Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида», «Микрокредит ташкилотлари тўғрисида» ва «Микромолиялаш тўғрисида»ги қонунларига асосан Марказий банк Бошқаруви қарор қилади:

1. «Микрокредит ташкилотларида бухгалтерия ҳисобини юритиш тўғрисидаги йўриқнома» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган вақтдан бошлаб ўн кундан сўнг кучга киради.

3. Ушбу қарор ижросини назорат қилиш Марказий банк раиси ўринбосари М.Ё. Эшматов зиммасига юклатилсин.

Ушбу Йўриқнома Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида», «Микрокредит ташкилотлари тўғрисида», «Микромолиялаш тўғрисида» ва «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ, микрокредит ташкилотлари учун мажбурий бўлган бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботини юритиш қоидаларини белгилайди.

1. Ушбу Йўриқномада микрокредит ташкилотларида молиявий ҳисобининг тамойиллари, молиявий операцияларнинг ҳисобини юритиш ва назорат қилиш қоидалари, молиявий аппаратининг тузилиши, мижозларга хизмат кўрсатиш ҳамда ҳужжатлар айланмасини йўлга қўйиш усуллари, Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларга асосланган молиявий ҳисоботини тузиш тартиби белгиланган.

2. Бухгалтерия операцияларини амалга ошириш, расмийлаштириш, ҳисобини юритиш ва назорат қилиш бўйича мазкур Йўриқнома ва унинг иловаларида белгиланган кўрсатмалар барча микрокредит ташкилотлари учун мажбурийдир. Микрокредит ташкилоти доирасида ҳужжатларнинг айланиш тартиби ҳар бир микрокредит ташкилотининг иш хусусиятларидан келиб чиқиб, мазкур Йўриқномада кўзда тутилган асосий қоидаларга амал қилинган ҳолда белгиланиши мумкин.

Микрокредит ташкилоти Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатлари ва мазкур Йўриқномага мувофиқ ўз ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқиши, тасдиқлаши ва амалда қўллаши лозим.

3. Микрокредит ташкилотларининг бухгалтерия ҳисоби барча микрокредит ташкилотлари учун ягона бўлган Микрокредит ташкилотларида бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақлари режасига мувофиқ амалга оширилади.

4. Кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларида ҳисоб икки ёқлама ёзув усулида юритилади. Бунда ҳар бир асосий ҳисобварақ ёки асосий ҳисобварақлар гуруҳи учун контр-ҳисобварақлар мавжуд бўлиб, улардан фақат бухгалтерия ҳисоби мақсадлари учунгина фойдаланилади. Баланс ҳисоботи ёки шу каби бошқа молиявий ҳисоботларда асосий ҳисобварақлар акс эттирилиб, контр-ҳисобварақлардаги маълумотлари кўрсатилмайди.

5. Микрокредит ташкилотининг ижро этувчи органи раҳбари ҳамда бош бухгалтери бухгалтерия ҳисобини юритиш бўйича мазкур Йўриқномада ўрнатилган талабларга риоя қилиниши ва молиявий ҳисоботларнинг ўз вақтида тайёрланишини таъминлаш юзасидан жавобгар ҳисобланади.

6. Бухгалтерия аппарати микрокредит ташкилотларининг ҳисобварақлари бўйича операциялар ҳисобини, ҳисоб ҳужжатларини расмийлаштириш ва назоратини амалга оширадиган ходимларни ўз ичига олади. Ушбу тузилма микрокредит ташкилотларининг бош бухгалтери томонидан бошқарилади. У микрокредит ташкилотлари бош бухгалтери тўғрисидаги низом (1-илова) асосида иш олиб боради.

7. Ҳар бир микрокредит ташкилотида ходимларнинг лавозим вазифалари ишлаб чиқилган ва тасдиқланган бўлиши зарур. Мазкур лавозим вазифаларининг нусхалари тегишли ходимларга таништирилади ва бош бухгалтер томонидан имзо қўйдириб берилади. Бухгалтерия аппаратининг асосий вазифалари рўйхати мазкур Йўриқноманинг 2-иловасида келтирилган.

8. Бухгалтерия ходимига, унинг лавозим мажбуриятларига мувофиқ маълум вазифаларни бажариш юклатилади.

9. Чиқим касса операциялари устидан назорат махсус ажратилган бухгалтер-назоратчи томонидан, агар микрокредит ташкилотида бу лавозим кўзда тутилмаган бўлса, бош бухгалтер ёки унинг ўринбосари томонидан микрокредит ташкилоти раҳбарининг буйруғи асосида амалга оширилади. Шу билан бир вақтда микрокредит ташкилотида чиқим касса операциялари бўйича касса чиқим журнали юритилиши лозим.

10. Ҳисобга олиш ҳужжатларида микрокредит ташкилотлари операциялари ҳисобининг юритилишини ташкил этиш ва ҳисоботлар тузиш ҳамда ҳисоб ва ҳисоботларнинг сақланиши устидан раҳбарлик бош бухгалтерга юклатилади, у бўлмаган вақтда, микрокредит ташкилоти раҳбарининг буйруғи асосида бош бухгалтернинг ўринбосарига юклатилиши мумкин.

11. Бухгалтерия ходимларининг иш куни давомида микромолиялашга оид ҳисоб ҳужжатлари расмийлаштирилиши ва ушбу ҳужжатлар асосида амалга оширилган операциялар шу куннинг ўзида бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақларида акс эттирилиши лозим.

12. Ҳар бир микрокредит ташкилотида ташкилот раҳбари томонидан тасдиқланадиган ҳужжатлар айланиш жадвали белгиланади. Жадвалда ҳужжатларнинг барча кўриб чиқиш жабҳалари бўйича ўтиш тартиби белгиланади.

13. Молиявий операциялар амалга оширилганда уларнинг тўғри расмийлаштирилганлиги, шунингдек, маблағлар ва қимматликларнинг бут сақланишини тегишлича назорат қилиш таъминланиши лозим.

14. Микрокредит ташкилотларида касса операциялари амалдаги қонунчиликка мувофиқ амалга оширилади.

15. Касса чиқим операциялари чиқим касса ордери билан расмийлаштирилади (3-илова) ва мазкур Йўриқноманинг 9-бандида кўрсатилган тартибда марказлашган ҳолда назорат қилинади. Бош бухгалтер амалга ошириладиган операцияларнинг ҳаққонийлигини, қонун ҳужжатларига мослигини, ҳужжатлар тўғри расмийлаштирилишини текширади. Касса чиқим ордери ижрочи директор ва бош бухгалтер томонидан имзоланади.

Касса чиқим ҳужжатларини тўлов учун кассага йўналтирилиш тартиби микрокредит ташкилоти ижрочи директори ва бош бухгалтери томонидан ўрнатилади.

16. Касса кирим операцияларини расмийлаштириш ва микрокредит ташкилоти касса ҳисобварағига маблағларни киритиш фақат кассага ҳақиқатда пул келиб тушганидан сўнг амалга оширилиши лозим.

Бунда кирим касса ордери (4-илова) бир нусхада расмийлаштирилиб, бухгалтерияга ҳисобварақларда акс эттириш ва кунлик ҳужжатларга тикилиши учун берилади. Нақд пул қабул қилинганлиги тўғрисида квитанция бош бухгалтер ёки бошқа ваколатли шахс ва кассир томонидан имзоланади ва микрокредит ташкилоти кассаси муҳри билан тасдиқланиб, пул маблағини қўювчига қайтарилади.

17. Микрокредит ташкилотининг бош бухгалтери муҳрлар, штамплар ва бланклардан фойдаланиш, уларнинг йўқолиши ёки суиистеъмолчилик мақсадларида фойдаланиш шароитига имкон бермаслик учун тегишли равишда сақланишини таъминлаши шарт. Микрокредит ташкилоти раҳбарининг буйруғи асосида бош бухгалтер муҳрларни рўйхатга олиш китобини юритади. Мазкур китобда муҳрлар ва бурчак муҳрларининг ҳисоби уларни сақлаётган бухгалтер ҳамда кассирлар фамилияси ва лавозими ҳамда бириктирилган бурчак муҳрларнинг изи кўрсатилган ҳолда имзо орқали расмийлаштирилади.

18. Микрокредит ташкилотларида бухгалтерия ҳисобини юритиш учун Бош ва Ёрдамчи китоблардан (синтетик ва аналитик ҳисоб) фойдаланилади.

19. Бош китоб (5-илова) бу иккинчи тартибли баланс ҳисобварақлари режаси номенклатурасига мос иккинчи тартибли баланс ҳисобварақлари гуруҳи бўлиб, молия ҳисоботларни (баланс ҳисоботи, даромад ва харажатлар тўғрисида ҳисоботи ва бошқалар) тайёрлашда ишлатиладиган йиғма маълумотларни акс эттиради.

20. Микрокредит ташкилотларида бош китоб кунлик баланс шаклида юритилади. Бундан ташқари бош китоб баланс ҳисобварақлари бўйича маблағлар айланмаси ва қолдиқлари маълумотидан ташкил топиши мумкин. Бош китоб маълумотлари қуйидаги ёрдамчи китоблар маълумотлари асосида шакллантирилади:

— пул маблағларини ҳисобга олиш китоби (6-илова);

— берилган микрокредит, микролизинг, микроқарз ва бошқа микромолиялаш операцияларни ҳисобга олиш китоби (7-илова);

— ҳисобдор шахслар билан ҳисоб-китобларни ҳисобга олиш китоби (8-илова);

— кам баҳоли ва тез эскирувчи буюмларни ҳисобга олиш китоби (9-илова);

— меҳнатга ҳақ тўлашни ҳисобга олиш китоби (10-илова);

— ҳисобот даври харажатларини ҳисобга олиш китоби (11-илова);

— асосий воситалар ва номоддий активларни ҳисобга олиш китоби (12-илова);

— кирим ва чиқим касса китоблари (13, 14-иловалар).

касса китоби (17-илова).

20¹. Бош ва ёрдамчи китоблар ҳисобварақлар режаси номенклатурасига мос иккинчи тартибли баланс ҳисобварақлари бўйича ҳар ой учун алоҳида юритилиши лозим.

Бош ва ёрдамчи китоблар дастурий йўл билан юритилиши мумкин, касса китоби бундан мустасно. Бунда бош ва ёрдамчи китоблар (кирим ва чиқим бўйича касса китоблари ҳар куни) қоғозга кўчирилиб, хронологик тартибда ҳар ой учун алоҳида тикилади, ўсиб бориш тартибида рақамланади ҳамда варақлар сони кўрсатилган ҳолда микрокредит ташкилоти раҳбари ва бош бухгалтери томонидан имзоланади.

21. Барча кунлик операциялар Ёрдамчи китобда хронологик тартибда акс эттирилади. Ёрдамчи китоб учун манба бўлиб қуйидаги бирламчи бухгалтерия ҳужжатлари ҳисобланади:

— кирим касса ордери (4-илова);

— чиқим касса ордери (3-илова);

— тўлов топшириқномаси (умумий қабул қилинган шаклда);

— бошқа бирламчи ҳужжатлар.

22. Ёрдамчи китобни юритишни соддалаштириш ва қўшимча назорат учун касса операциялари ҳисоби кирим ва чиқим бўйича касса китобларида юритилади. Кун охирида кирим ва чиқим касса китобларидаги қолдиқлар касса билан солиштирилади. Мазкур китоблардаги маълумотлар ҳар бир ҳисобварақ бўйича алоҳида йиғилиб, ёрдамчи китобга ўтказилади. Касса ҳужжатлари алоҳида тикиб борилади ва улар кассада сақланади.

23. Микрокредит ташкилоти касса китобининг барча варақлари рақамланган, ип ўтказиб тикилган ва микрокредит ташкилоти ижро этувчи орган раҳбари ва бош бухгалтерининг имзоси, шунингдек, микрокредит ташкилоти муҳри билан тасдиқланади.

Касса китоби варақлари ёзувлари икки нусхада юритилади. Касса китоби варақларининг иккинчи нусхаси йиртиб олинадиган бўлиб, у кассирнинг ҳисоботи бўлиб ҳисобланади. Касса китобининг ҳар иккала варағи бир хил рақамланади. Ҳар куни, иш куни охирида кассир кун давомидаги операциялар якунини ҳисоблайди, кейинги кунга кассадаги пуллар қолдиғини ҳисоблаб чиқаради ва бухгалтерияга кассир ҳисоботи сифатида йиртиб олинган иккинчи варақни кирим ва чиқим касса ҳужжатлари билан биргаликда касса китобига имзо чектириб топширади.

24. Ҳисобга олиш даври молиявий операциялар таҳлилидан бошланиб, молиявий ҳисоботларни тузиш ва ҳисобварақларни ёпишгача бўлган ҳисоб жараёнининг кетма-кет босқичини ўз ичига олади.

Ҳисобга олиш даври қуйидаги босқичлардан иборат:

а) бирламчи ҳужжатларни расмийлаштириш (кирим касса ордери, чиқим касса ордери ва бошқа ҳужжатлар);

б) ёрдамчи китобларда операцияларни рўйхатга олиш;

в) ойнинг охирида ёрдамчи китоблардаги жами суммани Бош китобга ўтказиш;

г) ой охирида бухгалтерия балансини тайёрлаш;

д) бухгалтерия баланси асосида молиявий ҳисоботни тайёрлаш;

е) ҳисобот йили охирида микрокредит ташкилотининг фойда ва зарарлар ҳисобварақларини ёпиш;

ж) йиллик молиявий ҳисоботларни тузиш.

25. Бош ва Ёрдамчи бухгалтерия китобларида ҳеч қандай тузатишлар қилинишига рухсат этилмайди. Ўчирувчи суюқликлар ёрдамида, шунингдек, суммаларни ўчириб ёзиш ва тузатиш йўли билан тузатишлар киритиш тақиқланади.

26. Аниқланган хато ёзувлар ушбу хато ёзувлар киритилган ҳисобварақларга тескари ёзувлар киритиш йўли билан (сторно усулида) тузатиш ордерларини тузиш асосида тузатилиши лозим.

27. Тузатиш ордери икки нусхада тузилади:

а) биринчи нусхаси ўтказмани тасдиқловчи бирламчи ҳужжат ҳисобланади;

в) иккинчи нусхаси тузатиш ордерларини рўйхатга олиш китобига тикилади.

