81-модда. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш оқибатлари
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она қайси болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бўлса, шу болага нисбатан бўлган қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлардан, шу жумладан ундан таъминот олиш, шунингдек болали фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган имтиёзлар ва нафақалар олиш ҳуқуқларидан маҳрум бўлади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши ота-онани ўз боласига таъминот бериш мажбуриятидан озод қилмайди.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг (улардан бирининг) бундан кейин бола билан биргаликда яшаш-яшамаслик масаласи суд томонидан уй-жой тўғрисидаги қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал қилинади.
Ота-онаси (улардан бири) ўзига нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бола, агар у фарзандликка олинган бўлмаса, турар жойга бўлган мулк ҳуқуқини ёки турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини сақлаб қолади, шунингдек ота (она)си ва бошқа қон-қариндошлари билан туғишганлик фактига асосланган барча мулкий ҳуқуқларини, жумладан мерос олиш ҳуқуқини сақлаб қолади.
Болани ота ёки онасига беришнинг имконияти бўлмаган ёки отаонанинг ҳар иккаласи ҳам ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган тақдирда, бола васийлик ва ҳомийлик органининг қарамоғига олиб берилади.
Ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганда болани фарзандликка олишга ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганлиги тўғрисидаги суднинг ҳал қилув қарори чиқарилган кундан кейин камида олти ой ўтгач йўл қўйилади.
ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ
Суднинг қарорига асосан оталик, оналик ҳуқуқидан маҳрум бўлган ота-оналар қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлардан маҳрум бўладилар. Ушбу ҳуқуқлар уч гуруҳга бўлинади. Биринчи гуруҳга қуйидагилар киради: а) ўз болаларини шахсан тарбиялаш;
б) бола билан кўришиб туриш;
в) боланинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш (Оила кодек-
сининг 74-моддасига берилган шарҳга қаранг);
г) келажакда вояга етган болаларидан таъминот олиш (Оила
кодексининг 109, 113-моддаларига берилган шарҳларга қаранг);
д) вафот этган боласидан қонун бўйича мерос олиш.
Иккинчи гуруҳга давлат томонидан шахсан ота-оналарга бериладиган қуйидаги турли имтиёзлар киради:
а) дам олиш кунлари меҳнатга жалб қилишни чеклаш;
б) қўшимча таътил бериш, белгиланган имтиёзли меҳнат режасини
қўллаш;
в) бола уч ёшга тўлгунча уни парвариш қилиш учун бериладиган
таътилдан фойдаланиш;
г) бола 14 ёшга тўлгунга қадар белгиланган тўлиқ бўлмаган иш
куни ёки иш ҳафтасини қўллаш;
д) беш ва ундан кўп бола туққан ва тарбиялаган оналарга имтиёзли
пенсиялар бериш ва давлат томонидан белгиланган бошқа имтиёзлар.
Учинчи гуруҳ таркибига болалари бўлган ота-оналар учун давлат томонидан бериладиган турли нафақа ва ёрдамлар киради. Булар:
а) болалари бўлган фуқароларга давлат томонидан бериладиган
моддий ёрдам ва нафақалар;
б) бола икки ёшга тўлгунча меҳнат билан банд бўлган аёлларга
болалари учун бериладиган нафақалар;
в) 15 ёшга тўлмаган боланинг касаллиги билан боғлиқ вақтинча
меҳнатга лаёқатсизлик бўйича бериладиган нафақа ва бошқалар.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум бўлган ота-оналарнинг болалари ўзларига тегишли ҳуқуқ ва манфаатларнинг ҳимоя қилиниши ва амалга оширилишини тегишли тартибда сақлаб қоладилар (Оила кодексининг 80-моддаси шарҳига қаранг). Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш отаоналарнинг ноқонуний ҳаракати қайси вояга етмаган болага нисбатан содир қилинган бўлса, фақат шу болага нисбатан тааллуқли бўлади. Бошқа вояга етмаган болаларга нисбатан эса ота-оналик ҳуқуқи тўла сақланиб қолади. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она ўзига тегишли болаларига нисбатан қариндошлик фактига асосланган ҳамма ҳуқуқларидан маҳрум бўлади. Оила кодексининг 12-бобида назарда тутилган ота-оналик ҳуқуқлари болалар вояга етгунгача ота-она томонидан амалга оширилиши лозим бўлган ҳуқуқ ҳисобланади. Отаоналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она, аввало, шу вояга етмаган болага нисбатан шахсан уни тарбиялаш ҳуқуқидан маҳрум бўлади, шунингдек болани тарбиялаш билан боғлиқ бўлган ваколатлардан (Оила кодексининг 71 – 78-моддалари), қонун ҳужжатларида назарда тутилган болали фуқароларга берилиши лозим бўлган ҳар хил имтиёзлардан, нафақа ва моддий ёрдам олиш ҳуқуқларидан маҳрум бўлади. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она, кексайиб қолганда, меҳнатга лаёқатсиз ва ёрдамга муҳтож бўлиб қолганда вояга етган болаларидан таъминот талаб қилиш ҳуқуқини ҳам йуқотади.
- Маълумки, ота-оналик ҳуқуқи ота-оналарнинг мажбуриятлари билан ўзаро боғлиқ. Чунки болаларни тарбиялаш ва уларга таъминот бериш бўйича ота-оналар зиммасига юклатилган мажбуриятларнинг бажарилиши улар томонидан ота-оналик ҳуқуқларининг амалга оширилиши ҳисобланади. Аммо, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш, мазкур отаонанинг айби ва ноқонуний ҳаракати оқибатида бўлгани сабабли, улар ота-оналик мажбуриятидан тўлиқ озод қилинмайдилар. Вояга етмаган болаларни таъминлаб туриш мажбурияти, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки онанинг зиммасида сақланиб қолади. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она ўз болаларига таъминот бериш мажбуриятидан озод бўлмайди. Чунки бу мажбуриятнинг мақсади вояга етмаган болани таъминлашдан иборатдир.
- Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки онанинг бола билан биргаликда бир жойда яшаш ёки яшамаслиги масаласи ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақидаги ишни кўрган суд томонидан ҳал қилинади. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она билан вояга етмаган боланинг бирга яшаши боланинг тарбияланишига салбий таъсир ўтказмайди, деган хулосага келган суд масалани ота ёки она фойдасига ижобий ҳал қилиши мумкин.
- Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота ёки она қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда, айрим шахсий ва мулкий ҳуқуқларнинг вужудга келишига қарамай, бундай ҳуқуқларни олишдан маҳрум бўладилар.
- Болани ота ёки онасига беришнинг имконияти бўлмаган ёки отаонанинг иккаласи ҳам ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган тақдирда, бола васийлик ва ҳомийлик органининг қарамоғига олиб берилади.
Ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганда болани бошқалар томонидан фарзандликка олишга ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганлиги тўғрисидаги суднинг ҳал қилув қарори чиқарилган кундан кейин камида олти ой ўтгач йўл қўйилади.
