi I (yuqori)
Burgʻilash qudugʻi	40x40 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida uch quduq	30x30 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida toʻrt quduq	20x20 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida besh quduq
Gruntlarni laboratoriya tadqiqotlari	Har bir injenerlik –geologiya elementlari-ichida kamida oltita sinov koʻrsatgichlarini aniqlash
Grunlarni zondlash	25x25 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida olti nuqta	15x15 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida sakkiz nuqta	10x10 m toʻr boʻyicha, faqat har bir binoga kamida oʻn nuqta
Pressiometr sinovlari	Har bir injenerlik –geologiya elementlari-ichida kamida oltita sinov koʻrsatgichlarini aniqlash
Shtamp sinovlari	Natijalarning oʻrtacha 30 foiz dan oshgan holatda bir muhandislik-geologik element ichida kamida ikkita sinov
Gruntni namunaviy qoziq bilan sinovi	Har bir berilgan chuqurlikda kamida oltita sinov oʻtkazish
Gruntni tabiiy qoziq bilan sinovi	Qoziqlar 100 dan ortiq boʻlganda har bir chuqurlikda kamida ikkita sinov oʻtkazish

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA

Muhandislik — geologiya sinovlarga qoʻyiladigan asosiy talablar

1. Geologiya, geomlofologiya, zilzila hamda poydevor turini tanlash uchun muhandislik tadqiqotlar natijalari toʻgʻrisida mukammal axborotlarni oʻz ichiga olgan, shuningdek qoziqlar turi va ularning oʻlchamlari, qoziq mumkin boʻlgan hisobiy yuklarni aniqlashda va qurilish maydonchasining muhandislik-geologik, gidrogeologik va ekologik sharoitlari hamda uni oʻzlashtirish boʻyicha muhandislik tadbirlarining turi va hajmini hisobga olgan holda, chegaraviy holatlar boʻyicha hisob-kitoblarini amalga oshirish kerak.

2. Qoziqli poydevorlar uchun tadqiqotlar quyidagi ishlarni oʻz ichiga oladi:

namunalarni tanlash va oʻtadigan gruntlarning tavsiflash uchun quduqlarni burgʻilash;

grunt va yer osti suvlarning fizik-mexanik xususiyatlarni laboratoriya tadqiqotlari;

gruntlarni zondlash — statik va dinamik;

gruntlarni pressiometrik sinovlar;

gruntlarni shtamplar bilan sinash (statik yuklar bilan);

gruntlarni namunaviy va (yoki) tabiiy qoziqlar bilan sinash;

qoziq poydevorlari joylashtirilishi atrof-muhitga, shu jumladan bino yaqinida joylashgan taʼsirini oʻrganish boʻyicha tajribali ishlar.

3. Qurilish obyektlarining masʼuliyat darajasidan va qoziq poydevorlarining turlaridan qatʼiy nazar, majburiy ish turlariga quduqlarni burgʻilash, laboratoriya tadqiqotlari va statik dinamik zondlash oʻtkazish hisoblanadi.

Zondlash usulida statik usuli afzallik deb qabul qilinishi, ushbu jarayonda gruntlarni statik zondlash koʻrsatkichlaridan tashqari ularning zichligi va namligi radioaktiv yozuv yordamida (karotaj) aniqlanadi (GOST 19912-2012).

4. Mazkur SHNQning 2-ilovasi 2 va 3-bandida keltirilgan masʼuliyati yuqori va normal darajadagi obyektlar uchun ishlarni pressiometr va shtamplar (GOST 20276-2012), namunaviy va tabiiy qoziqlar (GOST 5686-2020) mazkur SHNQning 1-ilovasi tavsiyalariga muvofiq oʻtkazilgan gruntlar sinovlarini toʻldirish lozim.

Bunda, joylashish va xususiyat shartlari boʻyicha gruntlar bir xil tarkibligiga koʻra oʻrnatilgan grunt sharoitining murakkablik toifalarini hisobga olish kerak. (mazkur SHNQning 1-ilovasida keltirilgan)

Masʼuliyati yuqori darajali baland binolar va chuqur yer osti qismi boʻlgan binolarni qurishda geofizik tadqiqotlar quduqlar orasidagi grunt massivlarining geologik tuzilishini aniqlashtirish, zaif gruntlarning qatlamlarini qalinligini, uning chuqurligini, yer osti suvlarlarning harakat yoʻnalishi va tezligini aniqlash uchun tadqiqot ishlarini olib borish kerak.

Karst xavfli joylarda esa qoya va karst jinslarining joylashish chuqurligi, ularning yorilishi va karstlanganligini aniqlash zarur.

5. Yangi turdagi qoziq konstruksiyani kiritilish rejasiga va loyihalash uchun belgilangan oʻlchamlarni aniqlashda hamda ushbu qoziqlarni statik yuklar bilan tabiiy sinovlarini oʻtkazish kerak.

Oʻzaro kombinatlashtirilgan(qoʻshilgan) qoziqli-plita poydevorlarni qoʻllashda ish tartibiga shtamplar va tabiiy qoziqlar bilan gruntlar sinovlarini oʻtkazish kerak.

6. Qoziqlarga sugʻuruvchi, gorizontal yoki oʻzgaruvchan yuklarning uzatilishi aniqlovchi tajriba ishlarni olib borilishlik hamda asosiy taʼsir etuvchini hisobga olgan holda har bir holat uchun aniqlanishi kerak.

7. Qoziqlarni yuk koʻtarish qobiliyatini tabiiy va etalon qoziqlar bilan, shuningdek statik zondlash bilan gruntlarni dala sinovlarni natijalari boʻyicha mazkur ilovaning 5-bandiga muvofiq aniqlash kerak.

8. Gruntlarni qoziqlar, shtamplar va bosim oʻlchagich (pressiometr)lar bilan sinovdan oʻtkazish, quduqlarni burgʻilash (va zondlash) natijalariga koʻra tanlangan tajriba maydonchalarida va eng oʻziga xos grunt sharoitlari boʻyicha joylashgan joylarda, eng koʻp joylashgan poydevorlar zonalarida hamda grunt sharoitlari boʻyicha qoziqlarni kiritish imkoniyati shubhali joylarda oʻtkaziladi.

Statik yuklar bilan grunt sinovlari quduqlarda deformatsiya modulini aniqlash maqsadida asosan 600 cm² li vintli shtamplar bilan tajriba oʻtkazish lozim.

Zondlash pressiometrik sinovlari maʼlumotlari boʻyicha gruntlarni modul deformatsiyasini aniqlash va tadqiqot maydonchasida tavsiya etiladigan oʻtish koeffitsiyentlarlarni aniqlash kerak.

9. Qurilish obyektining masʼuliyat darajasiga va yer osti sharoitlarining murakkabligi toifasiga koʻra mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq qoziqli poydevorlari uchun izlanishlar hajmini belgilash lozim.

10. Muhandis-geologik qazilmalar (quduqlar, zond nuqtalari, gruntlarni sinov oʻtkazish joylari) hisoblar bilan bajarilishi, ular loyalanayotgan bino shakli chegarasida yoki grunt sharoitlari bir hil boʻlsa 5 m dan uzoq boʻlmaganda, qoziqlar handaqning toʻsuvchi konstruksiyalari sifatida qoʻllangan holda oʻqlaridan 2 m dan oshmagan masofada joylashgan boʻlishi kerak.

11. Muhandislik va geologik qazilmalarning chuqurligi loyihalanayotgan chuqurlikdan agar qoziqlarning pastki uchlari oddiy joylashgan boʻlib va qoziqlar toʻplamiga 3 MN gacha yuk tushgan holda kamida 5 m dan va qoziq maydonining oʻlchami 10x10 m gacha teng boʻlganda va qoziq toʻplamiga tushadigan yuk ogʻirligi 3 MN dan ortiq boʻlsa — 10 m dan past boʻlishi kerak.

Qoziq maydonining oʻlchami 10x10 m katta boʻlganda va plita-qoziqli poydevorlarni qoʻllaganda qazilmalar chuqurligi qoziqlar moʻljal boʻlgan kiritilishi siqilgan qatlam qalinligi chuqurligidan oshmasligi, biroq qaziq maydonini yoki plitani yarim enidan va 15 m dan kam boʻlmasligi kerak.

Qurilish maydonchasida oʻziga xos xossalarga ega boʻlgan grunt qatlamlari (choʻkuvchan, shishgan, boʻsh loyli organomineralli va organik gruntlar, yumshoq qumlar va texnogen gruntlar) mavjud boʻlsa, tushama mustahkam gruntlarning chuqurligi va ularni tasniflarini aniqlash maqsadida qazilmalar chuqurligi qatlamning butun qalinligidan ularning oʻtishi zarurligi olingan holda aniqlanadi.

12. Qoziqli poydevorlari izlanishlarini olib borilganda chegaraviy holatlar boʻyicha qoziqli poydevorlarini hisoblash uchun zarur boʻlgan fizik, mustahkamlik
va deformatsiya xususiyatlari aniqlash kerak.

Har bir muhandislik-geologik element uchun tuproq (grunt) xususiyatlarning aniqlash soni GOST 20522-2012 ga muvofiq statistik ishlov uchun yetarli boʻlishi kerak.

13. Qumlar uchun buzilmagan tuzilmaning namunalarini tanlashdagi qiyinchiliklarni hisobga olgan holda, barcha masʼuliyat darajasidagi obyektlar uchun ularning fizik holati, mustahkamligi va deformatsiyalanish xususiyatlarini aniqlashning asosiy usuli sifatida statik yoki dinamik zondlash lozim.

Zondlash, maʼsuliyat darajasi III obyektlari uchun qumli va loyli tuproqlarining deformatsiya modulini aniqlashning asosiy usuli hisoblanishi va maʼsuliyat darajasi I va II boʻlgan obyektlari uchun deformatsiya modulini (pressometrik va shtamplash sinovlari bilan birgalikda) aniqlash usullaridan biri hisoblanishi kerak.

14. Qoziqli poydevorlarni qoʻllashda qayta taʼmirlanadigan binolar va inshootlarining zaminlarini mustahkamligini oshirish uchun muhandis-geologik tadqiqotlar, poydevor zaminini tekshiruvi va bino konstruksiyalarining harakatlanishi boʻyicha asbobli (insrumental) geodezik kuzatuv ishlari SHNQ 1.04.01-21 koʻra amalga oshirilgan boʻlishi lozim.

Yangi tadqiqot materiallarining arxiv maʼlumotlariga muvofiqligi aniqlash (agar ular mavjud boʻlsa) va qayta taʼmirlanayotgan inshootni qurish va foydalanish oqibatida muhandislik-geologik va gidrogeologik sharoitlarning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi hulosa tuzilishi kerak.