28. Тузатиш ордери матнида қачон ва қайси ҳужжатда хатога йўл қўйилгани кўрсатилиши керак, агарда қарздорнинг ташаббуси билан берилган аризага асосан бўлса, унда аризага эслатма берилади. Ушбу ариза бирламчи ҳужжатлар билан бирга сақланади.

29. Тузатиш ордери иккинчи нусхасининг тескари томонида, шунингдек, рўйхатга олиш китобида хатога йўл қўйган шахснинг Ф.И.Ш. ва лавозими кўрсатилади. Рўйхатга олиш китоби бош бухгалтерда сақланади.

30. Суммаси кейинчалик сторно билан тузатилган кредит карточкасида ёки шахсий ҳисобварақдаги хато ёзув қаршисига албатта «Сторноланган» белгиси қўйилиши, тузатиш киритилган сана ва тузатиш ордерининг рақами кўрсатилиши шарт. Бу қайд тузатиш ордерини имзолаган бош бухгалтер ёки унинг муовини имзоси билан тасдиқланади.

31. Микрокредит ташкилотлари, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда, банкларда депозит ҳисобварақлари ва бошқа банк ҳисобварақлари очиш ҳуқуқига эга.

Микрокредит ташкилотларида мижозларга микромолия хизматларини кўрсатиш ва ички хўжалик операциялари бўйича шахсий ҳисобварақларни очиш тартиби ушбу Йўриқноманинг 20-иловасига мувофиқ амалга оширилади.

32. Микрокредит ташкилоти билан мижоз ўртасида микрокредит (микролизинг, микроқарз, истеъмол кредити) бериш бўйича шартнома кучга киргандан сўнг, кейинги иш кунидан кечиктирмасдан мижозга шахсий ҳисобварақ очилади. Бунда микрокредит ташкилоти томонидан ҳар бир қарздорга ҳар бир микрокредит (микролизинг, микроқарз, истеъмол кредити) бўйича алоҳида кредит карточкаси очилади.

33. Микрокредит ташкилотлари томонидан якка тартибдаги тадбиркорлар ва юридик шахсларга тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириш учун ажратиладиган микрокредитлар ҳамда жисмоний шахсларга микроқарзлар миқдори қонунчилик билан белгиланади.

34. Микрокредит ташкилоти томонидан юридик шахс ва якка тартибдаги тадбиркорларга микрокредит ҳамда жисмоний шахсларга микроқарзлар берилганда ҳар бир қарз олувчининг ҳар бир микрокредит ва микроқарзи бўйича қоғоз шаклида кредит карточкаси расмийлаштирилиб, унда микрокредит ва микроқарзлар бўйича амалга оширилган операциялар ҳисоби олиб борилади. Кредит карточка ва унда амалга оширилган микрокредит ва микроқарзлар бўйича операцияларнинг ҳисоби дастурий йўл билан амалга оширилиши мумкин.

Кредит карточкасида қуйидагилар кўрсатилган бўлиши лозим:

қарз олувчи жисмоний шахснинг исми, фамилияси ва отасининг исми, қарз олувчи юридик шахснинг номи;

шахсий ҳисобварақ рақами;

қарз олувчи жисмоний шахснинг паспорт ёки шахсни тасдиқловчи бошқа ҳужжат маълумотлари, қарз олувчи юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома маълумотлари;

қарз олувчи жисмоний шахснинг турар жойи, қарз олувчи юридик шахснинг жойлашган ери ҳамда уларнинг контакт маълумотлари;

мажбуриятлар таъминланганлиги ҳақида маълумотлар;

кафиллар тўғрисида маълумотлар, шу жумладан уларнинг паспорт ёки шахсларини тасдиқловчи бошқа ҳужжатлар маълумотлари, турар жой (жойлашган ери) ва контакт маълумотлари;

микрокредит ёки микроқарзнинг мақсади;

микрокредит ёки микроқарз шартлари тўғрисида маълумотлар;

микрокредит ёки микроқарз бўйича ҳисобланган ва тўланган фоизлар тўғрисида маълумот;

микрокредит ёки микроқарзни қайтариш суммалари тўғрисида маълумот;

тўлов муддатини кечиктириш тўғрисида маълумот.

35. Микрокредит ва микроқарз бериш бўйича операциялар ўтказилганда бош бухгалтер:

ҳар бир қарздор учун ҳар бир микрокредит (микроқарз) шартномасига асосан алоҳида шахсий ҳисобварақ очади;

микрокредит (микроқарз) бериш бўйича операцияларни ва тегишли ўтказмаларни амалга оширишни тасдиқлайди.

Микрокредит (микроқарз) шартномалари бухгалтерияда бош бухгалтер жавобгарлиги остида сақланади.

36. Қарз олувчига маблағларни бериш ушбу Йўриқномага мувофиқ пул маблағларни беришни расмийлаштириш жараёни ва ҳисобига мувофиқ амалга оширилади.

Бунда микрокредит ва микроқарз бўйича нақд пул маблағлари берилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет Микрокредит ва микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи;

Кредит 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ҳисобварағи.

Микрокредит ва микроқарз мижозга нақд пулсиз тарзда берилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет Микрокредит ва микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» ҳисобварағи.

37. Микрокредит ва микроқарзни қайтариш ҳисобварағида маблағларни ҳисобга олиш ва фоизлар ҳисоблаш ушбу Йўриқномага мувофиқ келиб тушган пул маблағларни расмийлаштириш жараёни ва ҳисобига мувофиқ амалга оширилади.

38. Микрокредит ва микроқарз бўйича асосий қарз ва ҳисобланган фоизлар нақд пулда сўндирилганда қуйидаги ўтказма амалга оширилади:

Дебет 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ҳисобварағи;

Кредит Микрокредит ёки микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи;

Кредит 163** — Микрокредит ёки микроқарз бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар бўйича тегишли ҳисобварақ.

Худди шунингдек, микрокредит ва микроқарз бўйича асосий қарз ва ҳисобланган фоизлар нақд пулсиз шаклда сўндирилганда қуйидаги ўтказма амалга оширилади:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» ҳисобварағи;

Кредит Микрокредит ёки микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи;

Кредит 163** — Микрокредит ёки микроқарз бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар бўйича тегишли ҳисобварақ.

39. Ҳисобланган фоизлар суммаси микрокредит ташкилоти томонидан ҳар хил микрокредит ёки микроқарз турлари бўйича белгилаган йиллик фоиз ставкасидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади. Фоизлар ҳисоблашда бир йил деб 365 (366) кун қабул қилинади. Фоизлар микрокредит ёки микроқарз берилган санадан бошлаб ҳақиқий кунлар миқдоридан (микрокредит ёки микроқарз берилган кун ҳисобга олинган ҳолда) ёки фоизларни қайтаришни охирги кунидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади.

40. Олиниши лозим бўлган фоизлар ҳар куни ҳисобланади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:

Дебет 163** — Микрокредит ёки микроқарз бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар бўйича тегишли ҳисобварақ;

Кредит 42000—44500 — Микрокредит ва микроқарзлар бўйича фоизли даромадлар тегишли ҳисобварағи.

41. Микрокредит ёки микроқарзнинг асосий суммаси ёки фоизлар қайтарилиши 60 ва ундан ортиқ кунга кечиктирилган ҳолда ва бундай микрокредит ва микроқарзлар бўйича фоизларни баланс ҳисобварақларида ҳисоблаш тўхтатилганда, ҳисобланган, лекин олинмаган барча фоизлар қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан ҳисобдан чиқарилиши лозим:

Дебет 4200—4500 — Микрокредит ва микроқарзлар бўйича фоизли даромадлар тегишли ҳисобварағи;

Кредит 163** — Микрокредит ёки микроқарз бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар бўйича тегишли ҳисобварақ.

Шунингдек, ушбу фоизлар суммасини кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларида акс эттириш учун қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 91501 — «Берилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар бўйича ҳисобланган фоизлар» ҳисобварағи;

Кредит 96335 — «Активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари бўйича контр-ҳисобварақ».

42. Фоизлар балансдан ҳисобдан чиқарилганидан сўнг, фоизларни кейинги ҳисоблаш фақат балансдан ташқари 91501 — «Берилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар бўйича ҳисобланган фоизлар» ва 91505 — «Бошқа активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари» ҳисобварақларида қоида бўйича 3 йилдан ошмаган вақтгача амалга оширилиши мумкин. Бунда барча муддати ўтган фоизлар кредитнинг асосий суммаси тўлиқ қопланганидан ва тўланганидан кейин даромадга киритилиши мумкин.

Аввал ҳисобдан чиқарилган ва балансдан ташқари ҳисобланадиган фоизларни қайтаришда:

Дебет 96335 — «Активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари бўйича контр-ҳисобварақ» ҳисобварағи;

Кредит 91501 — «Берилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар бўйича ҳисобланган фоизлар» ҳисобварағи.

43. Микрокредит ва микроқарзлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасига ўтказмалар микрокредит ташкилотининг харажатига 56802 — «Микроқарз ва микрокредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи орқали олиб борилиши ва жорий давр учун «Фойда ва зарарлар тўғрисида ҳисобот»да акс эттирилиши шарт:

Дебет 56802 — «Микрокредит ва микроқарзлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи;

Кредит Микрокредит ва микроқарзлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив).

Микрокредит ташкилоти томонидан кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасига ўтказмалар белгиланган талаблардан кам бўлганда, қўшимча ўтказмалар ушбу ҳолат аниқланган даврда микрокредит ташкилотининг харажатига 56802 — «Микроқарз ва микрокредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи орқали олиб борилади ва жорий давр учун «Фойда ва зарарлар тўғрисида ҳисобот»да акс эттирилади.

Микрокредит ташкилоти томонидан белгиланган талабларга нисбатан ортиқча шакллантирилган захиралар камайтирилганда, шунингдек қарздор томонидан захира шакллантирилган актив бўйича маблағлар қайтарилганда ортиқча шакллантирилган захиралар 56802 — «Микроқарз ва микрокредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» (захира ҳисобот йилида яратилган бўлса) ҳисобварағига ёки 45921 — «Ҳисобдан чиқарилган маблағларнинг қайтарилиши» (захира ҳисобот йилидан олдинги йилда яратилган бўлса) ҳисобварағига олиб борилади ва жорий давр учун «Фойда ва зарарлар тўғрисида ҳисобот»да акс эттирилади.

44. Тегишли захиралар ҳисобидан микрокредит ва микроқарзларни ҳисобдан чиқариш қуйидаги ўтказма билан амалга оширилади:

Дебет Микрокредит ва микроқарзлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив);

Кредит Микрокредит ва микроқарз бўйича тегишли шахсий ҳисобварағи.

Бунда захира ҳисобига ҳисобдан чиқарилган активнинг келгуси ҳисоби 95413 — «Ҳисобдан чиқарилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар» ҳисобварағида юритилади. Захира ҳисобига ҳисобдан чиқарилган актив ва унга ҳисобланган фоизлар балансдан ташқари «Кўзда тутилмаган ҳолатлар» ҳисобварақларида камида уч йил юритилади ва микрокредит ташкилоти томонидан уларни ундириш бўйича тегишли чоралар кўрилиши шарт. Микрокредит ташкилоти томонидан захира ҳисобига ҳисобдан чиқарилган актив ва унга ҳисобланган фоизлар бўйича ҳар ойда қарздорга қарздорликни сўндириш бўйича даъво хати ва тегишли «Кўзда тутилмаган ҳолатлар» ҳисобварақларидан кўчирмалар юборилади.

Ушбу даъво хати ва кўчирмалар судга қарздорликни ундириш бўйича мурожаат этиш учун асос ҳисобланади. Кўрилган чоралар натижасида қарздорлик қопланмаган тақдирда, яратилган захира ҳисобига ҳисобдан чиқарилган актив ва унга ҳисобланган фоизлар микрокредит ташкилоти томонидан белгиланган тартибда ҳисобдан чиқарилади.

45. Олдин балансдан ҳисобдан чиқарилган микрокредит ва микроқарзлар бўйича асосий қарз ва фоизлар нақд пулда ёки нақд пулсиз шаклда пул ўтказиш йўли билан ундирилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилади:

Дебет 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ёки 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» ҳисобварағи;

Кредит 45921 — «Ҳисобдан чиқарилган маблағларнинг қайтарилиши» ҳисобварағи;

Кредит 42000—44500 — Микрокредит ва микроқарзлар бўйича фоизли даромадлар тегишли ҳисобварағи.

Кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларида олдин ҳисобдан чиқарилган микрокредит ва микроқарз суммаси (асосий қарз)га:

Дебет 96397 — «Бошқа кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақлари бўйича контр-ҳисобварақ»;

Кредит 95413 — «Ҳисобдан чиқарилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар».

46. Микрокредит ташкилоти томонидан микролизингга берилган активларнинг ҳисоби 15600 — «Микролизинг (молиявий ижара)» ҳисобварақларида юритилади.

47. Микрокредит ташкилотида микролизингга берилаётган актив бўйича дебиторлик қарзни дастлабки тан олиш микролизинг шартномасининг амал қилиш муддати бошланишида амалга оширилади. Бунда микрокредит ташкилоти ушбу дебиторлик қарзни ўз балансида лизингга берилган микролизинг объектини сотиб олиш, уни лизинг олувчига етказиб бериш ва фойдаланишга шай ҳолга келтириш билан боғлиқ харажатлар йиғиндиси актив сифатида тан олади.

48. Микрокредит ташкилоти микролизинг объекти учун тўловларни сотувчига олдиндан тўлаб берган ҳолда микролизинг объекти тўғридан-тўғри лизинг олувчига етказиб берилса, микрокредит ташкилоти фойдаланишга қабул қилиш далолатномасига асосан, қуйидаги бухгалтерия амалларини бажаради:

а) Дебет 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

б) Дебет 15607 — «Микролизинг»;

Кредит 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

49. Микрокредит ташкилоти томонидан амалга оширилган ва микролизинг шартномасига мувофиқ лизинг олувчи томонидан қопланадиган дастлабки бевосита харажатлар микролизинг объектининг қийматига қўшилади.

