60-модда. Боланинг насл-насабини белгилаш асослари

Боланинг шу онадан туғилганлиги (оналик) фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд қилиш органи томонидан тиббий муассасанинг ҳужжатларига кўра, бола тиббий муассасада туғилмаган ҳолда эса, бошқа далилларга асосан белгиланади.

Аёлнинг никоҳ тузилгандан кейин ёки эрининг ўлими, никоҳдан ажратилганлиги ёхуд никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганлиги туфайли никоҳ тугаганидан сўнг уч юз кун ичида туғилган боласи никоҳда туғилган бола ҳисобланади.

Агар никоҳ тугаганидан кейин уч юз кун ичида бола туғилса ва бу даврда аёл янги никоҳга кирган бўлса, бола янги никоҳда туғилган ҳисобланади. Бундай ҳолларда собиқ эр ёки унинг ота-онаси боланинг насл-насаби хусусида низолашиш ҳуқуқига эга.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ

1. Шарҳланаётган моддада боланинг насл-насабини белгилаш асосларини назарда тутилади. Амалдаги қонун ҳужжатларига биноан болаларнинг келиб чиқиши уларнинг насабига қараб белгиланади. Шунга кўра, боланинг туққан биологик онаси неча ёшда бўлишига қарамай, боланинг юридик онаси ҳам бўлиб ҳисобланади ва тегишли тиббий муассасанинг ҳужжатига асосан ФҲДЁ органида бола туғилишини қайд қилишда боланинг онаси сифатида ёзилади.

Оила қонунчилигида оталикни белгилаш масаласи ўзаро никоҳда бўлмаган шахслар ўртасида фарзанд туғилиши ва унга нисбатан наслнасаб белгиланиши муносабати билан вужудга келади. Айнан шу маънода оталикни белгилаш масаласи ота-оналар ва болалар ўртасидаги муносабатларни ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлашга асос бўлади.

Оила кодексининг 206-моддаси ҳамда Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш қоидаларига кўра, туғилишни қайд этиш учун туғилганлик ҳақидаги тиббий маълумотнома, ота-оналарнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар, никоҳ тузилганлиги ҳақидаги гувоҳнома ёки оталикни белгилаш ҳақидаги ариза ёхуд никоҳда бўлмаган онанинг аризаси тақдим этилади.

Бола тиббий муассасада туғилмаган ҳолда эса бошқа далилларга асосан белгиланади. Бунда Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш қоидаларининг  16-банди биринчи қисмида белгиланишича, боланинг туғилишини қайд этиш мажбурий бўлиб, бола туғилган жойдаги ёки ота-онасидан бирининг доимий яшаш ёки вақтинча турган жойидаги ФҲДЁ органи томонидан бевосита ёки Давлат хизматлари марказлари орқали амалга оширилиши лозим, Туғилганликни қайд этиш учун: бола туғилганлиги тўғрисидаги тиббий маълумотнома, ота-оналарининг паспортлари ёки уларнинг ўрнини босувчи ҳужжатлар, никоҳ тузилганлиги тўғрисидаги гербли гувоҳнома ёки оталикни белгилаш ҳақидаги ариза ёхуд никоҳда бўлмаган онанинг аризаси тақдим этилади.

Боланинг туғилганлик тўғрисидаги тиббий маълумотномасида:   онанинг фамилияси, исми, отасининг исми, яшаш жойи, туғилган

санаси, миллати, фуқаролиги, оилавий аҳволи, маълумоти;

боланинг туғилган вақти, санаси ва жойи, жинси, вазни, бўйи; ҳомиладорлик муддати, ҳисоб бўйича нечанчи ҳомиладорлик; боланинг тирик туғилганлиги мезонлари (нафас олиши, юрак уриши,

киндик пульсацияси, мускулларнинг беихтиёрий қисқариши); тиббий маълумотноманинг берилган вақти, тартиб рақами ва тиббиёт

муассасасининг номи тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилиши зарур.

Бола туғилганлиги тўғрисидаги маълумотнома тиббиёт муассасаси мансабдор шахси томонидан имзоланади ва муҳр билан тасдиқланади.

Туғуруқхоналардан ташқари жойларда ва тиббий ёрдамсиз туғилган боланинг туғилганлигини қайд этиш участка шифокори (фельдшер ёки акушер) томонидан берилган маълумотнома асосида амалга оширилади.