Binoni va uning poydevor konstruksiyasini texnik holatini tekshirish, buyurtmachining maxsus texnik topshirigʻiga binoan amalga oshirilishi kerak.

Qayta taʼmirlanayotgan binoning poydevorlarida mavjud boʻlgan qoziqlarning uzunligini baholash radar tipidagi asboblar yordamida amalga oshirilishi kerak.

15. Zamin poydevorlarini tekshirishdan oldin quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

binoning yuqori konstruksiyani holati yuzaki (vizual) baholash, shuningdek mavjud boʻlgan yoriqlarni, ularni oʻlchamlairi va xususiyatlarni, yoriqlarda mayoqlar oʻrnatilishi;

zaminga salbiy taʼsir etuvchi faktorlarni aniqlash maqsadida binoni foydalanish rejimini aniqlash;

yer osti injenerlik kommunikatsiyalarini va drenaj tizimi va ularni holatini aniqlash;

taʼmirlash ishlarni olib boriladigan qurilish maydonining injenerlik-geologik qidiruv ishlari toʻgʻrisida arxiv maʼlumotlari bilan tanishish;

taʼmirlanadigan (rekonstruksiya qilinadigan) bino konstruksilarini holatini va uning sokol qismini notekis choʻkishi (ogʻish, egilish, siljish) holatlari roʻy berishini aniqlash uchun geodeziya sʼyomka qilinishi;

taʼmirlanadigan binolarni tekshirishda, uning atrofidagi shuningdek unga yaqin joylashgan hududdagi binolarning holatini inobatga olish;

16. Poydevor asosini va poydevor konstruksiyar holatini tekshirganda toʻgʻridan —toʻgʻri poydevor tagliklari va shurf devorlaridan monolit gruntlarni tanlab olish shurflarni kesib oʻtish bilan amalga oshiriladi.

Shurflar chuqurligi ostida gruntlarning muhandis-geologik tuzilmasi, gidrogeologik shartlari va xossalari burgʻilash va zondlash orqali oʻrganilishi bunda burgʻilash quduqlari (skvajina) va zondlash nuqtalari bino yoki inshootning perimetri boʻyicha 5 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi.

17. Qayta taʼmirlashda inshootlarning zaminlarini kuchaytirganda qoqma, bosim ostida kiritilgan, burgʻilama yoki burgʻilama-haydama qoziqlarni maʼlum masofagacha yetkazilish chuqurligi mazkur SHNQning 2-ilovasi 11-bandiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

18. Qoziqli poydevorlarni loyihalashda muhandislik- geologik tadqiqotlarning natijalari boʻyicha texnik hisobot SHNQ 1.02.09-15 va SHNQ 1.02.07-19 ga asosan tuzilishi zarur.

Qurilish maydoni toʻgʻrisidagi hisobotda, gruntlarning hamma tasniflari muhandislik - geologik va gidrogeologik sharoitlari (binoning qurilish va foydalanish jarayonida) mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni oldindan aytishni hisobga olgan holda keltirilishi kerak.

Zondlashning natijalari qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati boʻyicha maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

Maydonda agressiv xossalarga ega boʻlgan yer osti suvlar mavjud boʻlsa qoziqlarni korroziyaga qarshi himoyalanishi boʻyicha tavsiyalar berilishi zarur.

19. Qoziqli poydevorlarni loyihalash va oʻrnatishda muhandis-geologik tadqiqotlar va gruntlar xususiyatlarini oʻrganish uchun mazkur SHNQning 12 — 17-bandlarida keltirilgan qoʻshimcha talablarni hisobga olish zarur.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA

Qoziqlarni vertikal va gorizontal kuchlar va momentning birgalikdagi taʼsiriga hisoblash

1. Sxemada keltirilgan qoziqlarni vertikal va gorizontal kuchlar va momentning birgalikdagi taʼsiriga hisoblashda "qoziq-grunt" tizimi zoʻriqqan-deformatsiyalangan holatining ikki bosqichini farq qilish lozim.

1- rasm. Qoziqning yuklanish sxemasi

Birinchi bosqichda qoziq atrofidagi gruntni elastik (qayishqoq) chiziqli-deformatsiyalanadigan muhit sifatida u toʻshama koeffitsiyenti C_z, kN/m³ (tf/m³)bilan aniqlanadi.

Qoziq yon sirtidagi gruntning toʻshama koeffitsiyenti S_z hisobiy qiymatini quyidagi formuladan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

(1)

bu yerda:

K — mutanosiblik (proporsionallik) koeffitsiyenti, kN/m⁴(tc/m⁴), qoziq atrofidagi gruntning turiga koʻra, mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalidan qabul qilinadi;

Z — toʻshama koeffitsiyenti aniqlanadigan qoziq kesimining grunt sirtiga nisbatan poydevor plitalari (rostverk) baland boʻlganda yoki poydevor plitalari (rostverk) tagligiga nisbatan (poydevor plitalari (rostverk) past boʻlganda) gruntda joylashish chuqurligi;

g_c — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti.

Ikkinchi bosqichda qoziq atrofidagi gruntning yuqori chegaraviy muvozanat zonasi (plastiklik zonasi) hosil boʻlishi, u mutanosiblik mustahkamlik koeffitsiyenti α bilan aniqlanadi (mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalda keltirilgan).

Gruntga tayanadigan poydevor plitalari (rostverk)li poydevorda koʻp qatorli qoziqlar joylashganda ularni hisoblashda (seysmik taʼsirlar boʻlmaganda) gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati birinchi va ikkinchi bosqichlari birin-ketin rivojlanishi mumkinligini hisobga olish lozim.

Bunda, qoziqlar ikki bosqichda hisoblanadi, (1) formuladagi ishlash sharoitlari koeffitsiyenti g_c=1 deb qabul qilinadi.

Qolgan boshqa barcha hollarda "qoziq -grunt" tizimi zoʻriqqan-deformatsiyalangan holatining faqat birinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan sharoit uchun qoziqlar bir bosqichda hisoblanadi, (1) formuladagi ishlash sharoitlari koeffitsiyenti g_c=3 deb qabul qilinadi.

2. Qoziqlarni vertikal va gorizontal kuchlar va momentning birgalikdagi taʼsiriga hisoblashda quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

quyidagi shartga muvofiq gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati ikkinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan hol uchun qoziqlarning yuk koʻtaruvchanlik xususiyatini hisoblash:

(2)

Bunda, N — bir qoziqqa taʼsir qiladigan koʻndalang yuklamaning hisobiy qiymati, kN (tf);

F_d — qoziqning mazkur SHNQning 3-ilovasi 10-bandi talablariga muvofiq aniqlanadigan yuk koʻtaruvchanlik xususiyati;

g_k — 1.4 ga teng deb qabul qilinadigan ishonchlilik koeffitsiyenti.

Hisoblash faqat gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati birinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan hol uchun bajarilgan holda mazkur SHNQning 3-ilovasi 13-bandiga muvofiq gruntning ustuvorligini tekshirish;

qoziqlarni deformatsiyalar boʻyicha hisoblash, qoziq kallagining gorizontal siljishi u_p va burilish burchagi y_p hisobiy qiymatlariga yoʻl qoʻyish mumkinligi shartlariga rioya qilinishini tekshirishni oʻz ichiga oladi:

up £ uu (3)

yp £ yu (4)

bunda, up, yp — qoziq kallagining gorizontal siljishi (m) va burilish burchagi (rad) hisobiy qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilovasi 5-bandiga muvofiq aniqlanadi;

u_u, y_u — qoziq kallagining gorizontal qiymatlari, bino yoki inshootni loyihalash topshirigʻida belgilanadi.

1-jadval

Qoziq atrofidagi guruntlar va ularning koʻrsatkichlari	*Mutanosiblik koeffitsiyenti, K, kN/m⁴ (tf/m⁴)*	*Mutanosiblik mustahkamlik koeffitsiyenti, a, kN/m³ (tf/m³)*
Yirik qumlar (0,55 £ e £ 0,7, loyli va qumoq guruntlar (I_L < 0)	18 000 — 30 000 (1800 — 3000)		71 — 92 (7,1 — 9,2)
Mayda qumlar (0,6 £ e £ 0,75, oʻrtacha yirik qumlar (0,55 £ e £ 0,7), qattiq qumaloq gurunt (I_L < 0); qattiq plastik va yarim qattiq loylar va qumoq guruntlar (0 £ I_L £ 0,75)	12 000 — 18 000 (1200 — 1800)		60 — 71 (6,0 — 7,1)
Changsimon (0,6 £ e £ 0,8), plastik qumloq guruntlar (0 £ I_L £ 1), yumshoq plastik loylar va qumoq guruntlar (0,5 £ I_L £ 0,75)	7 000 — 12 000 (700 — 1200)		44 – 60 (4,4 – 6,0)
Oquvchan plastik loylar va qumoq guruntlar (0,75 £ I_L £ 1)	4 000 — 7 000 (400 — 700)		26 – 44 (2,6 – 4,4)
Shagʻalli qumlar (0,55£e£0,7); qum toʻldirgichli yirik boʻlakli guruntlar	50 000 — 100 000 (5000 — 10000)		100 — 120 (10 — 12)

Izohlar:

1. Koeffitsiyent K ning kichik qiymatlari loyli gruntlarning qavs ichida berilgan oquvchanlik koʻrsatkichi I_L va qumli gruntlarning gʻovaklik koeffitsiyenti e ning katta qiymatlariga, koeffitsent K ning katta qiymatlari tegishlicha I_L va e ning kichik qiymatlariga ega gruntlar uchun koeffitsiyent K qiymatlar interpolyatsiya orqali topiladi.

2. K-koeffitsiyenti, zich qumlar uchun qiymati mazkur SHNQning 3-ilovasi
1-jadvalda zich qumlar uchun berilgan gruntturining qiymatlardan 30 foizga katta olinishi kerak.

Hisobiy zoʻriqishlar vertikal yuklama, eguvchi moment va koʻndalang kuchning birgalikdagi taʼsiriga birinchi va ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha (mustahkamlik boʻyicha, darzlar hosil boʻlishi va ochilishi boʻyicha) materialning qarshiligiga qoziqlar kesimini tekshirish lozim.

Qoziqning har kesimlarida taʼsir qiladigan eguvchi momentlar va koʻndalang kuchlarning hisobiy qiymatlari gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati ikkinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan holda mazkur SHNQning 3-ilovasi 8 va 9-bandlariga muvofiq, boshqa hollarda esa mazkur SHNQning 3-ilovasi 14 va 15-bandlariga asosan aniqlanishi lozim.

3. Gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holatida ikkinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan holda hisoblash "qoziq-grunt" tizimining chegaraviy holati sifatida Z_z chuqurlikda (plastik zona ichida yoki chegarasida) plastik sharnir hosil boʻlishi qabul qilinadi, bu sharnirda moment M_u, kN ∙ m (tf×m) vujudga keladi va qoziqning koʻndalang kesimi qabul qiladigan chegaraviy eguvchi momentiga teng boʻladi.

Qoziq poydevor plitalari (rostverk)ka mahkamlab biriktirib qoʻyilganda, ketma-ket ikkita sharnir hosil boʻladi: birinchisi - qoziq poydevor plitalari (rostverk)ka biriktirilgan joyda, ikkinchisi – plastik zona ichida yoki chegarasida. “qoziq-grunt” tizimining chegaraviy holati sifatida ikkinchi plastik sharnirning hosil boʻlish momenti qabul qilinadi.

4. Qoziqlarni ikkala gruntning chegaraviy holatlari boʻyicha hisoblashda quyidagi parametrlardan foydalaniladi: qoziq kesimining gruntda joylashishi keltirilgan chuqurligi

, qoziqning gruntga botishi keltirilgan chuqurligi

; gruntning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati ikkinchi bosqichi rivojlanishi mumkin boʻlgan holda esa, bulardan tashqari, plastik zonaning keltirilgan chuqurligi

, poydevor plitalari (rostverk) tomondan qoziq kallagiga taʼsir qiladigan koʻndalang kuch va eguvchi momentning keltirilgan hisobiy qiymatlari

⁼0 da "qoziq-grunt" tizimining qayishqoq ishlashi chegarasida mos keladigan chegara koʻndalang yuklamaning keltirilgan qiymati

⁼0 da past poydevor plitalari (rostverk)ning tagligi sathida chegarada gorizontal siljish va chegarada burilish burchagining

keltirilgan qiymatlari

va qoziqning siljishlari

va burilish burchagining

keltirilgan qiymatlari va bular quyidagi formuladan aniqlanadi;

(5)

(6)

(7)

(8)

(9)

(10)

bunda, z, zi, l — qoziq kesimining gruntda joylashishi haqiqiy chuqurligi, plastik zonaning haqiqiy chuqurligi va qoziqni (pastki uchini) gruntga botirish haqiqiy chuqurligi, m;

aÎ — deformatsiya koeffitsiyenti, 1/m, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(11)

bunda, K — xuddi (1) formuladagidek;

E — qoziq materialining elastiklik moduli, kPa (tf/m²);

I — qoziq koʻndalang kesimining inersiya momenti,

B_r — qoziqning shartli eni, m; quyidagiga teng deb qabul qilinadi: tanasining diametri 0,8 m va bundan katta boʻlgan qoziqlar uchun b_r= d+1, qolgan qoziqlar kesimining boshqa oʻlchamlari uchun b_r=1,5d +0.5, m;

g_s — ishlash sharoitlari koeffitsiyenti, mazkur SHNQning 3-ilova 1-bandga muvofiq qabul qilinadi;

d — dumaloq qoziq diametri yoki kvadrat qoziq tomoni, yoki boʻlmasa, toʻgʻri toʻrtburchak qoziqning kuch taʼsiriga perpendikulyar tekisligidagi tomoni, m;

a — mutanosiblik mustahkamlik koeffitsiyenti, kN/m³ (tf/m³), mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalidan aniqlanadi;

qiymatlari

=0 da mazkur SHNQning 3-ilovamsi 2 va 3-jadvallari orqali aniqlanadi.

5. Poydevor plitalari (rostverk) tagligi sathida qoziqning gorizontal siljishi u_p, m, va burilish burchagi y_r radning hisobiy qiymatlarini quyidagi formulalardan aniqlash lozim:

(12)

(13)

bunda, N, M — qoziq kallagiga taʼsir qiladigan koʻndalang kuch, kN va eguvchi moment, kNm (tfm)ning hisobiy qiymatlari;

l₀ — qoziq uchastkasining uzunligi, m; poydevor plitalari (rostverk) tagligidan grunt sirtigacha boʻlgan masofaga teng;

E, I — (11) formuladagidek;

U₀, y₀ — poydevor plitalari (rostverk) baland boʻlganda, grunt sirti sathida, poydevor plitalari (rostverk) past boʻlganda, uning tagligi sathida qoziq koʻndalang kesimining gorizontal siljishi, m va burilish burchagi, rad; ikki bosqichli hisoblashda mazkur SHNQning 3-ilovasi 7 bandi, bir bosqichli hisoblashda mazkur SHNQning 3-ilovasi 12-bandi talablari boʻyicha aniqlanadi.

Ushbu ilovada quyidagilar musbat hisoblanadi:

moment va kuch tegishlicha soat mili yoʻnalishida va oʻngga yoʻnalgan boʻlsa, qoziq kallagiga qoʻyilgan moment va gorizontal kuch;

qoziqning shartli kesilgan yuqori qismi pastkisiga uzatiladigan moment va kuch tegishlicha soat mili yoʻnalishida va oʻngga yoʻnalgan boʻlsa, qoziq kesimidagi eguvchi moment va koʻndalang kuch;

ular soat mili yoʻnalishida va oʻngga yoʻnalgan boʻlsa, qoziq kesimining gorizontal siljishi va burilishi.

6. “Qoziq-grunt” tizimi elastik (qayishqoq) ishi chegarasiga toʻgʻri keladigan gorizontal kuch, N, kN (tf) ikki bosqichli hisoblashda quyidagi formuladan aniqlanadi:

(14)

7. Gorizontal siljish u₀, m va burilish burchagi y_r(rad) ni ikki bosqichli hisoblashda quyidagi formuladan aniqlash lozim:

a) agar H£ Hel boʻlganda

(15)

(16)

b) agar H>H_el boʻlsa

(17)

(18)

Bu yerda:

N — qoziq kallagiga qoʻyiladigan koʻndalang kuchning hisobiy qiymati, kN (tf);

Hel — (14) formuladan aniqlanadigan koʻndalang kuchning chegaraviy qiymati; bunda

— ushbu _zi⁼₀ da

qiymatiga bogʻliq ravishda mazkur SHNQning 3-ilova 2 band va mazkur SHNQning 3-ilova 3 jadvallar boʻyicha aniqlanadi;

— (8) formula boʻyicha hisoblanadigan H kuchning qiymatiga bogʻliq ravishda mazkur SHNQning 3-ilova 2 va 3-jadvallar boʻyicha aniqlanadi.

Qoziqning keltirilgan uzunligi

<2,6 da

= 2,6 uchun mazkur SHNQning 3-ilovasi 2 va 3-jadvallardan foydalanish kerak, bunda grunt sirti sathida qoziqning yoʻl qoʻyiladigan qiymati 2 cm dan oshmasligi lozim.

8. z chuqurlikda qoziq kesimiga taʼsir qiladigan hisobiy eguvchi moment Mz, kN m, koʻndalang kuch Hz, kN ni gruntning qayishqoq zonasi ichida "qoziq-grunt" tizimi ishining ikki bosqichi boʻlishi mumkinligi holati uchun quyidagi formulalardan aniqlash lozim:

(V19)

(V20)

bunda,

— soxta boshlangʻich parametrlarning keltirilgan qiymatlari; H va l qiymatlariga bogʻliq ravishda mazkur SHNQning 3-ilovasi 2 va 3-jadvallar boʻyicha aniqlanadi;

Ai,Bi,Ci,Di — qiymatlari

chuqurlikka qarab, mazkur SHNQning 3-ilovasi 4-jadvaldan qabul qilinadigan koeffitsiyentlar.

2-jadval

Qoziq uchastkasining keltirilgan uzunligi	Poydevor plitalari (rostverk)ka qoziqlarning sharnirli tayangan holatida qoziqlarni hisoblash koʻrsatkichlari
2,6	0,316 0,388 0,478 0,578 0,682 0,785	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,238 1,603 2,174 3,108 4,772	0,642 0,802 1,032 1,377 1,904 2,767	1,000 1,238 1,602 2,170 3,082 4,631	-0,642 -0,801 -1,030 -1,359 -1,804 -2,340	0,316 0,392 0,513 0,730 1,155 2,086	0,000 0,000 -0,010 -0,067 -0,279 -0,960
2,8	0,344 0,422 0,520 0,631 0,748 0,864	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,236 1,594 2,142 2,997 4,389	0,643 0,795 1,020 1,349 1,826 2,541	1,000 1,236 1,593 2,139 2,973 4,266	-0,643 -0,795 -1,018 -1,331 -1,734 -2,168	0,344 0,426 0,555 0,778 1,191 2,009	0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,260 -0,840
3,0	0,366 0,450 0,556 0,678 0,808 0,939	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,237 1,593 2,134 2,955 4,216	0,644 0,797 1,022 1,347 1,806 2,454	1,000 1,237 1,593 2,131 2,932 4,103	-0,644 -0,797 -1,020 -1,329 -1,717 -2,110	0,366 0,454 0,591 0,823 1,238 2,007	0,000 0,000 -0,010 -0,064 -0,252 -0,780
3,2	0,383 0,472 0,585 0,716 0,860 1,008	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,238 1,598 2,141 2,956 4,167	0,648 0,803 1,031 1,360 1,819 2,446	1,000 1,238 1,598 2,138 2,932 4,056	-0,648 -0,803 -1,029 -1,342 -1,730 -2,114	0,383 0,475 0,619 0,862 1,287 2,046	0,000 0,000 -0,010 -0,064 -0,250 -0,755
3,4	0,395 0,487 0,606 0,746 0,903 1,067	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,241 1,604 2,155 2,978 4,183	0,653 0,810 1,043 1,379 1,848 2,480	1,000 1,241 1,604 2.152 2,955 4,075	-0,653 -0,810 -1,141 -1,361 -1,759 -2,150	0,395 0,491 0,641 0,893 1,333 2,102	0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,251 -0,750
3,6	0,403 0,497 0,620 0,768 0,935 1,115	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,243 1,611 2,170 3,009 4,233	0,658 0,817 1,054 1,398 1,881 2,531	1,000 1,243 1,611 2,167 2,985 4,124	-0,658 -0,817 -1,052 -1,381 -1,791 -2,199	0,403 0,501 0,656 0,916 1,370 2,160	0,000 0,000 -0,010 -0,065 -0,254 -0,757
3,8	0,407 0,503 0,629 0,782 0,967 1,150	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,244 1,616 2,183 3,038 4,321	0,661 0,823 1,064 1,415 1,910 2,583	1,000 1,244 1,616 2,108 3,014 4,181	-0,661 -0,823 -1,062 -1,397 -1,819 -2,247	0,407 0,507 0,665 0,932 1,398 2,211	0,000 0,000 -0,010 -0,066 -0,258 -0,768
4,0	0,409 0,507 0,634 0,790 0,941 1,174	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,245 1,620 2,193 3,061 4,342	0,664 0,827 1,070 1,427 1,933 2,626	1,000 1,245 1,620 2,189 3,037 4,231	-0,664 -0,827 -1,068 -1,409 -1,841 -2,285	0,409 0,510 0,670 0,941 1,417 2,250	0,000 0,000 -0,010 -0,067 -0,260 -0,778