Микролизинг шартномасига мувофиқ юқоридаги харажатлар лизинг олувчи томонидан қопланмаган тақдирда, мазкур харажатлар юзага келган пайтдаги тегишли ҳисобот даври харажатлари сифатида тан олинади.

50. Микрокредит ташкилоти томонидан микролизингга берилаётган актив бўйича дебиторлик қарзи дастлабки тан олинганидан сўнг, кейинги ҳисоб лизинг олувчи томонидан тўланадиган микролизинг бўйича асосий қарз суммасини (дастлабки тан олинган суммани) ва у бўйича фоизларнинг ҳисобини юритишдан иборат. Кейинги ҳисоб микролизинг объектини баҳолаб боришни ҳам ўз ичига олади.

51. Микрокредит ташкилотининг даромади лизинг олувчи томонидан лизинг тўловларининг амалга оширилишидан қатъи назар, тегишли ҳисобот даврларида лизинг тўловлари жадвалига мувофиқ ҳисобланади.

52. Микрокредит ташкилот томонидан микролизинг бўйича фоизли даромадлар ҳар куни ҳисобланади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари берилади:

Дебет 16323 — «Микролизинг (молиявий ижара) бўйича олиш учун ҳисобланган фоизлар»;

Кредит 45105 — «Микролизинг бўйича фоизли даромадлар».

53. Лизинг тўловлари келиб тушган ҳолларда, хусусан асосий қарзнинг қайтарилган суммасига ҳамда фоизли даромад суммасига қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари берилади:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит 15607 — «Берилган микролизинг»;

Кредит 16323 — «Микролизинг (Молиявий ижара) бўйича олиш учун ҳисобланган фоизлар».

54. Микролизинг шартномаси муддати тугаганидан сўнг лизинг тўловларини тўлаш шартлари тўлиқ бажарилган тақдирда 15607 — «Берилган микролизинг»; ва 16323 — «Микролизинг (Молиявий ижара)» бўйича олиш учун ҳисобланган фоизлар ҳисобварақлари қолдиғи нолга тенг бўлади.

Лизинг олувчи томонидан микролизинг объекти микролизинг шартномаси муддати тугамасидан олдин сотиб олинган ҳолларда ҳам ушбу ҳисобварақлардаги қолдиқ нолга тенг бўлади.

55. Микролизинг объекти лизинг олувчи томонидан микролизинг шартномаси шартлари бузилганлиги сабабли қайтариб олинганида, лизинг берувчи микрокредит ташкилоти ушбу активнинг тақдирини ҳал этгунга қадар уни ўз балансига қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари орқали қабул қилади:

Дебет 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар»;

Кредит 15607 — «Берилган микролизинг».

56. Лизинг олувчи томонидан лизинг тўловлари ўз вақтида амалга оширилмаган тақдирда активга ўстирмаслик мақоми берилади ва активнинг келгуси ҳисоби мазкур Йўриқноманинг 41-42-бандларига мувофиқ амалга оширилади.

57. Микролизинг операциялари бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасига ўтказмалар микрокредит ташкилотининг харажатига 56838 — «Микролизинг (молиявий ижара) бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи орқали олиб борилиши ва жорий давр учун «Фойда ва зарарлар тўғрисида ҳисобот»да акс эттирилиши шарт:

Дебет 56838 — «Микролизинг (молиявий ижара) бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи;

Кредит 15699 — «Микролизинг бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)».

58. Тегишли захиралар ҳисобидан микролизингни ҳисобдан чиқариш қуйидаги ўтказма билан амалга оширилади:

Дебет 15699 — «Микролизинг бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)»;

Кредит Тегишли микролизинг ҳисобварағи.

59. Олдин балансдан ҳисобдан чиқарилган микролизинг бўйича асосий қарз ва фоизлар нақд пулда ундирилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 10101 — «Кассадаги пул маблағлари»;

Кредит 45921 — «Ҳисобдан чиқарилган маблағларнинг қайтарилиши»;

Кредит 45100 — «Микролизинг (молиявий ижара) бўйича фоизли даромадлар».

Худди шунингдек, балансдан ҳисобдан чиқарилган микролизинг бўйича асосий қарз ва фоизлар нақд пулсиз ундирилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит 45921 — «Ҳисобдан чиқарилган маблағларнинг қайтарилиши»;

Кредит 45100 — «Микролизинг (молиявий ижара) бўйича фоизли даромадлар».

Олдин ҳисобдан чиқарилган микролизинг суммаси (асосий қарз)га:

Дебет 96397 — «Бошқа кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақлари бўйича контр-ҳисобварақ»;

Кредит 95413 — «Ҳисобдан чиқарилган микроқарзлар, микрокредитлар ва микролизинглар».

60. Микрокредит ташкилотлари микролизинг шартномаси бўйича лизинг олувчи сифатида иштирок этган тақдирда лизингга олинган активлар ҳисоби 16515 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи», лизинг бўйича юзага келган мажбуриятлар эса 22100 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича мажбуриятлар»нинг тегишли мос ҳисобварақларида юритилади.

61. Микролизинг лизинг олувчи микрокредит ташкилотининг молиявий ҳисоботларида ҳам актив ҳам мажбурият сифатида тан олинади. Ушбу дастлабки тан олиш микролизинг шартномаси муддати бошланишида амалга оширилади. Бунда, лизинг олувчи микрокредит ташкилоти лизинг объектини ўз балансида соф инвестиция қиймати ёки унинг ҳаққоний қийматининг қайси бири кичик бўлса ўша суммада акс эттиради.

62. Микролизингни дастлабки тан олишда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси бажарилади:

Дебет 16515 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи»;

Кредит 22100 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича мажбуриятлар»нинг тегишли ҳисобварағи.

63. Микролизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан амалга оширилган микролизинг объектини сотиб олиш, етказиб бериш ёки белгиланган мақсадда фойдаланиш учун яроқли ҳолга келтириш билан боғлиқ харажатлар микролизинг объектининг қийматига қўшилади.

64. Микролизинг объекти лизинг олувчи микрокредит ташкилоти балансида актив ва мажбуриятларнинг алоҳида моддалари сифатида акс эттирилиши лозим. Микролизинг бўйича мажбуриятни актив суммасидан чегириб ташлаган ҳолда (контр-актив ҳисобварақ сифатида) кўрсатишга рухсат этилмайди.

65. Лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан микролизинг дастлабки тан олингандан сўнг кейинги ҳисоб мажбурият бўйича асосий қарз суммасини (дастлабки тан олинган суммани) ва микролизинг бўйича фоизлар тўлаш ҳисобини юритишдан иборат.

Кейинги ҳисоб, микролизинг билан боғлиқ барча хавф-хатарлар лизинг олувчига ўтганлиги сабабли лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан микролизинг объектини баҳолаб бориш, амортизация ажратмаларини ва шартномада кўзда тутилган бошқа харажатларни амалга ошириш ишларини ҳам ўз ичига олади.

66. Дастлабки тан олишда ёки объектни лизингга олиш вақтида лизинг олувчи микрокредит ташкилотнинг микролизинг фоизи бўйича харажатлари бухгалтерия ҳисобида акс эттирилмайди.

67. Лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан лизинг тўловлари жадвалига мувофиқ микролизинг бўйича фоизли харажатлар ҳар куни ҳисобланади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари берилади:

Дебет 54301 — «Лизинг (микролизинг) бўйича фоизли харажатлар».

Кредит 22408 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича ҳисобланган фоизлар».

68. Лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан лизинг тўловлари қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари орқали амалга оширилади:

Дебет 22408 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича ҳисобланган фоизлар»;

Дебет 22100 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича мажбуриятлар»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»).

69. Лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан микролизинг объекти бўйича амортизация ажратмалари ушбу Йўриқноманинг 99-банди талаблари асосида амалга оширилади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 56626 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи бўйича эскириш суммаси»;

Кредит 16519 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи бўйича йиғилган эскириш суммаси (контр-актив)».

Агар микролизинг объектига эгалик ҳуқуқи ўтиши микролизинг шартномасида белгиланмаган бўлса, микролизинг объекти бўйича эскириш микролизинг шартномасининг амал қилиш муддатидан ёки активнинг фойдали хизмат қилиш муддатидан қайси бири кичик бўлса ўша муддатга ҳисобланади.

70. Аниқ бир даврдаги лизинг олувчи микрокредит ташкилотининг микролизинг объекти бўйича амортизация ажратмаси ва молиявий харажатлари (микролизинг бўйича фоизлари) суммаси мазкур даврда тўланиши керак бўлган лизинг тўловлари суммасига тенг бўлмаслиги мумкин.

71. Микролизинг объектини йиллик қайта баҳолаш лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан қонунчиликда ўрнатилган тартибда амалга оширилади.

72. Лизинг олувчи микрокредит ташкилоти томонидан охирги тўловлар амалга оширилганидан кейин 16515, 16519, 22100 ва 22408 баланс ҳисобварақларида мазкур лизинг операциялари бўйича очилган шахсий ҳисобварақлар (аналитик ҳисоб) қолдиғи нолга тенг бўлади ва мулкка эгалик ҳуқуқи лизинг олувчига ўтади.

Микролизинг объектининг лизинг олувчи микрокредит ташкилотига ўтказиш қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари орқали амалга оширилади:

а) Дебет 16519 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи бўйича йиғилган эскириш суммаси (контр-актив)»;

Кредит 16515 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи»;

б) Дебет 16500 — «Асосий воситалар»нинг тегишли ҳисобварағи;

Кредит 165** — Асосий воситаларнинг йиғилган эскириш суммаси тегишли ҳисобварағи (контр-актив).

73. Микролизинг шартномаси муддати охирида лизинг олувчи микрокредит ташкилотига микролизинг объектининг сотиш санасидаги ҳаққоний қийматидан паст нархда сотиб олиш ҳуқуқи берилган бўлса, сотиб олиш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали амалга оширилади:

Дебет 22100 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича мажбуриятлар»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»).

22100 — «Лизинг (молиявий ижара) бўйича мажбуриятлар» ҳисобварағи ёпилганидан сўнг, микролизинг объектига бўлган мулк ҳуқуқи лизинг олувчига ўтади ва бунда 72-бандда кўрсатилган бухгалтерия ўтказмалари бажарилади.

74. Микролизинг шартномаси унинг амал қилиш муддатидан олдин тўхтатилиб лизинг берувчи томонидан микролизинг объекти шартнома шартларида белгиланган тартибда олиб қўйилган тақдирда, микролизинг объектини лизинг берувчига қайтариш микролизинг шартномасининг амал қилиш муддати тўхтатилган санадаги микролизинг объектининг қопланмаган қиймати суммасида амалга оширилади ва бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилади:

Дебет 16519 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи бўйича йиғилган эскириш суммаси (контр-актив)»;

Кредит 16515 — «Объектларни ижарага олиш ва уни такомиллаштириш ҳуқуқи».

75. Микролизинг объектининг ҳисобдан чиқариш бўйича молиявий натижа (фойда ёки зарар) микролизинг объектининг қолдиқ (баланс) қиймати ва лизинг тўловлари жадвали бўйича қолган қарз ўртасидаги фарқ сифатида микролизинг объектининг ҳисобдан чиқариш билан боғлиқ бўлган харажатлар суммасини ҳисобга олган ҳолда аниқланади.

Микролизинг объектининг ҳисобдан чиқариш бўйича молиявий натижа (фойда ёки зарар) аниқланганида, олдинги қайта баҳолашлардаги микролизинг объекти қийматининг кўпайган суммаси, яъни олдинги баҳолашлар натижасида 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағининг кредит қолдиғи микролизинг объектининг чиқиб кетишидан кўрилган даромад таркибига қўшилади ва бир вақтнинг ўзида ушбу ҳисобварақ бўйича резерв капиталини камайтиради.

75¹. Лизинг олувчи микрокредит ташкилотида лизинг ҳисоби мазкур Йўриқноманинг 60 — 75-бандларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

76. Факторинг операцияларининг ҳисоби «Микрокредит ташкилотларида бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақлар режаси»га мувофиқ юритилади.

77. Факторинг операциялари бўйича тўлов ҳужжатларининг ҳисобини юритиш учун микрокредит ташкилоти томонидан 90966 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари — Факторинг» кўзда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварағида шахсий ҳисобварақ очилади. Ушбу ҳисобварақнинг дебетида сотиб олинган дебиторлик қарзларининг тўла суммаси акс эттирилади, кредитида эса тўловчилар томонидан тўла тўлаб берилган сотиб олинган дебиторлик қарзлари суммаси ҳисобдан чиқарилади.

78. Тарафлар томонидан факторинг (пул талабини бериш) тўғрисидаги шартнома имзоланганидан кейин микрокредит ташкилоти — молиявий агент маблағларни мижознинг талаб қилиб олингунгача асосий депозит ҳисобварағига, дисконт суммасини чегирган ҳолда, ўтказишни амалга оширади.

79. Маблағларни мижознинг асосий талаб қилиб олингунгача депозит ҳисобварағига ўтказишни микрокредит ташкилоти тўлов топшириқномаси билан амалга оширади. Қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

а) факторинг бўйича маблағлар мижоз ҳисобварағига ўтказиб берилганда:

Дебет 11101 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари — Факторинг» — (факторинг умумий суммасига);

Кредит 11195 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари — Факторинг бўйича дисконт (контр-актив)» — (дисконт суммасига);

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» — (Умумий сумма билан дисконт суммаси ўртасидаги фарқ суммасига);

б) факторинг бўйича маблағлар белгиланган тартибда ундирилганда:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»);

Кредит 11101 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари — Факторинг»;

в) факторинг бўйича дисконт суммаси даромадга тан олинганда:

Дебет 11195 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари — Факторинг бўйича дисконт (контр-актив)»;

Кредит 45217 — «Сотиб олинган дебиторлик қарзлари бўйича даромадлар — Факторинг».

80. Факторинг операцияларида мижоз тўлов талабномасининг юқори қисмида штамп қўйиши ёки «Факторинг» деб ёзиб қўйиши ва кредит бўйича микрокредит ташкилоти-молиявий агент факторинг ҳисобварағининг рақамини кўрсатиши керак.

