149-модда. Даъво аризасининг шакли ва мазмуни 
Даъво аризаси судга ёзма шаклда берилади. У даъвогар ёки унинг вакили томонидан имзоланади. 
Даъво аризасида қуйидагилар кўрсатилиши керак: 
1) ариза берилаётган суднинг номи; 
2) ишда иштирок этувчи шахсларнинг номи (фамилияси, исми ва отасининг исми), жойлашган ери (почта манзили) ёки яшаш жойи; 
3) агар даъво баҳоланиши лозим бўлса, даъвонинг баҳоси; 
4) даъво талабларига асос бўлган ҳолатлар; 
5) даъво талабларининг асосларини тасдиқловчи далиллар; 
6) ундирилаётган ёки низолашилаётган сумманинг ҳисоб- китоби; 
7) даъвогарнинг қонунчиликка асослаб келтирган талаблари, даъво бир нечта жавобгарга нисбатан тақдим этилганда эса уларнинг ҳар бирига нисбатан талаблар; 
8) жавобгар билан низони судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартибига риоя этилганлиги тўғрисидаги маълумотлар, агар бу шу тоифадаги низолар учун қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса;
9) илова қилинаётган ҳужжатларнинг рўйхати. 
Даъво аризасида даъвогарнинг ёки унинг вакилининг телефонлари, факслари рақамлари, электрон манзили кўрсатилиши мумкин. 
Даъво аризасида, агар низони тўғри ҳал қилиш учун зарур бўлса, бошқа маълумотлар, шунингдек даъвогардаги мавжуд илтимосномалар кўрсатилади. 
Даъвогар ўзаро боғлиқ бўлган бир нечта талабни битта даъво аризасига бирлаштиришга ҳақли.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ

1. Шарҳланаётган модда даъво аризасининг шакли ва мазмунини белгилайди. Даъво аризаси иқтисодий судда иш қўзғатиш учун асос ҳисобланади. Агар суднинг олдига ҳал қилиш учун бирор масала қўйилган ҳолда ариза тақдим этилган бўлиб, унинг шакли ва мазмуни даъво аризасига қўйилган талабларга жавоб бермаса, бу ҳолат даъво қўзғатиш учун асос бўла олмайди. 
Даъво аризаси иқтисодий судга ёзма шаклда берилади. 
Даъво аризасини фуқаро – якка тартибдаги тадбиркор, юридик шахс номидан эса – раҳбар ёки даъво аризасини имзолаш ҳуқуқига эга бўлган бошқа шахс имзолайди. 
Даъво аризасини шакллантиришдан олдин низо қайси суднинг судловига тегишли эканлигини аниқлаб олиш муҳим ҳисобланади. 
Олий суд Пленумининг 2019 йил 24 майдаги «Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 13-сонли қарорининг 24-бандига асосан, ИПК 149-моддасининг биринчи қисми мазмунига кўра даъво аризаси даъвогарнинг раҳбари ёки унинг вакили томонидан ўз қўли билан имзоланган бўлиши лозим. Бунда имзонинг механик ёки бошқа нусха кўчириш воситалари орқали амалга оширилишига, қонунда назарда тутилган ҳоллардан ташқари, йўл қўйилмайди. 
Тугатилаётган ташкилотнинг номидан даъво аризаси тугатиш комиссиясининг раиси ёки тугатувчи ёхуд улар ваколат берган шахс томонидан имзоланади. 
Юридик шахснинг раҳбари вазифасини бажарувчи даъво аризасини имзолашга ҳақли, лекин бунда даъво аризасига унинг мақомини тасдиқловчи далил илова қилинган бўлиши лозим. 
ИПК 149-моддасининг биринчи қисмини қўллашда шуни назарда тутиш керакки, агар юридик шахснинг жорий фаолиятига раҳбарлик қилиш коллегиал ижро этувчи орган томонидан амалга оширилса ва даъво аризасига ушбу орган раҳбари ёки унинг ўринбосари даъво аризасини имзолашга ваколатларини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинмаган бўлса, судья ишни судда кўришга тайёрлашда даъвогарга тегишли ҳужжатни тақдим этишни таклиф қилиши керак. 
ИПК 61-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ судда юридик шахсларнинг ишларини уларнинг қонун ҳужжатларида ёки таъсис ҳужжатларида берилган ваколатлар доирасида ҳаракат қиладиган органлари ва (ёки) вакиллари юритади. 
Вакилнинг ишончномасида ишонч билдирган шахснинг номидан судда вакил амалга оширишга ҳақли бўлган, ИПКнинг 63-моддасида назарда тутилган процессуал ҳаракатлар санаб ўтилган бўлиши лозим. Агар вакилга берилган ишончномада унинг аниқ ваколатлари кўрсатилмаган бўлса, вакил ИПК 63-моддасининг биринчи қисмида махсус назарда тутилган процессуал ҳаракатлардан ташқари, барча процессуал ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли. 