Qoziq uchastkasining keltirilgan uzunligi

Poydevor plitalari (rostverk)ka qoziqlarning sharnirli tayangan holatida qoziqlarni hisoblash koʻrsatkichlari

2,6

0,316

0,388

0,478

0,578

0,682

0,785

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,238

1,603

2,174

3,108

4,772

0,642

0,802

1,032

1,377

1,904

2,767

1,000

1,238

1,602

2,170

3,082

4,631

-0,642

-0,801

-1,030

-1,359

-1,804

-2,340

0,316

0,392

0,513

0,730

1,155

2,086

0,000

-0,010

-0,067

-0,279

-0,960

2,8

0,344

0,422

0,520

0,631

0,748

0,864

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,236

1,594

2,142

2,997

4,389

0,643

0,795

1,020

1,349

1,826

2,541

1,000

1,236

1,593

2,139

2,973

4,266

-0,643

-0,795

-1,018

-1,331

-1,734

-2,168

0,344

0,426

0,555

0,778

1,191

2,009

0,000

-0,010

-0,065

-0,260

-0,840

3,0

0,366

0,450

0,556

0,678

0,808

0,939

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,237

1,593

2,134

2,955

4,216

0,644

0,797

1,022

1,347

1,806

2,454

1,000

1,237

1,593

2,131

2,932

4,103

-0,644

-0,797

-1,020

-1,329

-1,717

-2,110

0,366

0,454

0,591

0,823

1,238

2,007

0,000

-0,010

-0,064

-0,252

-0,780

3,2

0,383

0,472

0,585

0,716

0,860

1,008

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,238

1,598

2,141

2,956

4,167

0,648

0,803

1,031

1,360

1,819

2,446

1,000

1,238

1,598

2,138

2,932

4,056

-0,648

-0,803

-1,029

-1,342

-1,730

-2,114

0,383

0,475

0,619

0,862

1,287

2,046

0,000

-0,010

-0,064

-0,250

-0,755

3,4

0,395

0,487

0,606

0,746

0,903

1,067

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,241

1,604

2,155

2,978

4,183

0,653

0,810

1,043

1,379

1,848

2,480

1,000

1,241

1,604

2.152

2,955

4,075

-0,653

-0,810

-1,141

-1,361

-1,759

-2,150

0,395

0,491

0,641

0,893

1,333

2,102

0,000

-0,010

-0,065

-0,251

-0,750

3,6

0,403

0,497

0,620

0,768

0,935

1,115

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,243

1,611

2,170

3,009

4,233

0,658

0,817

1,054

1,398

1,881

2,531

1,000

1,243

1,611

2,167

2,985

4,124

-0,658

-0,817

-1,052

-1,381

-1,791

-2,199

0,403

0,501

0,656

0,916

1,370

2,160

0,000

-0,010

-0,065

-0,254

-0,757

3,8

0,407

0,503

0,629

0,782

0,967

1,150

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,244

1,616

2,183

3,038

4,321

0,661

0,823

1,064

1,415

1,910

2,583

1,000

1,244

1,616

2,108

3,014

4,181

-0,661

-0,823

-1,062

-1,397

-1,819

-2,247

0,407

0,507

0,665

0,932

1,398

2,211

0,000

-0,010

-0,066

-0,258

-0,768

4,0

0,409

0,507

0,634

0,790

0,941

1,174

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,245

1,620

2,193

3,061

4,342

0,664

0,827

1,070

1,427

1,933

2,626

1,000

1,245

1,620

2,189

3,037

4,231

-0,664

-0,827

-1,068

-1,409

-1,841

-2,285

0,409

0,510

0,670

0,941

1,417

2,250

0,000

-0,010

-0,067

-0,260

-0,778

3-jadval

Qoziq uchastkasining keltirilgan uzunligi	Poydevor plitalari (rostverk)ka qoziqlarning bikr mahkamlangan holatida qoziqlarni hisoblash koʻrsatkichlari
2,6	0,927 0,963 1,061 1,210 1,407 1,656	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,039 1,158 1,374 1,733 2,337	-0,943 -0,980 -1,089 -1,275 -1,552 -1,960	1,000 1,039 1,158 1,372 1,718 2,258	0,000 0,000 0,000 0,009 0,054 0,234	0,927 0,964 1,074 1,281 1,644 2,314	-0,943 -0,981 -1,094 -1,308 -1,700 -2,471
2,8	0,947 0,984 1,083 1,232 1,425 1,660	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,039 1,156 1,365 1,709 2,256	-0,938 -0,975 -1,081 -1,260 -1,522 -1,890	1,000 1,039 1,156 1,363 1,692 2,183	0,000 0,000 0,000 0,008 0,052 0,217	0,947 0,985 1,096 1,301 1,652 2,273	-0,938 -0,975. -1,086 -1,292 -1,663 -2,365
3,0	0,972 1,010 1,111 1,263 1,457 1,687	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,039 1,155 1,361 1,690 2,202	-0,940 -0,977 -1,083 -1,259 -1,512 -1,856	1,000 1,039 1,155 1,359 1,676 2,133	0,000 0,000 0,000 0,008 0,050 0,204	0,972 1,011 1,124 1,331 1,678 2,268	-0,940 -0,977 -1,087 -1,291 -1,649 -2,304
3,2	0,998 1,036 1,141 1,298 1,496 1,729	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,039 1,156 1,361 1,684 2,174	-0,947 -0,984 -1,092 -1,269 -1,519 -1,852	1,000 1,039 1,156 1,359 1,670 2,108	0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,197	0,998 1,037 1,154 1,365 1,714 2,291	-0,947 -0,984 -1,096 -1,300 -1,655 -2,286
3,4	1,021 0,061 1,169 1,331 1,537 1,777	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,040 1,157 1,363 1,685 2,168	-0,957 -0,995 -1,105 -1,285 -1,538 -1,870	1,000 1,040 1,574 1,361 1,672 2,102	0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,194	1,021 1,062 1,182 1,398 1,755 2,333	-0,957 -0,995 -1,109 -1,316 -1,673 -2,298
3,6	1,040 1,081 1,192 1,360 1,574 1,825	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,040 1,159 1,367 1,692 2,174	-0,968 -1,007 -1,118 -1,303 -1,562 -1,900	1,000 1,040 1,159 1,365 1,678 2,109	0,000 0,000 0,000 0,008 0,049 0,194	1,040 1,082 1,206 1,428 1,794 2,382	-0,968 -1,007 -1,123 -1,334 -1,698 -2,328
3,8	1,054 1,096 1,210 1,383 1,606 1,867	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,040 1,160 1,371 1,700 2,188	-0,977 -1,017 -1,131 -1,320 -1,586 -1,933	1,000 1,040 1,160 1,369 1,686 2,122	0,000 0,000 0,000 0,008 0,050 0,195	1,054 1,097 1,224 1,452 1,827 2,429	-0,977 -1,017 -1,136 -1,352 -1,723 -2,364
4,0	1,064 1.107 1,223 1,400 1,629 1,901	0,00 0,30 0,60 0,90 1,20 1,50	1,000 1,041 1,162 1,375 1,708 2,203	-0,982 -1,026 -1,142 -1,334 -1,606 -1,964	1,000 1,041 1,162 1,373 1,694 2,137	0,000 0,000 0,000 0,009 0,050 0,197	1,064 1,108 1,237 1,470 1,853 2,469	-0,985 -1,026 -1,146 -1,366 -1,775 -2,399

Qoziq uchastkasining keltirilgan uzunligi

Poydevor plitalari (rostverk)ka qoziqlarning bikr mahkamlangan holatida qoziqlarni hisoblash koʻrsatkichlari

2,6

0,927

0,963

1,061

1,210

1,407

1,656

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,039

1,158

1,374

1,733

2,337

-0,943

-0,980

-1,089

-1,275

-1,552

-1,960

1,000

1,039

1,158

1,372

1,718

2,258

0,000

0,009

0,054

0,234

0,927

0,964

1,074

1,281

1,644

2,314

-0,943

-0,981

-1,094

-1,308

-1,700

-2,471

2,8

0,947

0,984

1,083

1,232

1,425

1,660

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,039

1,156

1,365

1,709

2,256

-0,938

-0,975

-1,081

-1,260

-1,522

-1,890

1,000

1,039

1,156

1,363

1,692

2,183

0,000

0,008

0,052

0,217

0,947

0,985

1,096

1,301

1,652

2,273

-0,938

-0,975.