81. Микрокредит ташкилоти мижозларга микрокредит, микроқарз ва бошқа микромолия хизматлари бўйича кассадан нақд пул беришда чиқим кирим касса ордерлари (3-илова)дан фойдаланилади.

82. Микромолиялаш хизматларини кўрсатиш учун бухгалтерия ходими берилаётган нақд пул суммаси бўйича ушбу Йўриқноманинг 15-бандига мувофиқ, чиқим касса ордерини тузади ва расмийлаштиради.

83. Чиқим касса ордери фақат бухгалтерия ходими томонидан чиқим касса ордерига имзо қўйилганидан сўнг кассага берилади. Чиқим касса ордерини пул олаётган шахс орқали кассага топшириш тақиқланади.

84. Кассир чиқим касса ордерини олганидан сўнг қуйидагиларни бажариши шарт:

а) пул олувчини чиқим касса ордерининг рақами бўйича чақиради;

в) микрокредит ташкилотнинг пул беришга рухсат бериш ҳуқуқига эга бўлган мансабдор шахслар имзолари борлигини ва бу имзолар мавжуд намуналар билан бир хиллигини текширади;

г) ҳужжатда рақам ва сўз билан кўрсатилган суммалар ўзаро мос келишини текширади;

д) ҳужжатда пул олинганлигини тасдиқловчи имзо қўйилганлигини текширади;

е) пул олувчининг шахсини тасдиқловчи паспорт ёки бошқа ҳужжат кўрсатилгани тўғрисидаги маълумотлар борлигини текширади;

ж) мижознинг шахсини тасдиқловчи паспорт текширилади ва кўрсатилаётган паспортдаги маълумотни ордердаги маълумотлар билан қиёслайди;

з) ҳужжатда кўрсатилган пул суммасини тайёрлайди, пул олувчидан у қанча пул олаётганлигини сўрайди, тайёрланган пул суммасини яна бир бор чиқим касса ордери билан қиёслайди ва уни пул олувчига бериб, чиқим касса ордерига имзо қўяди.

85. Қарздор томонидан микрокредит, микроқарз, микролизинг ва бошқа микромолия хизматлари бўйича ҳисобланган фоизлар ва бошқа комиссион тўловларни қайтариш нақд пул ва нақд пулсиз шаклида амалга оширилиши мумкин.

86. Микрокредит ташкилоти мижозларидан микрокредит, микроқарз, микролизинг ва бошқа микромолия хизматлари бўйича нақд пулларни қабул қилиш кирим касса ордерлари (4-илова) бўйича амалга оширилади.

Мижозлар ўз мажбуриятлари бўйича тўловларни нақд пул шаклида амалга оширганда, бухгалтерия ходими ушбу Йўриқноманинг 16-бандига мувофиқ, 1 нусхада кирим касса ордерини расмийлаштиради ва операцияни 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ҳисобварағи дебети бўйича акс эттиради. Шундан сўнг кирим касса китобига имзо қўйган ҳолда, ҳужжатларни кассага топширади.

87. Кассир кирим касса ордерларини олганидан сўнг, уларда бухгалтерия ходимининг имзоси борлигини ва ушбу имзони кассирда сақланувчи намуналарига мос келишини текшириши, мижоз имзоси қўйилганлиги, ундаги кўрсатилган сумманинг сон ва сўз билан ёзилганлигига мос келишини текшириши, шундан сўнг пул қўювчини чақириб, ундан нақд пулларни бирма-бир санаб олиш орқали қабул қилиб олиши лозим.

88. Пул қабул қилиб олганидан сўнг, кассир кирим касса ордерида кўрсатилган суммани қайта саналганда чиққан сумма билан солиштиради. Улар мос келган тақдирда, квитанцияга имзо қўяди, микрокредит ташкилоти кассаси муҳри билан тасдиқлайди ва пулни топширган шахсга беради. Кирим касса ордери бухгалтерга ёки кирим бўйича касса китобини юритувчи бошқа масъул ходимга кун охирида кунлик ҳужжатларга тикиб қўйиш учун берилади.

89. Кирим касса китобини юритувчи ходим кассага нақд пул маблағлари қабул қилинганда кирим касса ордерлари асосида операцияни кассирдан олинган кирим касса ордери асосида пул маблағлари кирими касса китобида акс эттиради.

90. Микрокредит ташкилотининг касса китобларига ёзувлар пул келиб тушгандан ва чиқиб кетгандан сўнг дарҳол киритилиши лозим, сўнгра баланс ҳисобварағи бўйича кун охирида касса қолдиғи чиқарилади. Ушбу касса қолдиғи кейинги кун учун бошланғич қолдиқ бўлади. Касса китоби (17-илова) қолдиғи кун якунида кассадаги пул маблағлари мавжудлиги билан солиштирилади. Номувофиқлик аниқланган тақдирда, орадаги фарқ суммаси 19908 — «Микрокредит ташкилотлари ходимлари билан бўладиган ҳисоб-китоблардаги ундириб олиниши лозим бўлган маблағлар» ҳисобварағининг дебетига ёки 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар» ҳисобварағининг кредитига олиб борилади.

91. Мижозлар томонидан микрокредит, микроқарз, микролизинг ва бошқа микромолия хизматлари бўйича ҳисобланган фоизлар ва бошқа комиссион тўловларни нақд пулсиз ўтказишда нақд пулсиз шаклидаги тўлов ҳисоби банкнинг микрокредит ташкилоти талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағидан кўчирма ва тўлов амалга оширилганлиги тўғрисида банкнинг белгиси билан тўлов топшириқноманинг нусхаси асосида олиб борилади. Ушбу операция микрокредит ташкилотининг 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» ҳисобварағи дебети бўйича акс эттирилади.

92. Пул маблағлари нақд пулсиз шаклда келиб тушганда бухгалтерия ходими:

банкнинг кўчирмасидаги микрокредит ташкилотининг 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» ҳисобварағига келиб тушган маблағларни қарздорнинг тўлов топшириқномаси (банк квитанцияси) нусхасидаги ўтказилган сумма маълумотлари билан солиштиради;

қарздорнинг кредит карточкасига операция санаси, ўтказилган сумма, қолдиқ, ҳисобланган фоизлар суммаси, фоизлар қолдиғини ёзади.

93. Тўланиши лозим бўлган кредитлар ҳисобварағида, микрокредит ташкилоти томонидан банклардан, бошқа молиявий ташкилотлардан олинган кредитлар суммаси ҳисобга олинади.

94. Ҳар бир олинган кредит бўйича алоҳида шахсий ҳисобварақларда ёрдамчи ҳисоб юритилиши зарур бўлиб, унда кредитнинг олинган санаси, олинган кредит бўйича барча тўловлар ва қолдиқ ҳисоби олиб борилади.

95. Олинган кредит ёрдамчи китобида кредит қисмининг «Бошқалар» устунида акс эттирилади. Кредитнинг қисман ёки тўлиқ қайтарилишида тўланган суммалар ёрдамчи китобининг дебет қисмининг «Бошқалар» устунида акс эттирилади.

96. Тузилган кредит шартномасига мувофиқ банкдан маблағлар олиш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит Кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган тегишли ҳисобварақ.

Олинган кредитларни сўндириш вақтида:

Дебет Кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган тегишли ҳисобварақ;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар».

97. Тўланиши лозим бўлган кредитлар ва бошқа мажбуриятлар бўйича фоизлар ҳар куни ҳисобланади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилади.

Дебет Тўланиши лозим бўлган кредитлар бўйича фоизли харажатларнинг тегишли ҳисобварағи;

Кредит 22410 — «Олинган кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар».

Ҳисобланган фоизларни сўндириш:

Дебет 22410 — «Олинган кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар».

98. Микрокредит ташкилоти фаолиятида микромолиявий хизматларни кўрсатиш жараёнида, ижарага бериш учун ёки маъмурий мақсадлар учун фойдаланиладиган, шунингдек бир йилдан ортиқ вақт мобайнида фойдаланиш кўзда тутилган моддий активлар асосий воситалар бўлиб ҳисобланади.

Асосий воситаларга бинолар, иншоотлар, асбоб-ускуналар, компьютерлар, мебель, ҳисоблаш техникаси, транспорт воситалари, фойдаланиш ҳуқуқларида харид қилинган ер, кутубхона фонди, қийматидан қатъи назар қуришда бино қийматига киритилмаган сигнализация ва телефонизация объектлари ва бошқалар киритилади.

Балансда асосий воситалар баланс (қолдиқ) қиймати бўйича акс эттирилади. Асосий воситалар кирим қилинганда балансда бошланғич (ҳақиқий) қиймати бўйича акс эттирилади.

Бошланғич қийматга асосий воситани сотиб олиш ёки уни қуриш (бино қуриш ва қурилишни тугаллаш) билан боғлиқ барча харажатлар, шу жумладан, тўланган солиқлар, божхона божлари ва йиғимлари ҳамда етказиб бериш, монтаж, ўрнатиш ва ишга тушириш билан боғлиқ бевосита активдан белгиланган мақсадда фойдалана олиш учун уни ишчи ҳолатига келтириш билан боғлиқ бўлган бошқа барча харажатларнинг суммаси киритилади.

Асосий воситаларнинг бошланғич қиймати вақти-вақти билан қайта баҳоланади. Асосий воситаларни қайта баҳолаш билан ҳисобга олган ҳолдаги қиймати тикланиш қиймати дейилади. Бухгалтерия балансида тан олинадиган актив суммаси, шунингдек, баланс қиймати деб ҳам аталади.

99. Фойдаланишда бўлган воситалар бўйича ҳар ойлик эскиришнинг ҳисобланиши улар фойдаланишга киритилган ойдан кейинги ҳар ойи эскириш ҳисобланади. Бунда 56600 — «Эскириш харажатлари» дебетланади ва йиғилган эскиришнинг контр-актив ҳисобварағи кредитланади.

Асосий воситаларнинг фойдалилик хизмати муддати ичида унинг бошланғич қиймати асосида тугатиш қийматини айириш билан эскириш ҳисобланади. Тугатиш қиймати асосий воситалар фойдалилик хизмати муддатининг тугаш вақтида уларни тугатиш билан боғлиқ харажатларни айириш орқали аниқланадиган ушбу асосий воситалардан кутилаётган қиймат ҳисобланади.

Эскиришни ҳисоблаш қуйидаги усулларда амалга оширилиши мумкин:

1) тўғри чизиқли ҳисоблаш усули;

2) бажарилган иш ҳажмига мутаносиб равишда ҳисоблаш усули;

3) тезлаштирилган усул (камайиб борувчи қолдиқ усули ва йиллар йиғинди усули).

100. Асосий воситаларнинг қийматини олдиндан тўлиқ ёки қисман тўлаш қуйидаги ўтказмалар билан расмийлаштирилади:

Дебет 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар».

Сотиб олинган асосий воситалар қуйидаги бухгалтерия ёзувлари билан балансда акс эттирилади:

Дебет 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи ёки 16561 — «Омбордаги асосий воситалар»;

Кредит 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

101. Асосий воситалар текинга олинганда:

Дебет 16561 — «Омбордаги асосий воситалар» ёки 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

Кредит 30905 — «Текинга олинган мулк» «(таъсисчилардан олинганда) ёки 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар» (бошқалардан олинганда).

102. Қурилиш, асосий воситаларни янгилаш, қайтадан тиклаш ва замонавийлаштириш билан боғлиқ бўлган барча чиқим ҳисоби «Тугалланмаган қурилиш» ҳисобварағида олиб борилади:

Дебет 16505 — «Тугалланмаган қурилишлар»;

Кредит 19909 — «Товар-моддий қийматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

Бино (иморат)лар фойдаланишга тайёр бўлган тақдирда, уларнинг қиймати 16509 — «Микрокредит ташкилоти бинолари ва бошқа иморатлари» ҳисобварағига тегишли қабул қилиш далолатномаси асосида ўтказилади. Агарда қурилиш ёки қайта тиклаш харажатлари сметасида мебель ва ускуналар сотиб олиш кўзда тутилган бўлса, уларнинг қиймати қабул қилиш далолатномаси умумий қийматдан алоҳида ажратилади ҳамда тўлиқ рўйхати кўрсатилади. Бунда қуйидаги бухгалтерия ёзувлари амалга оширилади:

а) бино қиймати суммасига:

Дебет 16509 — «Микрокредит ташкилоти бинолари ва бошқа иморатлари»;

Кредит 16505 — «Тугалланмаган қурилишлар»;

б) мебель ва ускуналар қиймати суммасига:

Дебет 16535 — «Мебель, мослама ва жиҳозлар»;

Кредит 16505 — «Тугалланмаган қурилишлар».

103. Асосий воситаларни қайта баҳолаш асосий восита объектларининг бошланғич қийматини уларнинг ҳақиқий қийматига мослаштириш мақсадида мунтазам равишда амалга оширилади. Агар ҳақиқий қийматни етарлича даражада аниқлаш имконияти мавжуд бўлса, микрокредит ташкилотлари барча асосий воситаларни битта гуруҳ доирасида қайта баҳоланган қиймати бўйича акс эттиради. Қайта баҳоланган қиймат бу объектларнинг қайта баҳолаш давридаги ҳақиқий қийматидан тўпланган амортизация ва қийматнинг пасайишидан кўрилган зарар суммаси чегириб ташланган қийматдир.

104. Асосий воситаларнинг алоҳида объектларини қайта баҳолашда асосий воситаларнинг ушбу объектига тегишли барча гуруҳлари қайта баҳоланади. Асосий воситаларнинг гуруҳи — бу микрокредит ташкилотида фойдаланиладиган тур ва усулига ўхшайдиган активларнинг йиғиндисидир. Асосий воситаларнинг бир гуруҳи таркибидаги объектлар бир вақтда қайта баҳоланади.

105. Ташкилот тасарруфидаги барча асосий воситалар, уларнинг хўжалик қарамоғида ёки оператив бошқарувида бўлган, шунингдек, учинчи томонга ижарага берилган ва учинчи томондан ижарага олинган мол-мулк, фойдаланиладиган ва фойдаланмайдиган мол-мулк, консервацияда сақланаётган, ҳисобдан чиқаришга тайёрлаб қўйилган, лекин белгиланган тартибда тегишли ҳужжатлар билан расмийлаштирилмаган, шунингдек, тугалланмаган қурилиш объектлари ва ўрнатишга мўлжалланган асбоб-ускуналар қайта баҳоланиши керак.