ИПК 61-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, фуқаролар ўз ишларини иқтисодий судларда шахсан ўзлари ва (ёки) вакиллари орқали юритишлари мумкин. ИПК 61-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган фуқаролар деганда, юридик шахс тузмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тарзда олган фуқаролар, шунингдек ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 3 ва 5-бандлари ҳамда ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган низолар иштирокчилари – жисмоний шахслар тушунилиши лозим. 
Ҳуқуқий маслаҳатхона ёки адвокатлик ҳайъати (бюроси, фирмаси) томонидан берилган ордер адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини беради, бироқ у ишончноманинг ўрнини босмайди ҳамда адвокатга ИПКнинг 63-моддасида махсус назарда тутилган процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини бермайди. 
Вакилга берилган ишончномада вакил қилинган шахснинг даъво аризасини имзолашга бўлган ҳуқуқи кўрсатилиши, ишончнома берилган сана, уни имзолаган мансабдор шахснинг лавозими ва исм-шарифи кўрсатилган бўлиши шарт. Даъво аризаси ишончноманинг амал қилиш муддатида имзоланган бўлиши лозим. Гарчи даъво аризасини имзолашга вакилда ваколат бўлса-да, ишончноманинг амал қилиш муддати ўтган бўлса, у инобатга олинмайди. 
2. Мазкур модданинг иккинчи қисмида даъво аризасида даъвогар қандай маълумотларни кўрсатиши лозимлиги батафсил баён этилган:
а) низони кўриб чиқиши ва ҳал этиши лозим бўлган иқтисодий суднинг номини кўрсатишда судловга тегишлилик қоидалари инобатга олиниши керак (ИПКнинг 32–38-моддалари); 
б) қонун даъвогарга ишда иштирок этувчи шахсларнинг номи ва почта манзилларини кўрсатиш мажбуриятини юклайди. 
Агар тарафлар юридик шахслар бўлса, у ҳолда даъво аризасида уларнинг тўлиқ номланиши: ташкилий-ҳуқуқий шакли (масъулияти чекланган ёки акциядорлик жамияти ва бошқалар), номланиши (масалан, «Imkon», «Kafil Sug‘urta» ва шунга ўхшаш) ҳамда уларнинг жойлашган ери, почта манзиллари кўрсатилади. 
Агар ишда иштирок этаётган шахслар фуқаро – якка тартибдаги тадбиркорлар ёки жисмоний шахслар бўлса, у ҳолда даъво аризасида уларнинг фамилия, исми, отасининг исми ва яшаш жойи, почта манзиллари кўрсатилади; 
в) даъвонинг баҳоси даъвогар томонидан ИПКнинг 114-моддасида кўрсатилган қоидалар асосида аниқ кўрсатилиши лозим; 
г) даъво талабларига асос бўлган ҳолатларни баён этишда, бу шундай ҳолатларки, уларни қонун ёки шартнома, тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари келиб чиқиши, ўзгариши ва бекор бўлишига боғлаётганлигини инобатга олиш лозим. Иқтисодий низони мазмунан тўғри ҳал этиш учун даъво аризасида юридик ҳолатлар аниқ баён этилиши лозим; 
д) ИПКнинг 68-моддасига асосан, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Шу сабабли даъво аризасида даъвога асос бўлган ҳар бир ҳолатни тасдиқдовчи далиллар келтирилиши лозим. 
е) пул маблағини ундириш ёки ундирилганлигини низолашиш ҳақидаги даъво тақдим этишда, даъвогарга ундирилаётган ёки низолашилаётган сумманинг ҳисоб-китобини тақдим этиш мажбурияти юклатилади. Ҳисоб- китоб асослантирилган ҳамда аниқ ва тушунарли баён этилган бўлиши шарт. Агар ҳисоб-китобни асослантириш қийин ва катта ҳажмда бўлса, даъво аризасида якуний пул миқдори баён этилиши мумкин, батафсил ҳисоб-китобни эса даъво аризасига илова қилиш лозим; 
ж) даъвогарнинг талаблари, унинг аниқ ҳуқуқий нормалардан келиб чиққан ҳуқуқларининг бузилиши билан боглиқлиги сабабли, у даъво аризасида ўзининг талаблари келиб чиқадиган қонун ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига таяниши шарт.
Агар даъвогар томонидан талаблар бир неча жавобгарга нисбатан тақдим этилган бўлса, даъво аризасида уларнинг ҳар бирига қўйилган талаблар аниқ ва тушунарли баён этилиши лозим. 