-1,086

-1,292

-1,663

-2,365

3,0

0,972

1,010

1,111

1,263

1,457

1,687

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,039

1,155

1,361

1,690

2,202

-0,940

-0,977

-1,083

-1,259

-1,512

-1,856

1,000

1,039

1,155

1,359

1,676

2,133

0,000

0,008

0,050

0,204

0,972

1,011

1,124

1,331

1,678

2,268

-0,940

-0,977

-1,087

-1,291

-1,649

-2,304

3,2

0,998

1,036

1,141

1,298

1,496

1,729

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,039

1,156

1,361

1,684

2,174

-0,947

-0,984

-1,092

-1,269

-1,519

-1,852

1,000

1,039

1,156

1,359

1,670

2,108

0,000

0,008

0,049

0,197

0,998

1,037

1,154

1,365

1,714

2,291

-0,947

-0,984

-1,096

-1,300

-1,655

-2,286

3,4

1,021

0,061

1,169

1,331

1,537

1,777

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,040

1,157

1,363

1,685

2,168

-0,957

-0,995

-1,105

-1,285

-1,538

-1,870

1,000

1,040

1,574

1,361

1,672

2,102

0,000

0,008

0,049

0,194

1,021

1,062

1,182

1,398

1,755

2,333

-0,957

-0,995

-1,109

-1,316

-1,673

-2,298

3,6

1,040

1,081

1,192

1,360

1,574

1,825

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,040

1,159

1,367

1,692

2,174

-0,968

-1,007

-1,118

-1,303

-1,562

-1,900

1,000

1,040

1,159

1,365

1,678

2,109

0,000

0,008

0,049

0,194

1,040

1,082

1,206

1,428

1,794

2,382

-0,968

-1,007

-1,123

-1,334

-1,698

-2,328

3,8

1,054

1,096

1,210

1,383

1,606

1,867

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,040

1,160

1,371

1,700

2,188

-0,977

-1,017

-1,131

-1,320

-1,586

-1,933

1,000

1,040

1,160

1,369

1,686

2,122

0,000

0,008

0,050

0,195

1,054

1,097

1,224

1,452

1,827

2,429

-0,977

-1,017

-1,136

-1,352

-1,723

-2,364

4,0

1,064

1.107

1,223

1,400

1,629

1,901

0,00

0,30

0,60

0,90

1,20

1,50

1,000

1,041

1,162

1,375

1,708

2,203

-0,982

-1,026

-1,142

-1,334

-1,606

-1,964

1,000

1,041

1,162

1,373

1,694

2,137

0,000

0,009

0,050

0,197

1,064

1,108

1,237

1,470

1,853

2,469

-0,985

-1,026

-1,146

-1,366

-1,775

-2,399

Qoziqning ikkinchi ish bosqichida Z_i chuqurlikda gruntning plastik zonasi ichida taʼsir qiladigan hisobiy eguvchi moment M_z, kN · m, koʻndalang kuch N_zi, kN ni quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash lozim:

(21)

(22)

Bunda, z_i — past poydevor plitalari (rostverk) tagligiga nisbatan plastik zona ichida qoziq kesimining gruntda joylashish chuqurligi, m.

9. Qoziq kallagi burilish imkoni boʻlmaydigan qilib poydevor plitalari (rostverk)ka qattiq (bikr) biriktirilgan holda (masalan, gorizontal kuch yoʻnalishida oʻrnatilgan ikki yoki bundan koʻp qator qoziqlar biriktirilgan qattiq poydevor plitalari (rostverk)) (21) formulada M oʻrniga qoziqlar poydevor plitalari (rostverk)ka tutashtirilgan joyda taʼsir qiluvchi biriktirish hisobiy momenti M_f ni qabul qilish lozim.

Biriktirish hisobiy momenti M_f, kN ∙ m (tc×m) quyidagi formuladan aniqlanadi:

(23)

Bunda,

— keltirilgan moment,

qiymatlariga qarab, mazkur SHNQning 3-ilovasi 3 jadvali boʻyicha aniqlanadi.

10. Gorizontal kuch taʼsir qilganda qoziq-grunt tizimining koʻtaruvchanlik xususiyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

poydevor plitalari (rostverk)a qattiq biriktirilmagan qoziqlar uchun:

(24)

bunda, zz — grunt sirtidan plastik sharnirli joygacha boʻlgan masofa, m; quyidagi tenglamadan aniqlanadi:

(25)

bunda, e — qoziqning koʻndalang kesimi qabul qiladigan chegaraviy eguvchi moment (boʻylama kuch ham hisobga olinganda), kN · m (tc×m);

η₁— birga teng boʻlgan koeffitsiyent; tirgak inshootlar poydevorlarini hisoblashda η₁= 0,7;

η₂ — yigʻindi yuklamadagi doimiy yuklama ulushini hisobga oladigan koeffitsiyent; quyidagi formuladan aniqlanadi:

(26)

bunda Mc — qoziqlarning pastki uchi sathida poydevor kesimidagi doimiy tashqi kuchlardan paydo boʻladigan moment, kN m (tc×m);

Mt — vaqtinchalik tashqi hisobiy kuchlardan, kN · m (tc×m);

— koeffitsiyent

=2,5 deb qabul qilinadigan boʻlishi, quyidagi hisoblash hollari bundan mustasno:

alohida muhim binolar; bular uchun

£2,6 da

=4 va

³5 da n=2,5 qabul qilinadi;

ning oraliq qiymatlarida

interpolyatsiya orqali aniqlanadi:

qoziqlar bir qator joylashgan poydevorlarni markazdan tashqariga qoʻyilgan tik siquvchi kuchga hisoblashda; bular uchun

dan qatʼiy nazar

=4 deb olish lozim;

past poydevor plitalari (rostverk)ka qattiq (bikr) biriktirilgan qoziqlar uchun koʻtaruvchanlik xususiyati Fd ni quyidagi formula boʻyicha aniqlash lozim:

(27)

11. Qoziq-grunt tizimining zoʻriqqan-deformatsiyalangan holati ikkinchi bosqichining rivojlanishi mumkin boʻlsa, toʻp tarkibidagi qoziqlarni statik hisoblashda ularning oʻzaro taʼsirini hisobga olish lozim. Bu holda hisoblash xuddi yakka qoziqlardagidek olib boriladi, lekin koeffitsiyentlar K va a pasaytiruvchi koeffitsiyent α₁ ga koʻpaytiriladi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(28)

bunda g_c — qoziqlarni botirganda, gruntning zichlashishini hisobga oladigan

koeffitsiyent, quyidagicha qabul qilinadi: yaxlit kesimli qoqma qoziqlar uchun g_s=1,2 va qoziqlarning boshqa xillari uchun g_s=1;

d — qoziqning diametri yoki koʻndalang kesimi tomoni, m;

(29)

x_i, y_i — planda i-qoziqning oʻqi koordinatalari; bunda gorizontal kuch x oʻqi yoʻnalishida joylashgan;

x_j, y_j — shuning oʻzi, j-qoziq uchi.

(28) formuladagi keltirilgan

faqat i-qoziqqa tegib turadigan qoziqlariga tegishli.

4-jadval

Qoziq kesiminin gruntda joylashishi keltirilgan	Koeffitsiyentlar
Qoziq kesiminin gruntda joylashishi keltirilgan	A₁	B₁	C₁		D₁	A₃	B₃	C₃	D₃	A₄	B₄	C₄	D₄
0,0	1,000	0,000		0,000	0,000	0,000	0,000	1,000	0,000	-0,000	-0,000	0,000	1,000
0,1	1,000	0,100		0,005	0,000	0,000	0,800	1,000	0,100	-0,005	-0,800	0,000	1,000
0,2	1,000	0,200		0,020	0,001	-0,001	0,000	1,000	0,200	-0,020	-0,003	0,000	1,000
0,3	1,000	0,300		0,045	0,005	-0,005	-0,001	1,000	0,300	-0,045	-0,009	-0,001	1,000
0,4	1,000	0,400		0,080	0,011	-0,011	-0,002	1,000	0,400	-0,080	-0,021	-0,003	1,000
0,5	1,000	0,500		0,125	0,021	-0,021	-0,005	0,999	0,500	-0,125	-0,042	-0,008	1,000
0,6	0,999	0,600		0,180	0,036	-0,036	-0,011	0,998	0,600	-0,180	-0,072	-0,016	0,999
0,7	0,999	0,700		0,245	0,057	-0,057	-0,020	0,996	0,699	-0,245	-0,114	-0,030	0,997
0,8	0,997	0,799		0,320	0,085	-0,085	-0,034	0,992	0,799	-0,320	-0,171	-0,051	0,994
0,9	0,995	0,899		0,405	0,167	-0,121	-0,055	0,985	0,897	-0,404	-0,243	-0,082	0,989
1,0	0,992	0,997		0,499	1,826	-0,167	-0,083	0,975	0,994	-0,499	-0,333	-0,125	0,980
1,1	0,987	1,095		0,604	0,222	-0,222	-0,122	0,960	1,090	-0,603	-0,443	-0,183	0,946
1,2	0,979	1,192		0,718	0,288	-0,287	-0,173	0,938	1,183	-0,716	-0,575	-0,259	0,917
1,3	0,969	1,287		0,841	0,365	-0,365	-0,238	0,907	1,273	-0,838	-0,730	-0,356	0,876
1,4	0,955	1,379		0,974	0,456	-0,455	-0,319	0,866	1,358	-0,967	-0,910	-0,479	0,821
1,5	0,937	1,468		1,115	0,560	-0,559	-0,420	0,811	1,437	-1,105	-1,116	-0,630	0,747
1,6	0,913	1,553		1,264	0,678	-0,676	-0,543	0,739	1,507	-1,248	-1,350	-0,815	0,652
1,7	0,882	1,633		1,421	0,812	-0,808	-0,691	0,646	1,566	-1,396	-1,613	-1,036	0,529
1,8	0,843	1,706		1,584	0,961	-0,956	-0,867	0,530	1,612	-1,547	-1,906	-1,299	0,374
1,9	0,795	1,770		1,752	1,126	-1,118	-1,074	0,385	1,640	-1,699	-2,227	-1,608	0,181
2,0	0,735	1,823		1,924	1,308	-1,295	-1,314	0,207	1,646	-1,848	-2,578	-1,966	-0,057
2,2	0,575	1,887		2,272	1,720	-1,693	-1,006	0,271	1,575	-2,125	-3,360	-2,849	-0,692
2,4	0,347	1,874		2,609	2,195	-2,141	-2,663	-0,949	1,352	-2,339	-4,228	-3,973	-1,592
2,6	0,033	1,755		2,907	2,724	-2,621	-3,600	-1,677	0,917	-2,437	-5,140	-5,355	-2,821
2,8	-0,385	1,490		3,128	3,288	-3,103	-4,718	-3,108	0,197	-2,346	-6,023	-6,990	-4,445
3,0	-0,928	1,037		3,225	3,858	-3,540	-6,000	-4,688	-0,891	-1,969	-6,765	-8,840	-6,520
3,5	-2,928	-1,272		2,463	4,980	-3,919	-9,544	-10,340	-5,854	1,074	-6,789	-13,692	13,826
4,0	-5,853	-5,941		-0,927	4,548	-1,614	-11,73	-17,919	-5,076	9,244	-0,358	-15,611	23,140