Ер майдонлари ва табиатдан фойдаланиш объектлари қиймати қайта баҳоланмайди.

106. Қайта баҳолаш микрокредит ташкилоти томонидан мустақил равишда ёки қонунчиликка мувофиқ баҳолаш фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқига эга бўлган малакали баҳоловчилар — экспертларни жалб қилган ҳолда, амалга оширилади. Асосий воситалар объектининг ҳақиқий қиймати деб уларнинг бозор қиймати ҳисобланади. Ҳақиқий қийматни тасдиқловчи бозордаги таққослама нархларни ўрганишга асосланган маълумотлар мавжуд бўлмаган ҳолатда микрокредит ташкилоти ҳақиқий қийматни даромад ёки амортизацияланган қийматга асосланган услуб ёрдамида тахминан аниқлаши мумкин.

108. Асосий воситаларни қайта баҳолаш учун қуйидаги усуллар қўлланилади:

1. Индекс усули;

2. Тўғридан-тўғри қайта баҳолаш усули.

109. Индекс усули. Қайта баҳолашнинг индекс усулида асосий воситаларнинг баланс қиймати ва қайта баҳолаш кунига шу активларнинг жамғарилган амортизацияси маълум индексдан фойдаланилган ҳолда қайта баҳоланади. Шундан кейин активларнинг қайта баҳоланган қиймати уларнинг баланс қиймати ва жамғарилган эскириш билан таққосланади ва ўртадаги фарқ суммасига тегишли бухгалтерия ёзувлари амалга оширилади:

1) агар активнинг қайта баҳоланган қиймати унинг баланс қийматидан ортиқ бўлса, ушбу ошган сумма 30908 «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағида қуйидаги бухгалтерия ёзуви орқали акс эттирилади:

а) Дебет 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

Кредит 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

б) қайта баҳолашгача бўлган ва қайта баҳолангандан кейин жамғарилган эскириш суммалари ўртасидаги фарқ суммасига:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

Кредит 165** — Асосий воситалар эскириш суммасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив);

в) қайта баҳолаш натижасида асосий воситанинг ўсган қиймати, ушбу актив бўйича олдинги қайта баҳолаш натижасига кўра харажат сифатида ҳисобга олинган қисми миқдоридагина даромад сифатида ҳисобга олиниши лозим;

2) қайта баҳолаш натижасида асосий воситаларнинг ҳақиқий қиймати камайса, у харажат сифатида ҳисобга олинади. Ушбу сумма 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағидан олдинги қайта баҳолаш натижасида бевосита мазкур актив бўйича ҳосил бўлган ижобий суммадан айириб ташланиши лозим. Бунда қуйидаги бухгалтерия ёзувлари амалга оширилади:

а) қайта баҳолашгача бўлган ва қайта баҳолангандан кейин жамланган эскириш ўртасидаги фарқ суммасига:

Дебет 165** — Асосий воситалар эскириш суммасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив);

Кредит 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

б) қайта баҳолаш натижасида аниқланган актив ҳақиқий қийматининг камайиш суммасига:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

Кредит 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

в) 30908 — ҳисобварағида акс эттирилган олдинги қайта баҳолаш суммаси етарли бўлмаган ҳолда, камайиш ва олдинги қайта баҳолаш суммалари ўртасидаги фарқ суммаси харажат сифатида ҳисобга олинади ва 55995 — «Бошқа фоизсиз харажатлар» ҳисобварағида акс эттирилади. Бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 55995 — «Бошқа фоизсиз харажатлар»;

Кредит 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

3) қайта баҳолашнинг индекс усулида, асосий воситаларнинг ҳар бир гуруҳи бўйича ушбу активларнинг сотиб олиш давридан келиб чиққан ҳолда ҳар хил индекслар қўлланилади.

110. Тўғридан-тўғри қайта баҳолаш усули. Асосий воситаларнинг тўлиқ тикланиши қиймати, алоҳида объектлар қийматини шунга ўхшаш янги объектларнинг қайта баҳолаш санасида шаклланган, тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланган бозор қиймати асосида тўғридан-тўғри қайта ҳисоблаш орқали аниқланади.

Тўғридан-тўғри қайта баҳолаш усулини қўллашда объектларнинг тўлиқ тикланиш қийматини тегишли ҳужжатлар билан тасдиқлаш учун ташкилот хоҳишига қараб қуйидагилардан фойдаланиш мумкин:

1) тайёрлов ташкилотларидан ва уларнинг махсус дилерларидан, товар-хом ашё биржаларидан, кўчмас мулк биржаларидан ўхшаш активнинг нарх (баҳо)лари тўғрисида ёзма шаклда олинган маълумотлар;

2) асосий фондларни сотиб олиш ва қайта баҳолаш кунларидаги Марказий банк курсига нисбатан ҳисоб-китоб коэффициенти аниқланадиган эркин айирбошланадиган валютада сотиб олинган асосий фондларнинг қиймати (тасдиқловчи ҳужжат мавжуд бўлганда) тўғрисидаги маълумотлар;

3) тегишли давлат ташкилотларидаги нарх (баҳо)лар тўғрисида маълумотлар;

4) қайта баҳолаш даврида оммавий ахборот воситаларида ва махсус адабиётда эълон қилинган нарх (баҳо)лар тўғрисидаги маълумотлар;

5) баҳоловчининг асосий фондларнинг қиймати тўғрисидаги ҳисоботи.

Тўғридан-тўғри усул билан асосий воситаларни қайта баҳолашда, бухгалтерия ҳисобида тегишли асосий восита бўйича ҳисобланган жамғарилган эскириш суммаси, шу активнинг қайта баҳолангандаги тикланиш қийматини қайта баҳолангунга қадар бўлган баланс қийматига бўлиш натижасида ҳосил қилинадиган коэффициентга кўпайтирилади.

111. Қайта баҳолашдан кейин активларнинг ҳақиқий қиймати уларнинг бошланғич тикланиш қиймати ва йиғилган эскириш суммаси билан таққосланади ва фарқ суммаларига мазкур Йўриқноманинг 109-бандига мувофиқ бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилади.

112. Юқоридаги бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилгандан кейин, активнинг қайта баҳоланган қиймати активнинг қолган ҳисоблаб чиқилган хизмат қилиш муддати давомида амортизацияланади.

113. 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағидаги қайта баҳолаш бўйича акс эттирилган ижобий натижа ҳар ойда тегишли актив тикланиш қийматининг эскириш суммаси билан бошланғич қийматининг эскириш суммаси ўртасидаги фарққа тенг равишда 31203 — «Тасдиқланмаган фойда (актив-пассив)» ҳисобварағига ўтказиб борилади. Бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

Кредит 31203 — «Тақсимланмаган фойда (актив-пассив)».

Тегишли актив ҳисобдан чиқарилаётганда 30908 — ҳисобварақдаги шу активга тегишли қайта баҳолаш натижаси тўлиқ 31203 — ҳисобварағига ўтказилади.

114. Омбордаги асосий воситаларни қайта баҳолаш натижаси қуйидаги бухгалтерия ўтказмалари орқали ҳисобга олинади:

1) тегишли активлар бўйича қайта баҳолашнинг ижобий натижаси:

Дебет 16561 — «Омбордаги асосий воситалар»;

Кредит 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси».

2) қайта баҳолаш натижасида асосий воситалар қийматининг камайиш суммаси:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматига нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ва/ёки

Дебет 55995 — «Бошқа фоизсиз харажатлар»;

Кредит 16561 — «Омбордаги асосий воситалар» — тегишли актив.

115. Микрокредит ташкилотининг асосий воситаларига эгалик ҳуқуқини беришни тасдиқловчи барча ҳужжатлар уларнинг баҳоси, суғурта полиси ва бошқа ҳужжатлари алоҳида йиғма жилдларда сақланиши лозим. Асосий воситаларнинг ёрдамчи ҳисоби ҳар бир асосий восита бўйича алоҳида карточкаларда (18-илова) юритилиши лозим.

116. Асосий воситалар ва эскиришни ҳисоблаш бўйича барча ўтказмалар 12-иловада акс эттирилади.

117. Микрокредит ташкилоти томонидан микрокредит ва микроқарзни сўндириш ҳисобидан олинган кўчмас мулк ва бошқа мулклар, 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар» ҳисобварағида ҳисобга олинади.

118. Агар микрокредит ва микроқарзни сўндириш гаровга олинган мулк ҳисобидан, ушбу мулкка бошланғич эгалик ҳуқуқини олиш орқали амалга ошириладиган бўлса, микрокредит ва микроқарзни баланс қиймати ёки гаровга олинган мулкнинг, уни сотиш билан боғлиқ харажатларни чиқариб ташлаган ҳолда, ҳаққоний қийматидан энг ками бўйича ҳисобга олинади. Бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар»;

Кредит Микрокредит ва микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи.

Агар гаровнинг бозор қиймати микрокредит, микроқарзнинг баланс қийматидан кам бўлса, уларнинг фарқи микрокредит, микроқарзлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга қарши зарарлар ҳисобварағи орқали ҳисобдан чиқарилади.

Дебет Микрокредит, микроқарзлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захирасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив);

Кредит Микрокредит ва микроқарз бўйича тегишли шахсий ссуда ҳисобварағи.

119. Бошқа хусусий мулк қийматининг ҳар қандай ўзгариши «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулк бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» ҳисобварағида акс эттирилиши лозим.

Дебет 56834 — «Бошқа хусусий мулклар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш»;

Кредит 16799 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)».

120. Бошқа хусусий мулкнинг қийматини назорат қилиш ва ҳисобга олиш уни сотишдан аввал амалга оширилади. Бошқа хусусий мулкни сотишдан кўрилган зарар ёки фойда, мос равишда даромад ёки харажат ҳисобварағида акс эттирилади. Бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 16799 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)»;

Кредит 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар».

1) Бошқа хусусий мулк баланс қийматидан юқори баҳода сотилганда:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар»,

Кредит 45913 — «Бошқа хусусий мулклар/активларни сотиш ёки диспозиция қилишдан олинган фойда»;

Бунда агар гаровга қўйилган мол-мулкнинг сотилишидан тушган сумма, микрокредит ташкилотининг талаблари миқдоридан ошиб кетса, тафовути гаровга берувчига қайтариб берилади.

2) Бошқа хусусий мулк баланс қийматидан паст баҳода сотилганда:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Дебет 55906 — «Бошқа хусусий мулклар/активларни сотиш ёки диспозиция қилишдан кўрилган зарарлар»;

Кредит 16701 — «Кўчмас мулк ва бошқа хусусий мулклар».

121. Камбаҳоли ва тез эскирувчи буюмлар (кейинги матнда — КТБ) — бу микрокредит ташкилотлари фаолиятида фойдаланиладиган ва қуйидаги мезонлардан бирига жавоб берадиган моддий активлардир:

а) хизмат муддати бир йилдан ошмайдиган;

б) хизмат муддатидан қатъи назар, (сотиб олинган вақтга) бир комплект учун қиймати Ўзбекистон Республикасида энг кам иш ҳақининг эллик бараваригача белгиланган буюмлар. Раҳбар ҳисобот йилига КТБ таркибида ҳисобини юритиш учун буюмлар қийматининг энг кам миқдорини белгилаш ҳуқуқига эга.

КТБга девонхона ва идора буюмлари, бланклар, почта ва ҳужжат маркалари ва бошқалар киради.

КТБ ҳисоби ҳақиқий сотиб олинган қиймати бўйича, божхона божлари ва йиғимлари, таъминловчи ва воситачи ташкилотларга тўланган воситачилик харажатлари, солиқлар (масалан, қўшилган қиймат солиғи) ва КТБ ни сотиб олиш билан бевосита боғлиқ бўлган бошқа харажатларни ҳисобга олган ҳолда юритилади.

122. КТБ қийматини тўлиқ ёки қисман олдиндан тўлаш қуйидагича бухгалтерия ёзуви билан амалга оширилади:

Дебет 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»).

КТБга кирим қилинганда:

Дебет 19921 — «Омбордаги камбаҳоли ва тез эскирувчи буюмлар ҳамда бошқа қимматликлар»;

Кредит 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

Омбордан КТБ фойдаланишга берилиши қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан амалга оширилади:

Дебет 56406 — «Девонхона, офис ва бошқа буюмлар харажатлари»;

Кредит 19921 — «Омбордаги камбаҳоли ва тез эскирувчи буюмлар ҳамда бошқа қимматликлар».

КТБ билан барча операциялар 9-иловага мувофиқ ҳисобга олиниши мумкин. Фойдаланишда ва омборда бўлган КТБ сақланишининг ҳисоби ва назорати тизимидан ташқари (журналларда) амалга оширилади.

123. Номоддий активлар — бу номонетар, идентификация қилинадиган активлар бўлиб, моддий ва жисм шаклига эга бўлмаган, фойдали хизмат муддати бир йилдан ортиқ бўлган, ҳамда улардан микромолиялаш хизматлари кўрсатишда ёки маъмурий мақсадлар учун фойдаланишга мўлжалланган активлардир.

Номоддий активларга патентлар, муаллифлик ҳуқуқлари, гудвилл (goodwill), савдо маркалари, компьютер дастурий таъминотлари, лицензиялар ва шу кабилар тегишлидир.

Агар дастурий таъминот тегишли жиҳознинг таркибий қисми бўлса, у моддий актив сифатида қаралади. Агар дастурий таъминот тегишли жиҳознинг таркибий қисми бўлмаса, у номоддий актив ҳисобланади.

124. Сотиб олинган номоддий актив бошланғич (ҳақиқий) қиймати бўйича баҳоланади ва ҳисобга олинади. Номоддий активларнинг бошланғич қийматини аниқлаш ушбу Йўриқноманинг 98-бандига мувофиқ аниқланади ва унинг ўзгаришига номоддий активларнинг фақат қайта баҳоланиши натижасида рухсат этилиши мумкин.