Бундай ҳолатларда боланинг ушбу онадан туғилганлигига гувоҳ бўлганлар иштирокида тузилган ва участка шифокори (фельдшер ёки акушер) тасдиқлаган далолатнома тиббий маълумотнома бериш учун асос ҳисобланади.

Тиббий маълумотнома бола туғилганлиги тўғрисидаги далолатнома ёзуви билан бирга тикиб қўйилади.

Ота-оналардан бирининг шахсини тасдиқловчи ҳужжат бўлмаган алоҳида ҳолларда ФҲДЁ органи туғилганликни қайд этишни рад қилиши мумкин эмас. Бунда ҳужжатлари бўлмаган ота ёки она ҳақида маълумотлар никоҳ тузилганлиги ёки аввалги болаларининг туғилганлиги ҳақидаги гувоҳномалари асосида кўрсатилади.

Ота-онанинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар бўлмаганда боланинг туғилганлигини қайд этиш тиббиёт муассасасининг ёки васийлик ва ҳомийлик органининг ёзма мурожаатларига асосан амалга оширилади.

Вояга етмаган ота-она (улардан бири)нинг туғилган боласи умумий асосларда рўйхатдан ўтказилади.

Бунда вояга етмаган ота-онанинг қонуний вакили ёки васийлик ва ҳомийлик органининг иштироки талаб этилади (20-банд).

Ота-онаси никоҳда бўлган боланинг туғилиши тўғрисидаги далолатномани ёзиш шахсни тасдиқловчи ҳужжатлар ва никоҳ тузилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома ёки маълумотнома асосида амалга оширилади.

Бола туғилгунга қадар унинг отаси вафот этган вақтдан, ота-онаси никоҳи бекор қилинганлигидан ёки ота-онасининг никоҳи суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилгандан кейин 300 кундан кўп вақт ўтмаган бўлса, отаси тўғрисидаги маълумотлар худди шундай тартибда ёзилади.

Бундай ҳолларда ариза берувчи томонидан никоҳдан ажралганлик ҳақидаги гувоҳнома, суднинг никоҳдан ажратиш ҳақидаги қароридан кўчирма (нусха) ёки никоҳни ҳақиқий эмас деб топганлиги тўғрисида суднинг қонуний кучга кирган қароридан кўчирма (нусха) ёки отасининг ўлими ҳақидаги гувоҳномаси тақдим этилиши керак. Далолатнома ёзувининг «Белгилар учун» устунида никоҳдан ажралиш ёки ўлимнинг қайд этилган жойи ва санаси, далолатнома ёзувининг тартиб рақами, қарорни чиқарган суднинг номи ва қарорнинг санаси кўрсатилади.

Боланинг насл-насаби хусусидаги барча низолар суд тартибида ҳал қилинади.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 20 октябрдаги «Никоҳ, оила ва фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тизимлаштириш тўғрисида»ги  550- сонли қарори билан тасдиқланган Фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш қоидаларида боланинг насл-насабини белгилашда нафақат она, балки ота ҳам кўрсатилади. Бунда бола онасини никоҳда турганлик ҳолати (ФҲДЁ органи томонидан расмий қайд этилган никоҳ назарда тутилмоқда) муҳим юридик факт ҳисобланади. Аёл шаъни ва қадр-қимматини таъминлаш учун дунёнинг деярли барча ҳуқуқ тизимларида «Никоҳда туғилган боланинг отаси бола туққан аёлнинг эри ҳисобланади» деган презумпция амал қилади.

Шарҳланаётган норманинг иккинчи қисмида қуйидаги ҳолатларда бола никоҳда туғилган ҳисобланади:

А) никоҳ тузилгандан кейин бола туғилган бўлса;

Б) никоҳдаги аёл эрининг ўлимидан кейин 300 кун ичида туғилган бўлса;

В) эр-хотин никоҳдан ажратилганидан кейин 300 кун ичида туғилган бўлса;

Г) никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганидан кейин 300 кун ичида туғилган бўлса.

Бундай ҳолатларда боланинг отаси бўйича насаби аёлнинг эри ҳисобланади. Ушбу қоидалардан истиснолар ҳам мавжуд. Бу ҳақда қуйида баён қилинади.