5-jadval

Qoziqni botirish keltirilgan chuqurligi	Qoziq qoyatoshsiz gruntga tayanganda			Qoziq qoyatoshga tayanganda			Qoziq qoyatoshga qattiq (bikr) biriktirilganda
Qoziqni botirish keltirilgan chuqurligi	A₀	B₀	C₀	A₀	B₀	C₀	A₀	B₀	C₀
0,5	72,004	192,026	576,243	48,006	96,037	192,291	0,042	0,125	0,500
0,6	50,007	111,149	278,069	33,344	55,609	92,942	0,072	0,180	0,600
0,7	36,745	70,023	150,278	24,507	35,059	50,387	0,114	0,244	0,699
0,8	28,140	46,943	88,279	18,775	23,533	29,763	0,170	0,319	0,798
0,9	22,244	33,008	55,307	14,851	16,582	18,814	0,241	0,402	0,896
1,0	18,030	24,106	36,486	12,049	12,149	12,582	0,329	0,494	0,992
1,1	14,916	18,160	25,123	9,983	9,196	8,836	0,434	0,593	1,086
1,2	-12,552	14,041	17,944	8,418	7,159	6,485	0,556	0,698	1,176
1,3	10,717	11,103	13,235	7,208	5,713	4,957	0,695	0,807	1,262
1,4	9,266	8,954	10,050	6,257	4,664	3,937	0,849	0,918	1,342
1,5	8,101	7,349	7,838	5,498	3,889	3,240	1,014	1,028	1,415
1,6	7,154	6,129	6,268	4,887	3,308	2,758	1,186	1,134	1,480
1,7	6,375	5,189	5,133	4,391	2,868	2,419	1,361	1,232	1,535
1,8	5,730	4,456	4,299	3,985	2,533	2,181	1,532	1,321	1,581
1,9	5,190	3,878	3,679	3,653	2,277	2,012	1,693	1,397	1,617
2,0	4,737	3,418	3,213	3,381	2,081	1,894	1,841	1,460	1,644
2,2	4,032	2,756	2,591	2,977	1,819	1,758	2,080	1,545	1,675
2,4	3,526	2,327	2,227	2,713	1,673	1,701	2,240	1,586	1,685
2,6	3,163	2,048	2,013	2,548	1,600	2,687	2,330	1,596	1,687
2,8	2,905	1,869	1,889	2,453	1,572	1,693	2,371	1,593	1,687
3,0	2,727	1,758	1,818	2,406	1,568	1,707	2,385	1,586	1,691
3,5	2,502	1,641	1,757	2,394	1,597	1,739	2,389	1,584	1,711
4,0	2,441	1,621	1,751	2,419	1,618	1,750	2,401	1,600	1,732

12. Bir bosqichli hisoblashda gorizontal siljish u₀, m va burilish burchagi Y₀(rad)ni quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash kerak:

;(30)

; (31)

bunda, H₀, M₀ — qoziqning koʻrib chiqilayotgan kesimida koʻndalang kuch, kN (tf) va eguvchi moment, kN ∙m (tc×m) ning hisobiy qiymatlari; H₀=H va M₀=M+H·l₀ [bunda N va M - xuddi (12) va (13) formulalardagidek;

ε_NN — grunt sirti sathida qoʻyilgan H=1 kuch taʼsirida kesimning gorizontal siljishi, m/kN (m/tc);

ε_NM — grunt sirti sathida taʼsir qiladigan M=1 momentda kesimning gorizontal siljishi, 1/kN (1/tc);

ε_MN — H=1 kuchdan kesimning burilish burchagi, 1/kN (1/tc);

ε_MM — M=1 momentdan kesimning burilish burchagi, 1/kN ∙ m [1/(tf×m)].

ε_NN, ε_MN= ε_NM va ε_MM siljishlar quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi:

(32)

(33)

(34)

bunda a_{ε ,} E, I — (11) dagidek;

A₀, B₀, C₀ — (7) formula boʻyicha aniqlanadigan qoziqning gruntga botishi keltirilgan chuqurligiga bogʻliq ravishda mazkur SHNQning 3-ilovasi 5-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan oʻlchamsiz koeffitsiyent.

Mazkur SHNQning 3-ilovasi 5-jadvalda keltirilgan

ning oraliq qiymatga mos qiymatida uni jadvaldagi eng yaqin qiymatgacha yaxlitlash lozim.

13. Qoziq atrofidagi zaminning ustuvorligini hisoblash qoziqlarning yon sirtlari gruntga koʻrsatadigan hisobiy bosimni cheklash sharti (35) formula boʻyicha bajarilishi lozim:

(35)

bunda, s_Z — qoziqning yon sirti gruntga koʻrsatadigan hisobiy bosim, kPa

poydevor plitalari (rostverk) baland boʻlganda, grunt sirtidan, poydevor plitalari (rostverk) past boʻlganda, uning tagligidan boshlab oʻlchanadigan quyidagi z chuqurliklarda formula boʻyicha aniqlanadi.

[z£2,5 da

va z=l larga mos ikkita chuqurlik;

>2,5 da z=0,85/a_e chuqurlikda, bunda a_e (11) formula boʻyicha aniqlanadi];

g_I— strukturasi buzilmagan gruntning hisobiy solishtirma (hajmiy) ogʻirligi, kN/m³ (tf/m³) suvga toʻyingan gruntlarda suvning muallaq tutib turuvchi kuchini hisob ga olib aniqlanadi;

j_l, c_l — gruntning ichki ishqalanish burchagi (grad) va gruntning solishtirma ilashishi kPa (tf/m²) ning hisobiy qiymatlari;

x — koeffitsiyent; qoqma qoziqlar va qoziq-qobiqlar uchun x=0,6, qoziqlarning boshqa xillari uchun x=0,3;

h₁,h₂ — bu koeffitsiyentlarning qiymatlari xuddi (24) formuladagidek.

Agar gruntga tushadigan hisobiy gorizontal bosimlar (35) shartni qoniqtirmasa, lekin bunda qoziqlarning material boʻyicha koʻtaruvchanlik xususiyatdan toʻliq foydalanilmagan va qoziqlarning siljishi chegaraviy yoʻl qoʻyiladigan qiymatdan kichik boʻlsa, u holda qoziqlarning keltirilgan chuqurligi

da hisoblashni takrorlash va bunda mutanosiblik koeffitsiyenti K ning kichraytirilgan qiymatini qabul qilish lozim.

14. Qoziqning yon sirtiga tekkanda z chuqurlikda gruntga tushadigan hisobiy bosim, kPa (tf/m²) ni, shuningdek z chuqurlikda qoziq kesimiga taʼsir qiladigan hisobiy eguvchi moment Mz, kN m (tc×m), koʻndalang kuch Hz, kN (tf) va boʻylama kuch N, kN (tf) ni bir bosqichli hisoblashda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash lozim:

(36)

(37)

(38)

(39)

bunda, K — mutanosiblik koeffitsiyenti; mazkur SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalidan aniqlanadi;

a_Î, E, I — xuddi (11) formuladagidek;

— keltirilgan chuqurlik; bosim, moment Mz va koʻndalang kuch Hz qiymati aniqlanadigan haqiqiy chuqurlik z qiymatiga qarab (V5) formuladan aniqlanadi;

H₀, M₀, l₀, u₀, y₀ — mazkur SHNQning 3-ilovasi 5 va 12-bandlardagidek;

A₁, A₂, A₄, B₁, B₂, B₄, C₁, C₂, C₄, D₁, D₂, D₄ — koeffitsiyentlar; qiymatlari mazkur SHNQning 3-ilova 4 jadval boʻyicha qabul qilinadi;

N — qoziqning kallagiga taʼsir qiladigan hisobiy oʻq boʻylab yoʻnalgan yuklama, kN (tf).

γ_s — mazkur SHNQning 3-ilovasiga koʻra olinadigan ish sharoit koeffitsiyenti.

15. Qoziqning kallagi burila olmaydigan qilib poydevor plitalari (rostverk)ka biriktirib qoʻyilgan joydagi, qoziqlarni bir bosqichli hisoblashda hisobga olinadigan hisobiy moment M_f, kNm (tc×m) ni quyidagi formuladan aniqlash lozim:

(40)

Bunda, barcha harfiy belgilar xuddi oldingi mazkur SHNQning 3-ilovasi 12-bandidagi formulalardagidek.

Bundagi minus ishorasi chapdan oʻngga yoʻnalgan gorizontal kuch N da qoziq poydevor plitalari (rostverk)ka biriktirilgan tomondan qoziq kallagiga soat mili yoʻnalishiga qarshi yoʻnalgan moment uzaytirilishini bildiradi.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA

Yon sirtilari ip>0,025 qiyalikdagi piramidal qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyatini hisoblash

Yon sirtilari i_p>0,25 qiyalikdagi piramidal qoziqlarning koʻtaruvchanlik xususiyati F_d, kN (kgf) ni qoziq yon sirtidagi va uning pastki uchi ostidagi gruntning hisobiy qarshiliklarni kuchlar yigʻindisi sifatida quyidagi formuladan aniqlanadi:

; (1)

bu yerda:

A_i — gruntning i- qatlami chegarasi qoziqning yon sirti yuzasi, m² (cm²);

a — qoziqning konuslilik burchagi, grad;

j_I_,i, c_I_,i — grunt i-qatlamining ichki ishqalanish burchagi (grad) va ilashish, kPa (kgf/cm²) hisobiy qiymatlari;

d — qoziq pastki uchining kesimi tomoni, m;

n₁,n₂ — qiymatlari quyidagi jadvalda keltirilgan koeffitsiyentlar.

Qoziqning uchi ostidagi va yon sirtidag i gruntning qarshiliklari p_j va p_j', kPa (kgf/cm²) quyidagi formuladan aniqlanadi:

(2)

bu yerda:

Ei — gruntning i-qatlami deformatsiyalanish moduli, kPa (kgf/cm²); pressiometrik sinashlar natijalari boʻyicha aniqlanadi;

n_i — gruntning i-qatlami Puasson koeffitsiyenti;

x — qiymatlari mazkur SHNQning 4-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan koeffitsiyent.

Gruntning bosimlari p_0,j va p_p,j kPa (kgf/cm²) quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

(3)

(4)

bu yerda:

g_j,i — grunt i-qatlamining solishtirma ogʻirligi, kN/m³(kgf/cm^Z);

h_j — grunt i-qatlamining oʻrtacha joylashgan chuqurligi, m.