Номоддий активлар билан боғлиқ харажатлар, агар ушбу харажатлар келажакда шу активлар бўйича дастлабки ҳисобланган меъёрлардан юқори иқтисодий фойда олиб келиши мумкин бўлса, уларнинг бошланғич (ҳақиқий) қийматига қўшилиши мумкин. Барча бошқа харажатлар, улар қайси даврда юзага келган бўлса, ўша даврнинг жорий харажатлари сифатида акс эттирилади.

125. Хорижий валютага сотиб олинган номоддий активлар, балансда миллий валютада Марказий банкнинг хорижий валютага нисбатан давлат божхона декларацияси расмийлаштирилган кундаги курси бўйича акс эттирилади ва хорижий валюта курсининг ўзгариши муносабати билан қайта баҳоланмайди.

126. Номоддий активлар қийматининг олдиндан тўлиқ ёки қисман тўланиши қуйидаги бухгалтерия ёзувлари билан расмийлаштирилади:

Дебет 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»).

Активлар келиб тушганда:

Дебет 16601 — «Номоддий активлар»;

Кредит 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

127. Номоддий актив балансда дастлабки қиймати бўйича ҳисобга олингандан кейин, қайта баҳолаш санасида, агар унинг бозор баҳосини аниқлаш мумкин бўлса, номоддий актив қайта баҳоланади ва қайта баҳоланиш (тикланиш) қиймати бўйича ҳисобга олинади.

128. Қайта баҳолагандан сўнг номоддий активларнинг қайта баҳоланган қиймати уларнинг баланс қиймати ва жамғарилган эскириши билан таққосланади ва ўртадаги фарқ суммасига тегишли бухгалтерия ёзувлари амалга оширилади.

129. Агар активнинг қайта баҳоланган қиймати унинг баланс қийматидан ортиқ бўлса, ушбу ошган сумма 30908 «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағида қуйидаги бухгалтерия ёзуви орқали акс эттирилади:

а) Дебет 16601 — «Номоддий активлар»;

Кредит 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

б) қайта баҳолашгача бўлган ва қайта баҳолангандан кейинги жамғарилган эскириш суммалари ўртасидаги фарқ суммасига:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

Кредит 16605 — «Номоддий активларнинг йиғилган эскириш суммаси (контр-актив)».

130. Қайта баҳолаш натижасида номоддий активлар қийматининг ўсган суммаси шу актив бўйича илгариги қайта баҳолашнинг харажат сифатида ҳисобга олинган ва қийматини камайтирган суммасини қоплайдиган қисмигина даромад сифатида тан олинади.

131. Агар активнинг қайта баҳолангандаги қиймати унинг баланс қийматидан кам бўлса, унда активнинг суммаси камаяди ва бу камайиш қуйидаги бухгалтерия ёзуви билан расмийлаштирилади:

а) қайта баҳолашгача бўлган ва қайта баҳолангандан кейинги жамғарилган эскириш ўртасидаги фарқ суммасига:

Дебет 16605 — «Номоддий активларнинг йиғилган эскириш суммаси (контр-актив)»;

Кредит 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

б) қайта баҳолаш натижасида аниқланган актив қийматининг камайиш суммасига:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» (илгариги ўсиш миқдори доирасида);

Кредит 16601 — «Номоддий активлар».

132. Агар 30908 ҳисобварақдаги кредит қолдиқ (номоддий активларнинг айнан шу тоифасига тааллуқли қисми) етарли бўлмаса, унда қайта баҳоланган активнинг қўшимча камайган қиймати қуйидагича ҳисобга олинади:

Дебет 55995 — «Бошқа фоизсиз харажатлар»;

Кредит 16601 — «Номоддий активлар».

133. Қайта баҳолашнинг 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси» ҳисобварағига қўшилган ижобий натижа, ушбу Йўриқноманинг 113-бандига мувофиқ, ҳар ойда 31203 — «Тақсимланмаган фойда» (актив-пассив) ҳисобварағига бевосита ўтказиб борилади.

134. Номоддий активларга эскириш (амортизация ажратмалари), улардан фойдаланила бошланган ойнинг кейингисидан бошлаб ҳисоблаб борилади. Номоддий активларнинг амортизацияланадиган суммаси, уларнинг фойдали хизмат қилиш муддати давомида мунтазам равишда микрокредит ташкилоти харажатларига ўтказиб борилади.

135. Номоддий активларнинг фойдали хизмат қилиш муддати амортизация нормалари ёрдамида аниқланади. Амортизация нормалари микрокредит ташкилоти томонидан уларнинг бошланғич қиймати ва фойдали хизмат қилиш муддатидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади.

136. Номоддий активларга эскириш ҳисоблаш ушбу Йўриқноманинг 99-бандида белгиланган тартибга мувофиқ амалга оширилади. Эскиришни ҳисоблашнинг танланган усули микрокредит ташкилотининг ҳисоб юритиш сиёсатида аниқланиши ва бир ҳисобот давридан кейинги ҳисобод даврига кетма-кет равишда қўлланилиб борилиши ҳамда йил давомида ўзгармаслига керак.

137. Амортизация ажратмалари қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали микрокредит ташкилоти харажатларига ўтказиб борилади:

Дебет 56618 — «Номоддий активларнинг эскириш суммаси»;

Кредит 16605 — «Номоддий активларнинг йиғилган эскириш суммаси» (контр-актив).

138. Номоддий активларни ҳисобдан чиқаришда қолдиқ қиймат қуйидагича аниқланади:

1) жамғарилган эскириш суммасига:

Дебет 16605 — «Номоддий активларнинг йиғилган эскириш суммаси» (контр-актив);

Кредит 16601 — «Номоддий активлар»;

2) ушбу номоддий актив бўйича 30908 — ҳисобварақда қолган қолдиқ суммасига:

Дебет 30908 — «Бошланғич қийматга нисбатан баҳолаш қийматининг ошган суммаси»;

Кредит 31203 — «Тақсимланмаган фойда (актив-пассив)».

139. Ҳисобдан чиқарилаётган номоддий активлар сотилаётганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

1) Номоддий активлар жўнатилгандан кейин харидор томонидан тўлов амалга оширилган ҳолда:

Дебет 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи»;

Кредит 16601 — «Номоддий активлар».

Тўлов келиб тушгандан кейинги бухгалтерия ёзувлари:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар» (ёки 10101 «Кассадаги пул маблағлари»);

Кредит 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи».

140. Номоддий активларнинг қиймати тўлиқ эскириш, форс-мажор ҳолатлар билан боғлиқ бўлганда, бепул берилганда белгиланган тартибда зарар сифатида қолдиқ (ликвидация) қиймати суммасига ҳисобдан чиқарилади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан расмийлаштирилади:

Дебет 55906 — «Бошқа хусусий мулкларни/ активларни сотиш ёки диспозиция қилишдан кўрилган зарарлар»;

Кредит 16601 — «Номоддий активлар».

Микрокредит ташкилотларида номоддий активларнинг ҳаракати ва ҳисоби ушбу Йўриқноманинг 12-иловасига мувофиқ юритилиши мумкин.

142. Микрокредит ташкилотининг операцион харажатлари ҳисоби микрокредит ташкилоти томонидан балансда қуйидаги тегишли ҳисобварақларда юритилади: «Иш ҳақи ва ходимлар учун бошқа харажатлар», «Ижара ва сақлаш», «Хизмат сафари ва транспорт харажатлари», «Маъмурий харажатлар» ва шу кабилар. Бу ҳисобварақларга фақат ҳужжатлар билан тасдиқланган ва амалда қилинган харажатлар киритилади.

Микрокредит ташкилоти ҳисобот даври харажатларини ҳисобга олиш ушбу Йўриқноманинг 11-иловасига мувофиқ, ходимлар меҳнатига ҳақ тўлаш бўйича ҳисоб-китоблар ушбу Йўриқноманинг 10-иловасига мувофиқ олиб борилади.

143. Микрокредит ташкилотларида товар моддий бойликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисоб-китоби 19909 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланган маблағлар ҳисобварағи» ва 29802 — «Товар-моддий қимматликлар ва кўрсатилган хизматлар учун тўланадиган маблағлар» ҳисобварақлари бўйича олиб борилади.

Ушбу ҳисобварақлардаги маблағлар вақти-вақти билан инвентаризация қилиниши, шунингдек тўлаб берилган ва тўланиши лозим бўлган маблағлар бўйича дебитор ва кредитор қарздорликлар ҳисоби юритилиши лозим.

144. Микрокредит ташкилотларининг ходимлардан, мижозлардан, бошқа дебиторлардан олиниши лозим бўлган турли хил суммалар олиниши лозим бўлган ҳисобварақда ҳисобга олинади.

145. Олиниши лозим бўлган ҳисобварақларни баланс ҳисоботида ҳақиқий қийматини акс эттириш учун 19911 — «Олиниши лозим бўлган маблағлар ҳисобварақлари бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захираси (контр-актив)» ҳисобварағидан фойдаланилади.

146. Ушбу ҳисобварақлар бўйича ўтказмалар 8-иловада акс эттирилади. Ушбу ҳисобварақнинг дебет қисмида дебиторнинг мажбурияти юзага келганда олиниши лозим бўлган сумма. Кредит қисмида — Микрокредит ташкилотлари томонидан олинган сумма.

147. Келажакдаги ҳисобот даврига тегишли бўлган харажатлар 19925 — «Олдиндан тўланган харажатлар» ҳисобварақларида актив сифатида акс эттирилиши ҳамда улар тегишли бўлган ҳисобот даври давомида амортизация (харажатга ўтказилади) қилиниши лозим. Бундай харажатларга йил охирида таътилга кетаётган ходимларга тўланган иш ҳақи, хусусан келаси йилга тааллуқли тўловлар, даврий нашрга обуна бўлиш бўйича, келгуси йиллар сметалари ҳисобидан ўрни қопланиши керак бўлган ижарага олинган биноларни капитал таъмирлаш харажатлари суммаси, бинони ижараси учун олдиндан тўлов, олдиндан суғурта бадали, олдиндан аудиторлик хизматлари учун тўловлар, фаолият кўрсатиш билан боғлиқ ташкилий харажатлар ва бошқа солиқ тўловлари мисол бўлиши мумкин.

148. Олдиндан тўланган ва қолдирилган харажатлар ҳисобварақлари бўйича ўтказмалар 6-илова шаклига мувофиқ алоҳида ҳисоб-китоб шаклида акс эттирилади. Ушбу ҳисобварақнинг дебет қисмида олдиндан тўланган сумма ёки қолдирилган харажатлар, Кредит қисмида — олдиндан тўланган харажатларнинг амортизация қилинадиган қисми.

149. Келажакдаги ҳисобот даврига тегишли бўлган олдиндан тўланган ва қолдирилган харажатлар ҳисоби қуйидаги тарзда амалга оширилади (масалан, даврий нашрга обуна бўлиш учун тўланадиган йиллик сумма).

Дебет 19925 — «Олдиндан тўланган харажатлар»;

Кредит 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар».

Бунда, обуна бўйича ҳар ой бўйича олдиндан тўланган харажатларнинг бир қисми ҳисобот даврининг харажатларига киритилади:

Дебет 56418 — «Китоб, газета ва бошқа даврий нашриётлар бўйича харажатлар»;

Кредит 19925 — «Олдиндан тўланган харажатлар».

150. Микрокредит ташкилоти операцион харажатлари бўйича ҳужжатларни расмийлаштириш вазифаси юклатилган ходим бу харажатлар бўйича ҳужжатларни бухгалтерия қайдловлари учун қабул қилаётганда қуйидагиларни текширади:

а) пули тўланаётган ҳужжатда ижрочи директорнинг рухсат имзоси бор-йўқлиги (агар бўнак ҳисоботи каби жамлама ҳужжат пули тўланаётган бўлса, имзо фақат жамлама ҳужжатда бўлиши талаб қилинади);

б) 29802-ҳисобварақдаги бўнакларни ҳисобга олган ҳолда смета харажатлари қолдиғи ушбу чиқимни тўлаш учун етарли эканлиги;

в) пули тўланаётган ҳужжатдаги хусусий суммалар ва якунлар тўғрилиги;

г) ҳужжат тўғри расмийлаштирилгани ва хусусан, кўрсатилган хизматлар учун тузилган тўловномаларга микрокредит ташкилотининг тегишли мансабдор шахслари бажарилган ишлар ва кўрсатилган хизматлар қабул қилинганини тасдиқлаб қўйган имзоларнинг бор-йўқлиги;

д) сотиб олинган моддий бойликлар учун ёзилган тўловномаларда бу бойликларни улар бут сақланиши учун жавобгар шахслар қабул қилиб олганлиги тўғрисидаги тилхатлар бор-йўқлиги;

е) ҳужжат пули ҳисоботи топшириладиган суммалардан тўланган ҳолларда пул олингани тўғрисида ҳужжатга имзо чекилгани.

151. Товар-моддий бойликларни олишга ишончномалар микрокредит ташкилоти ихтиёрига кўра мазкур Йўриқноманинг 19-иловасига мувофиқ шаклда расмийлаштирилади.

Ишончномалар микрокредит ташкилоти ижро этувчи органи раҳбари ёки у томонидан қонунда белгиланган тартибда белгиланадиган шахслар томонидан имзоланади.

152. Ишончномани бериш берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтарида рўйхатдан ўтказилади.

Ишончномалар дафтари саҳифалари рақамланади ва ип ўтказиб тикилади. Дафтарнинг муқовасида ўтказилган иплар учи устидан алоҳида қоғозда микрокредит ташкилоти ижрочи директори ва бош бухгалтери томонидан «Мазкур дафтарда ... варақ рақамланди» деган ёзув қайд этилади, елимланади ва муҳр билан тасдиқланади. Варақлар сони ёзув билан кўрсатилади.

Берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтари ишончномаларни рўйхатдан ўтказиш учун масъул бўлган шахсда сақланиши лозим.

153. Ишончноманинг амал қилиш муддати у асосида ишончнома берилган шартномалар ва бошқа битимлар бўйича тегишли бойликларни олиш ва олиб чиқиб кетиш имкониятига боғлиқ равишда белгиланади, бироқ у 10 иш куни муддатидан ошмаслиги керак.