з) низони жавобгар билан судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартибига риоя этилганлиги тўғрисидаги маълумотлар, агар бу шу тоифадаги низолар учун қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса, даъво аризасида кўрсатилади. 
«Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий- ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига асосан, ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари бузилган хўжалик юритувчи субъект мазкур ҳуқуқ ва манфаатларни бузган хўжалик юритувчи субъектга нисбатан талабнома билдиришга ҳақлидир. 
Талабнома ёзма шаклда билдирилади. 
Талабномада қуйидагилар кўрсатилади: 
– талабнома билдирган хўжалик юритувчи субъектнинг ва талабнома билдирилаётган хўжалик юритувчи субъектнинг номи; 
– талабнома билдирилган сана ва унинг рақами; 
– талабнома билдириш учун асос бўлган ҳолатлар; 
– талабномада баён этилган ҳолатларни тасдиқловчи далиллар; 
– арз қилувчининг талаблари; 
– талабнома суммаси ва унинг ҳисоб-китоби, арз қилувчининг тўлов ва почта реквизитлари; 
– талабномага илова қилинаётган ҳужжатларнинг рўйхати. 
Талабнома хўжалик юритувчи субъектнинг раҳбари ёки раҳбарнинг ўринбосари томонидан имзоланади. 
Талабнома буюртма ёки қимматли хат тарзида, телеграф, телетайп орқали, шунингдек талабнома жўнатилганлигини қайд этадиган, қабул қилиб олувчини огоҳлантирадиган бошқа алоқа воситаларидан фойдаланилган ҳолда жўнатилади ёхуд тилхат олиб топширилади. 
Мазкур Қонуннинг 18-моддасига асосан, ўзига талабнома билдирилган хўжалик юритувчи субъект талабномани олган кундан бошлаб ўн беш кунлик муддат ичида унга жавоб қайтариши шарт. 
Талабномага жавоб хўжалик юритувчи субъект раҳбари ёки раҳбарнинг ўринбосари томонидан имзоланади ва муҳр билан (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) тасдиқланади. 
Талабномага жавоб буюртма ёки қимматли хат тарзида, телеграф, телетайп орқали, шунингдек талабнома жўнатилганлигини қайд этадиган, қабул қилиб олувчини огоҳлантирадиган бошқа алоқа воситаларидан фойдаланилган ҳолда жўнатилади ёхуд тилхат олиб топширилади.
и) илова қилинаётган ҳужжатлар рўйхати кўрсатилаётганида ИПКнинг 151-моддаси талаблари эътиборга олиниши лозим. Бундан ташқари, даъво аризасига ундирилаётган сумманинг ҳисоб-китоби ҳам илова қилиниши мумкин. Агар даъво аризаси матнида баён этилмаган бўлса, турли илтимосномалар (гувоҳларни чақиртириш, далилларни талаб қилиб олиш, даъвони таъминлаш ва бошқалар) илова қилиниши мумкин. 
3. Судга тақдим этиладиган илтимосномалар нафақат даъво аризасида кўрсатилиши, балки алоҳида ҳужжат сифатида расмийлаштирилиб, даъво аризасига илова қилинишига ҳам йўл қўйилади. 
Шунингдек, даъво аризасида даъвогар ва жавобгарга хизмат кўрсатувчи банк (филиали)нинг номи, МФО («межфилиальный оборот»), банк ҳисоб-рақами (ҳ/р), солиқ тўловчининг идентификацион рақами (СТИР) кўрсатилиши мақсадга мувофиқ. Бу маълумотлар келгусида суд қарори асосида бериладиган ижро варақасини шакллантириш ва ижро қилиш учун муҳим ҳисобланади. Чунки ушбу маълумотлар асосида инкассо, тўлов топшириқномалари тузилиши ва нақдсиз пул маблағлари тўланиши мумкин. 
4. ИПК 149-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ, даъвогар ўзаро боғлиқ бўлган бир нечта талабни битта даъво аризасига бирлаштиришга ҳақли. 
Бир неча даъво талаблари, агар улар иқтисодий судга тааллуқли бўлган низоли моддий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан ҳолда ўзаро боғлиқ бўлса, бирлаштирилиши мумкин (хусусан, қайтарилмаган кредит, кредитдан фойдаланганлик учун фоизлар ва неустойкани ундириш ҳақида; бир неча транспорт ҳужжатлари бўйича олинган ва битта қабул қилиш ҳужжати билан расмийлаштирилган ёки битта ҳисоб-китоб ҳужжати бўйича тўланган камомад миқдорини ундириш ҳақида). 
Агар бир нечта талаб билдирилган бўлиб, улар ўзаро боғлиқ бўлмаса, даъво аризаси ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 8-бандига асосан қайтарилади. Агар бу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, ИПКнинг 159-моддасига асосан талабларнинг бир қисми алоҳида иш юритишга ажратилади.