1-jadval

Koeffitsiyent	*Gruntning ichki ishqalanish burchagi j_I_,_i, grad*
Koeffitsiyent	4	8	12	16	20	24	28	32	36	40
p₁	0,53	0,48	0,41	0,35	0,30	0,24	0,20	0,15	0,10	0,06
p₂	0,94	0,88	0,83	0,78	0,73	0,69	0,65	0,62	0,58	0,54
x	0,06	0,12	0,17	0,22	0,26	0,29	0,32	0,35	0,37	0,39

Izoh. Ichki ishqalanish burchagi j_I,i ning oraliq qiymatlari uchun n₁, n₂i x koeffitsiyentlarning qiymatlar interpolyatsiya usulida aniqlanadi.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
5-ILOVA

Lentasimon qoziqli poydevorlarning choʻkishini aniqlash

Qoziqlar bir va ikki qatorli joylashgan (qoziqlar orasidagi masofa 3-4d) lentasimon qoziqli poydevorlarning choʻkishi s, m quyidagi formuladan aniqlanadi:

(1)

bu yerda:

n — qoziqli poydevorga uzunasiga tushadigan yuklama, yuqoridan tekislangan yer sirti bilan, yon tomonlardan qoziqlar chetki qatorlarining tashqi yoqlari boʻyicha oʻtadigan tik tekisliklar bilan, pastdan qoziqlarning pastki uchlari orqali oʻtadigan tekislik bilan cheklangan poydevor (qoziqlar va ularning atrofidagi grunt massivi koʻrinishidagi) ogʻirligini ham hisobga olingan;

E,n — siqiladigan qalinlik chegarasida deformatsiyalanish moduli, kPa (kgf/cm²) va Puasson koeffitsiyenti qiymatlari yuqorida aytilgan poydevor uchun SHNQ 2.02.01-19 talablariga muvofiq aniqlanadi;

d₀ — Puasson koeffitsiyenti n, poydevorning keltirilgan eni

(bunda b-chetki qoziqlar qatorining tashqi yoqlari boʻyicha qabul qilinadigan poydevor eni;

H — qoziqlarni botirish chuqurligi hamda siqiladigan qatlamning keltirilgan chuqurligi Hc/h (Hc-siqiladigan qatlam chuqurligi) ga bogʻliq ravishda nomogramma ( mazkur SHNQning 4-ilova 1 chizmaga qarang) boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent.

1-rasm. Koeffitsent d₀ qiymatlarini aniqlash uchun nomogramma

Nomogrammada siqiladigan qatlam keltirilgan chuqurligining hisoblab topilgan qiymatiga mos nuqta orqali absissa oʻqiga parallel toʻgʻri chiziq oʻtkaziladi (bu chiziq poydevorning keltirilgan eni

chizigʻibilan kesishguncha davom ettiriladi) va gruntning Puasson koeffitsiyenti n chizigʻiga perpendikulyar tushiriladi.

Kesishish nuqtasidan absissa oʻqiga parallel chiziq oʻtkaziladi, bu chiziq koeffitsiyent d₀ qiymatlari keltirilgan ordinatalar oʻqi bilan kesishguncha davom ettiriladi.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
6-ILOVA

Bichiziqli masalaning qoʻyilishida burgʻilangan - tiqma qoziqning choʻkishini hisoblash

Burgʻulangan tiqma qoziqning N < N_c+N_o birinchi bosqich yuklanishida choʻkishi quyidagi formula yordamida aniqlanishi kerak

(1)

bu yerda:

N — qoziqqa uzatiladigan vertikal yuk, kN;

N_o — chegaraviy qarshilik N_c, ning qoziqning yon yuzalari boʻylab toʻliq hosil boʻlgan vaqtdagi tovoniga uzatiladigan yuk, kN.

G₁ va G₂ — qoziq boʻshligʻiga yaqin joylardagi gruntlar uchun siljish modulining oʻrtacha qiymati va qoziqning pastki uchidagi siljish modulining eng kichik qiymatlari, kPa;

l va d — qoziqning uzunligi va diametri, m;

k_v — gruntlar uchun Puasson koeffitsiyentining oʻrtacha qiymatiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent (hisob uchun k_v = 2 qabul qilish mumkin).

Burgʻilangan tiqma qoziqlar uchun bu formula faqat qoziq yuklanishining birinchi bosqichida oʻrinli boʻladi, ayniqsa qoziq yon yuzalarida N_o toʻliq chegaraviy qarshilik paydo boʻlguniga qadar har doim qoziqning chegaraviy holati tamomila sezilarli darajada oldindan paydo boʻladi.

Qoziq tovoni va tanasining choʻkish qiymatining doimo tengligi shartini hisobga olgan holda N_o qiymatni quyidagi shartdan foydalanib aniqlash mumkin.

	(2)

Qoziq yuklanishning ikkinchi bosqichida N > N_c + N_o boʻlgan holda uning choʻkishi quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

(3)

bu yerda:

S_c — choʻkish boʻlib, N = N₀ + N_sboʻlganda (1) boʻyicha aniqlanadi, m.

1-rasm. 1 — (1); 2 — (3) formulalar boʻyicha qoziq yuklanish hisobining bosqichlar sxemasi

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
7-ILOVA

Choʻkuvchan gruntlarda qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini ularning mustahkamlik

1. Qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati gruntning mustahkamlik koʻrsatkichlariga bogʻliq: ichki ishqalanish burchagi j va solishtirma bogʻlanshi s. Choʻkuvchan gruntlarni namlanishi bilan qoziqning yuk koʻtarish qobiliyatini sezilarli darajada oʻzgarishi asosan gruntdagi bogʻlanish s ning qiymatini kamayishi hisobiga sodir boʻladi.

2. Choʻkuvchan gruntlarda qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyatini hisoblash qoziqning zamindagi gruntini chegaraviy muvozanati elastik-plastik masalasining taqribiy yechimiga asosan amalga oshiriladi.

l uzunlikdagi qoziq zaminining chegaraviy muvozanat holatidagi umumiy yuzasi uch qismdan tashkil topadi: 1 yuqori uchastkasi l₁+ l₂qoziq stvoli uzunligidan; 2 pastki uchastkasi — b uzunlikdagi qoziq stvoli uzunligi yoʻnalishida qisqargan konusning sirtidan; 3 uchastka - sharsimon sirti qismi boʻyicha qoziqning pastki uchidan tashkil topadi (mazkur SHNQning 7-ilovasi 1-rasm).

1 - rasm. Hisobiy sxema

Yuk koʻtarish qobiliyati F_d quyidagi formula yordamida aniqlanadi.

(1)

bu yerda:

g_c — ish sharoiti koeffitsiyenti boʻlib, 1 ga teng qiymat qabul qilinadi;

F₁ — qoziqning l₀ + l₂stvoli uchastkasiga qarshiligi, kN;

bu yerda:

l₀ — qarshilikning chiziqli koʻrinishda ortishi 0 dan 12d gacha, lekin 6 m dan koʻp boʻlmagan uzunlikdagi uchastkasida, undan kam boʻlgan qiymatlarda - oʻzgarmas qiymatdagi uchastkalarda l₀uzunlik boʻyicha yakuniy qiymatga teng deb qabul qilinadi, kN.

F₂ — qoziq stvoli konusining qisqargan yuzasi boʻyicha uchastkasidagi qarshilik, kN;

F₃ — qoziqning pastki uchi ostidagi qarshilik, kN.

(2)

bu yerda:

i — qoziqning perimetri, m;

x — grunt bosimining yon tomonlardan koʻrsatadigan bosim koeffitsiyenti boʻlib, 0,5 ga teng deb qabul qilinadi;

j — ichki ishqalanish burchagining hisobiy qiymati, grad;

s — gruntning solishtirma bogʻlanish koeffitsiyentining hisobiy qiymati, kN/m²;

l₂ — qoziqning qism uzunligi boʻlib, quyidagiga teng

(3)

bu yerda, l — qoziqning yuklangan qismining uzunligi, m;

d — koʻndalang kesim tomoni yoki diametri, m;

, m,

(4)

bu yerda:

l₁ — yer sathidan l₂ uzunlik boshlanishigacha boʻlgan uzunlik, m;

, m;

(5)

a — yuklangan qoziqning eng yuqori uchastkasi, bu yerda yon tomondan gruntning bosimi 0 ga teng, qoqiladigan qoziqlar uchun a = 2,5 m, quyiladigan qoziqlar uchun

a = 1,0 m qiymat qabul qilinadi;

, grad,

(6)

bu yerda:

, grad×m²/kN; k = 1°;

s₀ — bogʻlanishning minimal qiymati boʻlib, hisobda 5 kN/m²ga teng qiymatda qabul qilinadi, unda x = 0,2.

Mazkur SHNQning 7-ilovasi 6-formulaning qoʻllanilish chegarasi

oʻzaro munosabat bilan beriladi.

Qoziq uzunligi l₂uchastkasi katta boʻlgan holda gruntning j va s koʻrsatkichlari turlicha boʻlgan qatlamlarga ajratiladi, bu holda l₂qiymat quyidagi qatlamlar yigʻindisidan tashkil topadi

F₁ quyidagi formula yordamida hisoblanadi:

, kN,

(7)

bu yerda:

t — turli koʻrsatkichlarga ega boʻlgan qatlamlar soni.

Agar l₁ = l₀ + a uchastka uzunligining qiymati 6 m dan koʻp boʻlmagan chegarada boʻlsa, grunt qatlami j va s koʻrsatkichlari turlicha boʻlgan hisobiy qiymatlarni qabul qiladi, unda 3 m dan kam boʻlmagan qalinlikdagi pastki qatlam uchun ularning qiymatlari hisob uchun qabul qilinadi.

(8)

bu yerda

(9)

bu yerda

(10)

(11)

bu yerda

(12)

Eng katta bosh kuchlanish quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

, kN/m², (13)

Eng kichik bosh kuchlanish quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

, kN/m², (14)

bu yerda, g — gruntning solishtirma ogʻirligi, kN/m³.

Gruntning j, s va g koʻrsatkichlari suvga toʻyingan holatda aniqlanadi. Mumkin boʻlgan namlanishda gruntning toʻliq suvga toʻyingan holatida oquvchanlik koʻrsatkichi quyidagi formula yordamida aniqlanadi.

, (15)

bu yerda, e — tabiiy tuzilishda gruntning gʻovaklik koeffitsiyenti;

g_w — suvning solishtirma ogʻirligi boʻlib, 10 kN/m³ ga teng;

g_s — qattiq boʻlakning solishtirma ogʻirligi, kN/m³;

W_p, W_L — gruntning yoyilish va oqish chegarasida namligi, ulush hisobida.

Quduqlar qazilgan joylarning gruntlarini zichlamasdan oʻrnatiladigan choʻkuvchan gruntlardagi burgʻilangan uzun qoziqlarning pastki uchi sezilarli choʻkishni olgandan keyin va kritik yukni qoziq qabul qilgandan keyin toʻliq ish holatiga oʻtadi.

Pastki uchi toʻliq ish holatiga qoʻshilmagan uzun burgʻilangan-tiqma qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati birinchi yaqinlashish boʻyicha quyidagi formula yordamida aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

, kN,

(16)

bu yerda g_c — (1) formula keltirilgan kabi aniqlanadi;

F_1n — (2) formula boʻyicha qoqma qoziq uchun l₀ + l_n qoziq stvoli uchastkasining qarshiligi, bunda

, m,

(17)

bu yerda l₀ — qoqma qoziq uchun ham qabul qilinadi;

a — tiqma qoziq uchun 1 m ga teng qiymat qabul qilinadi;

F₂_n — qoziqning pastki uchining qarshiligi.