154. Ишончли шахс бойликларни олгандан сўнг топшириқлар бажарилганлиги ва у олган товар-моддий бойликлар омборга (омборхонага) топширилганлиги тўғрисидаги ҳужжатларни корхона бухгалтериясига ёки тегишли моддий жавобгар шахсга тақдим этиши шарт.

Фойдаланилмаган ишончномалар амал қилиш муддати тугаган кундан кейинги санада уни берган корхонага қайтарилиши керак.

Фойдаланилмаган ишончноманинг қайтарилганлиги тўғрисида берилган ишончномаларни ҳисобга олиш дафтарида («Ишончнома бўйича топшириқлар бажарилганлиги тўғрисидаги қайдлар» устунида) қайд этилади. Қайтарилган фойдаланилмаган ишончномалар «фойдаланилмаган» ёзуви билан сўндирилади ва уларни рўйхатдан ўтказиш учун жавобгар бўлган шахс томонидан ҳисобот йили охирига қадар сақланади. Йил тугагач бундай фойдаланилмаган ишончномалар бу ҳақда тегишли далолатнома тузиш билан белгиланган тартибда йўқ қилинади. Амал қилиш муддати тугаган ишончномалардан фойдаланиш хусусида ҳисобот бермаган шахсларга янги ишончномалар берилмайди ва муддати ўтган ишончномани қайтариб берилмаганлиги сабаби ўрганилади. Суиистеъмол ҳолати аниқланганда қонун ҳужжатларида белгиланган чоралар кўрилиши шарт.

155. Ишончномалар амал қилиш муддатидан қатъи назар, товар-моддий бойликларнинг дастлабки берилишида етказиб берувчида қолдирилади.

Товар-моддий бойликлар бериб бўлингандан кейин ишончнома ишончномалар бўйича топширилаётган бойликларнинг охирги туркумини бериш учун ҳужжат билан бирга бухгалтерияга топширилади.

156. Микрокредит ташкилотларида моддий бойликларнинг амалда мавжудлигини ва уларнинг сақланишини назорат қилиш учун улар микрокредит ташкилоти томонидан даврий равишда, лекин камида йилда бир марта инвентаризация қилинади. Инвентаризация ўтказиш тартиби микрокредит ташкилоти ижро этувчи органи раҳбарияти томонидан белгиланади.

157. Моддий бойликларни инвентаризацияси натижасида аниқланган ортиқча ёки камомад юзасидан ўрнатилган тартибда далолатнома тузилади ва бухгалтерия ҳисобида акс эттирилади.

Микрокредит ташкилотида ўтказилган инвентаризация натижасида аниқланган ортиқча моддий бойликлар, мисол учун, асосий воситалар баҳоланган қиймат бўйича балансга қуйидагича кирим қилинади.

1) фойдаланишга қабул қилинганда:

Дебет 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

Кредит 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар»;

2) омборга кирим қилинганда:

Дебет 16561 — «Омбордаги асосий воситалар»;

Кредит 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар».

158. Микрокредит ташкилоти ходимларининг айби билан фойдаланишга яроқсиз ҳолга келган моддий бойликлар ёки камомад аниқланган ҳолда, ушбу моддий бойликларнинг ҳақиқий қиймати, қонунчиликда белгиланган тартибда айбдор шахслардан ундириб олинади. Етказилган зарар миқдорини, микрокредит ташкилоти мулкига зарар етказганлиги учун ташкилот ходими моддий жавобгарлиги доираси ва тартибини аниқлаш Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси билан тартибга солинади. Ўтказилган асосий воситаларнинг инвентаризация натижаси юзасидан қуйидаги бухгалтерия ёзуви расмийлаштирилади:

1) йиғилган эскириш суммасига:

Дебет 165** — Асосий воситалар йиғилган эскириш суммасининг тегишли ҳисобварағи (контр-актив);

Кредит 165** — Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи;

2) агар ундирилиши лозим бўлган сумма активнинг қолдик қийматидан ортиқ бўлса:

Дебет 19908 — «Микрокредит ташкилотлари ходимлари билан бўладиган ҳисоб-китоблардаги олиниши лозим бўлган маблағлар» — айбдор шахсдан ундирилиши лозим бўлган суммага;

Кредит 165** — Асосий воситанинг тегишли ҳисобварағи — қолдиқ қиймат — ва/ёки

Кредит 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар» — ундирилиши лозим бўлган сумма билан активнинг қолдик қиймати ўртасидаги фарқ суммага;

3) агар ундирилиши лозим бўлган сумма активнинг қолдиқ қийматидан кам бўлса:

Дебет 19908 — «Микрокредит ташкилотлари ходимлари билан бўладиган ҳисоб-китоблардаги олиниши лозим бўлган маблағлар» — ундирилиши лозим бўлган сумма;

Дебет 55995 — «Бошқа фоизсиз харажатлар» — активнинг қолдиқ қиймати билан ундирилиши лозим бўлган сумма ўртасидаги фарқ;

Кредит 165** — Асосий воситанинг тегишли ҳисобварағи — қолдиқ қиймати.

4) маблағлар ундириб олинганда:

Дебет 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ва/ёки

Дебет 29803 — «Микрокредит ташкилотлари ходимлари билан ҳисоб-китоблардаги тўланиши лозим бўлган маблағлар» (ходимнинг иш ҳақидан ушлаб қолиш);

Кредит 19908 — «Микрокредит ташкилотлари ходимлари билан бўладиган ҳисоб-китоблардаги олиниши лозим бўлган маблағлар».

158¹. Микрокредит ташкилотининг чет эл валютасидаги операциялари бўлиб қуйидагилар ҳисобланади:

мол-мулкни (асосий воситалар, номоддий активлар, ўрнатиладиган асбоб-ускуналар, товар-моддий қийматликлар) чет эл валютасида сотиб олиниши (сотилиши);

тўлов суммаси чет эл валютасида белгиланган кредит (микрокредит)лар ва қарз (микроқарз)ларнинг олиниши (берилиши);

чет эл валютасида ифодаланган мажбуриятларнинг қабул қилиниши (тўланиши);

158². Чет эл валютасида ифодаланган активлар ва мажбуриятлар қиймати бухгалтерия ҳисобида акс эттирилиши учун чет эл валютасидаги операцияларни амалга ошириш санасидаги Марказий банк курси бўйича миллий валюта — сўмда қайта баҳоланади.

158³. Микрокредит ташкилоти балансининг валюта моддалари ҳар ойда ҳисобот ойининг охирги санасидаги ва чет эл валютасидаги операциялар амалга оширилган санадаги Марказий банк курси бўйича қайта баҳоланади.

158⁴. Баланснинг қуйидаги валюта моддалари қайта баҳоланади:

кассадаги, банкдаги депозит ва ссуда ҳисобварақларидаги валюта маблағлари, шу жумладан аккредитивлар;

чет эл валютасидаги пул ҳужжатлари;

чет эл валютасида ифодаланган қисқа муддатли ва узоқ муддатли инвестициялар;

чет эл валютасида ифодаланган дебиторлик ва кредиторлик қарзлар, кредит (микроқарз)лари ва қарз (микроқарз)лари.

158⁵. Қуйидагилар қайта баҳоланмайди:

чет эл валютасига сотиб олинган мол-мулк (асосий воситалар, номоддий активлар, ўрнатиладиган асбоб-ускуналар, капитал қўйилмалар, товар-моддий қийматликлар);

устав капитали миқдори ва таъсисчилар (қатнашчилар) улушларининг нисбатлари.

158⁶. Чет эл валютасидаги актив ва мажбуриятларни қайта баҳолашда юзага келган курс фарқлари микрокредит ташкилоти томонидан молиявий натижаларга тўғри олиб бориш ёки жамлаш усули билан олиб борилади.

Ушбу курс фарқларини молиявий натижаларга олиб боришда қўлланилаётган усуллар микрокредит ташкилотининг ҳисоб сиёсатида акс эттирилиши лозим.

158⁷. Тўғри олиб бориш усули қўлланилганда қайта баҳолаш натижасида юзага келган курс фарқлари молиявий натижаларга юзага келиши (қайта баҳоланиши) билан олиб борилади. Курс фарқлари натижасида юзага келган фойда 45401 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида олинган фойда» ва зарарлар 55301 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида кўрилган зарар» ҳисобварақларига олиб борилади.

158⁸. Жамлаш усули қўлланилганда курс фарқлари молиявий натижаларга қуйидаги тартибда олиб борилади:

чет эл валютасидаги дебиторлик ва кредиторлик қарзлари бўйича уларнинг тўланиши (ҳисобдан чиқарилиши)га кўра;

бошқа ҳолларда баланснинг тегишли валюта моддалари билан хўжалик операцияларининг амалга оширилишига кўра.

158⁹. Жамлаш усулида қайта баҳолаш натижасида юзага келган ижобий фарқ 22816 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида муддати узайтирилган даромад» ҳисобварағида жамланиб, кейинчалик 45401 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида олинган фойда» ҳисобварағига олиб борилади. Қайта баҳолаш натижасида юзага келган салбий фарқ 19927 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида муддати узайтирилган харажатлар» ҳисобварағида жамланиб, кейинчалик 55301 — «Чет эл валютаси курси ўзгариши натижасида кўрилган зарар» ҳисобварағига олиб борилади.

158¹⁰. Микрокредит ташкилоти жамлаш усулидан тўғри олиб бориш усулига ўтганида, баланснинг валюта моддаларини қайта баҳолаш натижасида жамланган курс фарқлари ҳисоб сиёсати қабул қилинган календарь йилнинг охиригача ҳар ойда пропорционал равишда молиявий натижаларга олиб борилади».

159. Молиявий йилнинг якунида барча даромад ва харажатлар ҳисобварақлари йиллик соф фойда (зарар) ҳисобварағида ёпилиши лозим.

Даромад ҳисобварақларини ёпиш:

Дебет Даромад ҳисобварақлари (фойда ва зарарлар ҳисоботидан);

Кредит 31206 — «Соф фойда (зарар) (актив-пассив)».

Харажат ҳисобварағини ёпиш:

Дебет 31206 — «Соф фойда (зарар) (актив-пассив)»;

Кредит Барча харажат ҳисобварақлари (фойда ва зарарлар ҳисоботидан)».

Сўнгра соф фойда (зарар) ҳисобварағидаги қолдиқ тақсимланмаган фойда ҳисобварағига ўтказилади:

Дебет 31206 — «Соф фойда (зарар) (актив-пассив)»;

Кредит 31203 — «Тақсимланмаган фойда (актив-пассив)».

160. Тақсимланмаган фойда капиталнинг зарур ажратмалари ёки захиралар (фондлар) тузатишлари суммасига дебетланади (камаяди) ёки кредитланади (кўпаяди). Бошқа ҳолларда тақсимланмаган фойда олдинги ҳисобот даврига тегишли бўлган фақат катта суммалар бўйича тузатишлар киритилган тақдирдагина камайтирилади ёки кўпайтирилади.

161. Молиявий ҳисоботларга муҳим тузатишлар киритиш арифметик хатоликлар, маълумотлардан нотўғри фойдаланиш ёки янглишиш, бухгалтерия ҳисоби тамойиллари ва қоидаларини қўллашда хатоликлар оқибатида юзага келиши мумкин.

162. Микрокредит ташкилотининг устав капиталини фойда ҳисобидан ошириш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан амалга оширилади:

Дебет 31203 — «Тақсимланмаган фойда (актив-пассив)»;

Кредит 30301 — «Устав капитали».

163. Захира фондига ажратма ҳар йили соф фойданинг 5% дан кам бўлмаган ҳажмда микрокредит ташкилоти уставида белгиланган сумма миқдорида ўтказилади.

Дебет 31203 — «Тақсимланмаган фойда (актив-пассив)»;

Кредит 30903 — «Умумий захира фонди».

164. Микрокредит ташкилотига берилган хайрия бадаллари ва грантлар фаолиятни молиялаштириш манбаи сифатида қаралади ва қуйидаги тартибда ҳисобга олинади:

а) микрокредит ташкилоти томонидан хайрия бадаллари олинганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 10101 — «Кассадаги пул маблағлари» ёки 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит 45994 — «Бошқа фоизсиз даромадлар»;

б) микрокредит ташкилотига берилган грантлар дастлаб мажбурият сифатида тан олинади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 10503 — «Банкларга қўйилган талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;

Кредит 22814 — «Грант маблағлари»;

в) грантлар билан боғлиқ бўлган шартлар микрокредит ташкилоти томонидан бажарилишига (грантлар ўзлаштирилишига) мувофиқ қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 22814 — «Грант маблағлари»;

Кредит 45917 — «Грант маблағларидан олинган даромад»;

г) грантлар пул шаклида бўлмаган активлар, масалан асосий воситалар, кўринишида олинганида активларнинг баҳоланган қиймати бўйича қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 165** — «Асосий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи»;

Кредит 22814 — «Грант маблағлари» (агар грант билан боғлиқ шартлар мавжуд бўлса) ёки Кредит 45917 — «Грант маблағларидан олинган даромад» (агар грант билан боғлиқ шартлар бўлмаса).

Грант шаклида олинган асосий воситалар эскириши сари уларнинг эскириши бўйича ўтказмалар микрокредит ташкилотининг бошқа ўзига тегишли асосий воситалари каби амалга оширилади ва 22814 — «Грант маблағлари» ҳисобварағидаги грант суммаси 45917 — «Грант маблағларидан олинган даромад» ҳисобварағига ҳисобот даври учун ҳисобланадиган эскириш суммасида ўтказилади;

д) ўзлаштирилган грантлар ҳисобот йили тугаши билан фойда (зарарлар) ҳисобварағидан капиталдаги «Ўзлаштирилган грант маблағлари» ҳисобварағига қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:

Дебет 31206 — «Соф фойда (зарар) (актив-пассив)»;

Кредит 31701 «Ўзлаштирилган грант маблағлари».

165. Микрокредит ташкилоти бухгалтерия ҳужжатларининг қатъий сақланишини таъминлаши шарт. Ҳужжатларини сақлаш юзасидан белгиланган тартибга риоя этилиши ҳамда бу ишлар тўғри ташкил қилиниши учун жавобгарлик микрокредит ташкилотининг раҳбари ва бош бухгалтери зиммасига юклатилади, улар микрокредит ташкилоти ходимларига кўрсатма бериши, ходимларга ҳужжатларни сақлаш учун маълум жой тақсимлаши ва бириктириб қўйиши лозим.