2. Ушбу шарҳланаётган модда мазмуни бевосита туғиладиган боланинг насл-насабини тўғри белгилаш ҳамда аёл (она)нинг шаъни ва қадр-қимматини муҳофаза қилишга қаратилган. Бунда, гарчи эрининг ўлими, аёлнинг никоҳдан ажратилганлиги ёхуд никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганлиги туфайли никоҳ тугаганидан сўнг уч юз кун ичида туғилган боласи қонуний никоҳда туғилган бола сифатида тан олинади.
3. Боланинг насл-насабини белгилашда юридик ва биологик асосларга таянилади. Агар боланинг онаси бошқа шахс билан қонуний никоҳда турган бўлса, оталикни белгилаш тўғрисидаги аризага никоҳда турган эрнинг у билан қонуний никоҳда бўлган онадан туғилган болага нисбатан оталикни белгилашга ёки боланинг туғилишини ёлғиз она аризаси асосида қайд этилишига нотариал тасдиқланган розилиги илова қилиниши ёки у ФҲДЁ органига келиб бунга ёзма равишда ўз розилигини билдириши лозим. Бундай розилик ФҲДЁ органи раҳбари томонидан тасдиқланади.
4. Хорижий мамлакатларда суррогат она ҳуқуқий категорияси мавжуд. Бунга кўра аёл бошқалар учун фарзанд туғиб беради. Суррогат она шартнома билан расмийлаштирилади. Суррогат онанинг бир неча турлари мавжуд, бундай турлар ҳомила учун асос бўлган биологик материал кимга мансублигига қараб фарқланади. Агар буюртмачи бўлган эр-хотин соғлом бўлсалар, уларнинг биологик материаллари суррогат она бачадонида етилади. Худди шунингдек, биологик материал суррогат онага тегишли бўлиши ҳам мумкин.

Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг репродуктив салом атлигини сақлаш тўғрисида»ги Қонунида ушбу масала тартибга солинмаган, бироқ амалда шундай ҳолат рўй берса, Оила кодекси 207-моддасининг бешинчи, олтинчи қисмларида белгиланган қоидалар асосида боланинг насл-насаби белгиланади (мазкур 207-модда шарҳига қаранг). Бу ўринда шуни таъкидлаш ўринлики, боланинг насабини белгилаш суррогат она шартнома шартларига қатъий риоя қилишни хоҳласа, у ҳолда ушбу 207-моддада белгиланган қоидалар қўлланилади. Суррогат она шартномаси шакли ҳақидаги қоидаларга риоя қилиш бу ўринда муҳим аҳамиятга эга. Қайд этилган 207-моддада ёзма розиликлар тўғрисида сўз боради. Яъни суррогат онанинг ёзма розилиги ва манфаатларини кўзлаб сунъий ҳомила ҳосил қилиш ёки эмбрионни кўчириш буюртмачиларининг ёзма розиликлари. Гап бу ўринда ёзма розиликлар ҳақида борар экан, ушбу амалиёт тиббиёт муассасасида амалга оширилишини ва ёзма розиликлар тиббиёт муассасаси билан тузилган шартномалар матнида ифодаланган ёки унда илова қилинган ҳолда расмийлаштирилишини таъкидлаш лозим.

Фуқаролар томонидан тиббиёт муассасасининг иштирокисиз амалга ошириладиган суррогат она билан буюртмачилар ўртасидаги муносабатлар ҳам ёзма равишда келишув шаклида расмийлаштирилиши ва айни пайтда нотариал гувоҳлантирилиши мақсадга мувофиқдир. Бундай ҳолатда туғилган бола насаби шартнома шартларига мувофиқ суррогат онанинг фарзандидан воз кечиши ва буюртмачилар уни фарзандликка олиши тартибида (ФПКнинг 29-бобида белгиланган фарзандликка олиш тартибида) расмийлаштирилади.

Иккинчи ҳолатда:

Агарда суррогат она шартномадан воз кечса, Оила кодексининг 4-моддасига кўра оналик давлат ҳимоясида, иззат-икромга ҳурматга сазовор ва ҳуқуқий ҳимоя қилинади. Бунда биологик материал буюртмачиларники эканлиги аҳамиятга эга эмас. Чунки биологик, физиологик жиҳатдан бола суррогат она қорнида вужудга келди, ривожланди ва дунё юзини кўрди. Буюртмачилар суррогат она шартнома шартларини бажармаганлиги муносабати билан қилинган харажатларни ундирилишини талаб қилишга ҳақлидирлар. Агарда суррогат она шартномаси ёзма равишда тузилган ва нотариал гувоҳлантирилган бўлса, шартнома бажарилмаслиги оқибатида вужудга келган зарарларни ундириш масаласи буюртмачилар учун қийинчиликларни вужудга келтирмаслигини таъкидлаш лозим.