, kN,

(18)

bu yerda k — qoziqning diametri 1 m ³ d ³ 0,5 m boʻlganda qiymati 3 teng qabul qilinadigan eksperimental koeffitsiyent;

A — qoziqning ostki yuzasi, m²;

s₁ — (13) formula boʻyicha aniqlanadi.

Grunt koʻrsatkichlarining qiymatlari namlangan holatda aniqlanadi.

Burgʻilangan — tiqma qoziqning kengaygan tovoni bilan yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

, kN,

(19)

bu yerda:

g_c — (16) formuladagidek qabul qilinadi;

F_1u — qoziq stvolining l₀ + l_u uchastkasidagi qarshiligi boʻlib, (2) formula yordamida qoqma qoziq uchun aniqlanadi, bunda:

, m,

(20)

bu yerda:

l_y — kengayish qismigacha boʻlgan qoziqning uzunligi;

a va l₀ qiymatlari tovonining kengayishi mavjud boʻlmagan tiqma qoziq kabi qabul qilinadi.

, kN,

(21)

bu yerda:

k — tajriba yoʻli bilan aniqlangan koeffitsiyent boʻlib, qoziqning uzunligi 20 m dan koʻp boʻlmaganda 3,5 ³ d_u/d ³ 2 va 1 m ³ d ³ 0,5 m teng boʻlganda 2 ga teng qiymat qabul qilinadi;

d_y — kengaygan tovonning eng katta koʻndalang kesimining diametri, m;

s₁ — (3) formula boʻyicha aniqlanadi;

A_u — kengaygan tovonning eng katta koʻndalang kesim yuzasi, m².

3. II toifa grunt sharoitidagi zamindagi qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati quyidagi formuladan kelib chiqib qarshi ishqalanish kuchini hisobga olgan holda hisoblash kerak:

(22)

bu yerda:

N — bitta qoziqqa qoʻyilgan hisobiy yuk, kN;

F_d — qoziqning yuk koʻtarish qobilyati boʻlib, kN, (5) ga muvofiq aniqlanadi;

g_k — ishonchlilik koeffitsiyenti;

g_s — qoziqning ish sharoitinini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

R_n — qarshi ishqalanish kuchi boʻlib, (4) ga muvofiq aniqlanadi.

R_n qiymatini qoidaga koʻra, toʻliq suvga toʻyingan grunt uchun aniqlash kerak (gruntlarni yuqoridan namlash imkoni mavjud boʻlganda).

Qoziq materialining mustahkamligi boʻyicha N+R_n yukka hisoblanishi kerak.

4. Suvga toʻyingan gruntlarda qoziqning yon sirti boʻylab taʼsir qiluvchi teskari ishqalanish kuchi R_p, kN yer sirtidan neytral qatlamgacha boʻlgan masofadagi h_sl uzunlikdagi qoziq chegaraviy qarshiligining eng katta qiymatining yarmi kabi qabul qilinadi.

Bu qatlamdan yuqorida joylashgan qoziqning yon sirtlariga manfiy ishqalanish kuchlari taʼsir qiladi, pastki qismiga esa musbat ishqalanish kuchi taʼsir qiladi.

Neytral qatlamning joylashishini aniqlash uchun choʻkish S_sl(abssissa oʻqi boʻylab) hamda chuqurlik h (ordinata oʻqi boʻylab) ga bogʻliq grafik quriladi (mazkur SHNQning 7-ilovasi 2-rasmida keltirilgan).

2-rasm. S_sl = f(h) ga bogʻliqlik grafigi

Oʻzidan yuqoridan yotgan qatlam xususiy ogʻirligidan chukuvchan gruntning har bir i — qatlamida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan choʻkish qiymati

quyidagi formula yordamida aniqlanadi, cm

(23)

bu yerda:

ε_sl_,i — nisbiy choʻkuvchanlik boʻlib, qatlamdan yuqorida yotgan qatlamning oʻrtasiga tabiiy bosim taʼsir qilgan holda har bir i — qatlam uchun siqilishga laboratoriya tajribalari yoki dala sharoitida chuqur markalarning choʻkishi natijalari boʻyicha sinov maʼlumotlar orqali aniqlanadi.

h_i — choʻkuvchan gruntning i — qatlami qalinligi, cm;

p — qaralayotgan qatlamdan yuqorida joylashgan choʻkuvchan qatlamlarga boʻlingan qatlamlar soni.

Neytral qatlamning joylashish chuqurligi h_sl quyidagi formula orqali aniqlanadi:

cm,

(24)

bu yerda:

S_u — zaminning chegaraviy deformatsiyasi boʻlib, SHNQ 2.02.01-19 boʻyicha aniqlanadi.

h_sl chuqurligi S_sl=f(h) egri chizigʻidan bino yoki inshootlar uchun S_u ordinatalarining kesishish nuqtasi orqali aniqlanadi (mazkur SHNQning 7-ilovasi 2-rasmida keltirilgan).

h_slchuqurlikdagi neytral qatlamni aniqlashda, qarshi ishqalanish kuchi quyidagi formula yordamida aniqlanadi:

kN,

(25)

bu yerda:

k_ot — qiymati 0,5 ga teng qabul qilinadigan, zaxira qiymati bilan dala sharoitida tadqiqotlar orqali aniqlanadigan hisob paytida qoziq uzunligi boʻyicha toʻliq qarshilik kuchini kamaytiradigan koeffitsiyent;

— qoziqning yuqori uchastkasidan h_sl neytral qatlamgacha yon sirti boʻylab qarshilikning chegaraviy qiymati boʻlib, bir jinsli grunt uchun (2) formula yordamida, turli koʻrsatkichlarga ega qatlamlar uchun (7) formula yordamida aniqlanadi. Unda l₂ £ h_sl — l₀ — a ga teng boʻladi (mazkur SHNQning 7-ilovasi 1-rasmida keltirilgan).

Gruntning faol choʻkishi davrida h_sl gruntning muvozanatlashgan davriga mos keluvchi neytral qatlam soʻnggi holatgacha pastga tomon siljiydi.

Loyihalashda qoziqning uzunligi quyidagi shartni bajarish orqali oʻrnatiladi:

(26)

bu yerda:

N — qoziqqa qoʻyilgan foydali yuk, kN;

R_n — qarshi ishqalanish kuchi, kN;

F_d — qoziqning yuk koʻtarish qobiliyati boʻlib, (1) formula yoki qoziq zaminini hududining namlangan sharoitida statik sinov maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi, kN.

Agar koʻrilayotgan holda (26) shartni taʼminlamasa, qoziqning uzunligini uzaytirish yoki uning konstruksiyasi oʻzgartirilishi kerak boʻladi.

Choʻkuvchanligi boʻyicha II toifadagi gruntli sharoitda joylashgan, siqilishga ishlaydigan qoziqlarning yuk koʻtarish qobiliyati F_d, kN, qoziqlar zamin gruntining suvga toʻyingan holatlarida (2), (3) va (4) shartlariga muvofiq hisob aniqlanadi.

Unda qoziq zaminini qisman namlash orqali qoziqlarning statik sinovlari natijalaridan foydalanish kerak boʻladi.

Bunday sinovlarga fond materiallari yetarli boʻlmaganda yuqoridagi koʻrinishdagi sinovlarni oʻtkazish lozim.

5. Qoziqlar bilan choʻkuvchanlik boʻyicha II toifadagi grunt sharoitida choʻkuvchan gruntlar qatlamlarining barchasini qirqib olib tashlash kerak.

Yuqoridan uzoq muddat uzluksiz ravishda grunt qatlamini namlanishi natijasida choʻkuvchan qatlam qismida gruntlarning siqilishi natijasida deformatsiyalar paydo boʻlishini hisobga olish kerak, qoziq osti qatlamlarda suvga toʻyinishi hamda grunt zichligining yetarli emasligi hisobiga roʻy berishini ham inobatga olish lozim.

Ushbu qatlam qalinligini aniqlash uchun quyidagi shart bajarilishi kerak:

e ³ 0,03 (27)

bu yerda, e — butun suvga toʻyingan qatlamning tabiiy bosimi taʼsirida laboratoriya sharoitida siqilishga sinov natijalari boʻyicha grunt namunasining nisbiy siqilishi.

Qoziqli poydevorda deformatsiyalar boʻyicha hisob orqali qoziq osti qatlamlarda qoʻshimcha choʻkishlar vujudga kelishini aniqlanish kerak.

SHNQ 2.02.03-21 “Qoziqli poydevorlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
8-ILOVA

Yakka qoziqning choʻkishini aniqlash

Siljish moduli G₁, MPa (tf/m²) va Puasson koeffitsiyenti n₁ boʻlgan gruntga oʻyib kiruvchi hamda siljish moduli G₂ va Puasson koeffitsenti n₂ bilan formulalanadigan, chiziqli-deformatsiyalanadigan yarim boʻshliq deb qaraladigan gruntga tayanuvchi yakka qoziqlarning choʻkishini hisoblashni N£F_d/n_k va l/d>5, G_1l/G₂>1 da (bunda l-qoziq uzunligi, m; d-qoziq diametri yoki koʻndalang kesimi tomoni, m) quyidagi formulalar boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

kengayishsiz yakka qoziqlar uchun:

(1)

bunda, N — qoziqqa uzatiladigan tik yuklama, MN;

b - quyidagi formuladan aniqlanadigan koeffitsiyent:

(2)

bunda, b = 0,17 ln (k_vG₁l/G₂d) — mutlaq qattiq (bikr) qoziqqa mos koeffitsiyent (yea = ¥);

a = 0,17 ln(k_v1l/d) — G₁ va v₁ tavsiflari bir jinsli zamin holati uchun oʻsha koeffitsiyent;

= EA/G₁l² — qoziqning nisbiy qat-tiqligi (bikrligi);

YEA — qoziq tanasining siqilishga bikrligi, kN (tf);

l₁ — qoziq tanasining siqilishi hisobiga choʻkishning ortishini belgilaydigan parametr;

quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(3)

formula boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyentlar.

kengayishli yakka qoziqlar uchun:

(4)

bunda db — qoziqning kengayishi diametri.

Koʻrsatkichlar G₁ va n₁ qoziqning botish chuqurligi chegarasida, G₂ va n₂ uchun esa qoziq yoki kengayish (kengayishli qoziqlar uchun) ning 10 diametr chegarasida gruntning barcha turlari uchun oʻrtacha qabul qilinadi, biroq qoziqlarning pastki uchlari ostida tor yoki oquvchan tarkibli gruntlar boʻlmasligi kerak.