166. Бухгалтерия ҳужжатлари ҳар иш куни учун алоҳида шакллантирилиб, кўпи билан бир ойлик ҳужжатлар бир жилдга тикилган ҳолда сақланади. Ҳужжатларни йиғиб шакллантириш ва алоҳида жилдларга тикиш билан бош бухгалтер томонидан шакллантириш бўйича мажбуриятлар вазифаси бириктириб қўйилган ходим шуғулланади. Касса ҳужжатлари алоҳида йиғма жилдларда кассир ёки касса мудири томонидан жойлаштирилади.

167. Ходим ҳар бир иш куни бўйича бухгалтерия операциялари ўтказилган йиғмажилдларда барча ҳужжатлар мавжудлигига ишонч ҳосил қилиши лозим.

Якунланган кун учун ҳужжатлар эртанги кундан кечиктирилмай, шакллантирилиши зарур. Кейинги кун бошлангунга қадар ҳужжатлар ёнмайдиган шкафда сақланиши лозим.

168. Янада узоқроқ муддат сақланадиган, шунингдек, микрокредит ташкилотининг ички операцияларига тааллуқли қуйидаги ҳужжатлар алоҳида йиғмажилдларда сақланиши керак:

микрокредит ташкилотининг асосий воситалар, операцияларга доир ва бошқа даромад ҳамда харажатлар ва бошқа хўжалик операциялари бўйича;

микрокредит ташкилоти мижозларининг микрокредит, микроқарзлари, шунингдек, микролизинг ва факторинг операциялари бўйича.

Касса ҳужжатларига кирим ва чиқим касса ордерлари барча иловалари билан тикиб қўйилади.

170. Асосий воситалар билан операциялар ҳужжатлари ва турли даромад ҳамда харажатлар билан боғлиқ операциялар, микрокредит ташкилотларининг бошқа хўжалик операциялари бўйича ҳужжатларга мемориал ҳужжатлар билан бирга касса ҳисобварағи билан ўтказилган корреспонденциялашган ва ордерларни (тўловномалар, иш ҳақи тўлаш қайдномалари ва бошқалар) тузиш учун асос бўлган асл нусхадаги ҳужжатлар ҳам жойланади.

171. Операциялар ҳажми кам бўлган тақдирда, микрокредит ташкилотларининг раҳбари қарорига кўра ўтган йилга тегишли бўлган узоқ муддат сақланадиган ҳужжатлар жорий йил тугаганидан кейин шакллантирилиши мумкин. Бундай ҳолда йил тугагунича бу ҳужжатлар йиғмажилдда тикиб борилиши ва ёнмайдиган металл шкафда бош бухгалтер жавобгарлиги остида сақланиши лозим.

Микрокредит ташкилоти мижозлар билан амалга оширилган операциялар тўғрисидаги ахборотни, мижозлар билан ёзишмаларни, шунингдек мижозларни идентификациялаш маълумотларини ва мижозларни лозим даражада текширишга доир материалларни мижозлар билан амалий иш муносабатлари тўхтатилганидан кейин камида беш йил мобайнида сақлашлари шарт.

172. Узоқ муддат сақланадиган ҳужжатлар шакллантирилаётганда йиғмажилдда ҳар ой учун қистирма варақлар қўшилиши, уларда шу ой учун бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан таққосланган ҳар бир ҳисобварақ дебети ва кредити бўйича суммалари кўрсатилиши керак, йиғмажилд муқовасида эса, бухгалтерия ҳисоби маълумотлари билан таққосланган ҳар бир ҳисобварақ дебет ва кредит бўйича ҳужжатларнинг умумий суммаси кўрсатилади.

173. Қуйидаги ҳужжатлар кассада, омборда ёки ёнмайдиган шкафларда сақланиши шарт:

йиллик ҳисоботнинг тегишли имзолар билан расмийлаштирилган нусхаси ҳамда ойлик (чорак) баланс унинг барча иловалари билан;

охирги ўн икки ой учун касса ҳужжатлари;

жорий ой учун мемориал ҳужжатлар;

асосий воситалар ҳамда кам баҳоли ва тез эскирувчи буюмлар ҳисоби юритиладиган журналлар;

амалиёт журналлари, китоблар, имзолар намуналари ва муҳр изи қўйилган варақчалар ва муҳр изи, фоизларни ҳисоблаш бўйича қайдномалар.

174. Бухгалтерия ҳисобига тегишли барча материаллар (ўтган ойлар учун мемориал ҳужжатлар ва шахсий ҳисобварақлар ва бошқалар) улар архивга топширилгунига қадар, бухгалтериянинг стеллажлар ва темир жавонлар билан жиҳозланган бухгалтериянинг жорий архивида сақланиши керак. Бу жорий архив ҳужжатлар бут сақланиши учун жавоб берадиган махсус ажратилган ходим қўл остида бўлади. Агар касса ёки омборда жой етмаса, айни шу ходим бухгалтериядаги ёнмайдиган темир жавонларда сақланадиган ҳужжатларнинг дахлсизлиги учун жавоб беради.

175. Бухгалтерия ва жорий архивда сақланаётган ҳужжатларга доир маълумотлар касса ҳужжатлари бўйича жавобгар ходим ҳузурида, бош бухгалтер имзолаган талабномалар асосида, жорий архив учун жавобгар ходим қатнашувида олинади. Маълумот олиш учун рухсат берилган микрокредит ташкилоти ходими кассир ёки жорий архивни бошқарувчи ходим кузатувида ишлаши лозим. Улар маълумот олишга рухсат берилган ходимлар ҳужжатларга бирор-бир тузатув ёзувларини киритмаслигини кузатиб туришлари шарт.

176. Мижозларга тегишли ва бошқа пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари суд ва тергов органларининг ёзма талаби асосида фақат микрокредит ташкилоти раҳбарининг рухсати билан олиниши мумкин.

177. Ҳужжатнинг асл нусхаси олинаётганда бу ҳақда икки нусхада далолатнома ёки баённома тузилиб, унга микрокредит ташкилоти раҳбари, бош бухгалтер ва ҳужжатни талаб қилган ташкилот вакили имзо чекади. Далолатнома ёки баённомада айни қандай ҳужжат олинаётгани, уни кимнинг талабига ва рухсатига кўра олинаётгани аниқ кўрсатилиши керак. Далолатнома ёки баённоманинг иккинчи нусхаси юқорида айтилган вакилга топширилади.

178. Олинган тўлов ҳужжатининг асл нусхаси ўрнига бош бухгалтер томонидан тасдиқлаган нусха (ксерокопияси), шунингдек ҳужжатнинг асл нусхасини олаётган шахс томонидан имзоланган баённоманинг биринчи нусхаси ва ҳужжатни олиш хусусидаги талабнома қўйилади. Ҳужжат олинганлиги тўғрисида бош бухгалтер шу ҳужжат турган йиғмажилднинг муқовасига ёзиб, имзо чекади.

179. Бир йилнинг турли саналарига тегишли пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари бир вақтнинг ўзида олинган ҳолларда, бу ҳужжатларнинг барчаси учун битта далолатнома ёки баённома тузилиб, унга шу ҳужжатлар рўйхати киритилади. Ушбу ҳужжатларнинг бири ўрнига унинг нусхаси, ҳужжатни олиш тўғрисидаги талабнома, далолатнома ёки баённоманинг биринчи нусхаси қўйилади, бошқаларининг ўрнига эса, шу ҳужжатлар нусхалари қўйилиб, уларда ҳужжатни олиш тўғрисидаги талабнома қаерда сақланаётганлиги ёзилади.

180. Микрокредит ташкилотларида ҳисоб-китоб китобчасининг берилиши, квитанция бланкалари ҳамда қатъий ҳисобда турувчи бошқа бланклардан фойдаланишни қатъий назорат қилинмоғи керак, шунингдек, улар ҳаракатининг ҳисобда ўз вақтида ва тўлиқ акс эттирилишини таъминлаши лозим.

1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси микрокредит ташкилотларининг бош бухгалтерларига тааллуқлидир.

Бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш учун микрокредит ташкилоти ижро этувчи органи раҳбари жавобгар ҳисобланади. Раҳбар бухгалтерия ҳисоби тўғри юритилиши учун зарур шарт-шароитлар яратиши, бош бухгалтернинг ҳужжатлар ва маълумотларни расмийлаштириш ҳамда ҳисобини юритиш учун тақдим этиш тартиби борасидаги талаблари микрокредит ташкилотининг бўлинмалари, хизматлари ва ҳисобни юритишга алоқадор ходимлари томонидан оғишмай бажарилишини таъминлаши шарт.

2. Бош бухгалтер микрокредит ташкилотида бухгалтерия ҳисоби ташкил этилишини ҳамда моддий ва молиявий ресурслардан оқилона, тежамкорлик билан фойдаланилиши ҳамда мулкнинг бут сақланиши устидан назорат олиб борилишини таъминлайди.

Микрокредит ташкилоти бош бухгалтери лавозимга ташкилот ижро этувчи органи раҳбари томонидан тайинланади ва озод қилинади. Агар микрокредит ташкилотининг юқори муассасаси мавжуд бўлса, унда бош бухгалтерни лавозимга тайинлаш ва лавозимдан озод қилиш юқори турган микрокредит ташкилоти раҳбари ҳамда бош бухгалтери билан келишилади ҳамда у бевосита юқори ташкилот раҳбарига, бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш, ҳисоботлар тузиш, назорат қилиш тартиби ва методикаси билан боғлиқ масалалар бўйича эса, бевосита юқори ташкилот бош бухгалтерига бўйсунади.

3. Микрокредит ташкилотининг бош бухгалтери бошчилик қиладиган бухгалтерия ҳисоби бўлими мустақил таркибий бўлинма бўлиб ҳисобланади ва бошқа бирон-бир бўлинма таркибига кирмаслиги лозим.

4. Микрокредит ташкилотининг бош бухгалтери лавозимига олий иқтисодий ёки иқтисодий ўрта махсус маълумоти ва шу мутахассислик бўйича камида 3 йиллик иш стажига эга бўлган шахслар тайинланади.

5. Бош бухгалтер лавозимга тайинланаётганда ва лавозимидан озод қилинаётганда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг аҳволи текширилиб, микрокредит ташкилоти раҳбари томонидан тасдиқланганидан кейин бўлинмани қабул қилиш-топшириш жараёни далолатнома билан расмийлаштирилади. Юқори ташкилот мавжуд бўлганда, ушбу далолатноманинг нусхаси микрокредит ташкилотининг юқори бошқариш органига юборилади. Зарур ҳолларда бош бухгалтер томонидан ишларни қабул қилиш-топшириш жараёнида юқори ташкилотнинг вакили қатнашади.

6. Бош бухгалтер зиммасига пул маблағлари ва моддий бойликлар учун бевосита моддий жавобгарлик билан боғлиқ вазифалар, шунингдек микрокредит ташкилоти раҳбари вақтинча ишда бўлмаган пайтда унинг вазифаларини бажариб туриш юклатилиши мумкин эмас. Бош бухгалтерга бевосита чеклар ва бошқа ҳужжатлар асосида микрокредит ташкилоти маблағ ва товар-моддий бойликларни қабул қилиш тақиқланади.

7. Бош бухгалтер вақтинча ишда бўлмаган вақт мобайнида (хизмат сафари, таътил, касаллик ва шу кабилар) бош бухгалтернинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари унинг муовинига ўтади ва бу ҳақда микрокредит ташкилотининг буйруғи чиқарилади.

8. Бош бухгалтер бухгалтерия ҳисобининг юритилиши юзасидан белгиланган қоидалар асосида уни ташкил этиб, қуйидагиларни таъминлаши шарт:

бухгалтерия ҳисобининг тўғри ташкил этилиши, бухгалтерия ҳисоби ҳисобварақларида операцияларнинг ўз вақтида ва тўғри акс эттирилиши;

микрокредит ташкилотига келиб тушган пул ҳисоб-китоб ҳужжатларини уларга ишлов бериладиган участкалардан ўтишининг аниқ муддатларига риоя этилиб, микрокредит ташкилотининг тегишли ҳисобварақларида акс эттирилиб, ҳужжатлар айланишини, кунлик баланс тузилиши ва уни тегишли жойга топширилишини ташкил этиш;

мижозларнинг келиб тушадиган пул ҳисоб-китоб ҳужжатлари шаклига ва мазмунига кўра тўғри расмийлаштирилишини, шунингдек, уларнинг қонуний тарзда бажарилишини ҳамда маблағ ва бойликлар бут сақланишини таъминлаш;

қатъий ҳисобдаги бланкларнинг бут сақланиши ва уларнинг ҳисобининг тўғри юритилиши;

электрон тўлов ҳужжатларининг тўғри расмийлаштирилишини ҳужжатларнинг асл нусхаси билан солиштириш орқали текшириш;

баланс тузиш;

бухгалтерия (кирим-чиқим) ҳужжатларини ўз вақтида (иш куни охиригача ёки кейинги куннинг эрталаб соат 10-00 дан кечикмай) жамланиши ҳамда расмийлаштирилиши, шунингдек улар ўрнатилган тартибда архивга топширилиши;

бухгалтерия ҳисобининг илғор шакл ва усулларидан кенг фойдаланиш;

келиб тушган пул маблағлари, товар-моддий бойликлар ва асосий воситалар ҳисобининг тўлиқ юритилиши, шунингдек улар ҳаракати билан боғлиқ операцияларнинг барчаси бухгалтерия ҳисобида ўз вақтида акс эттирилиши;

мижозларнинг кредит ва қарз ҳисобварақлари бўйича фоизларнинг тўғри ва белгиланган муддатларда ҳисобланиши;

камомад ҳамда пул маблағлари ва товар-моддий бойликларнинг талон-торож қилиниши бўйича материалларни расмийлаштириш юзасидан микрокредит ташкилоти ижро этувчи органи раҳбари билан текширувлар ўтказиш, тегишли ҳолларда бу материаллар суд ва тергов органларига тақдим этилишини назорат қилиш;

бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботининг тўғри ташкил этилишини текшириш, бухгалтерия ҳисоби, ҳисоботи, назорат ва иқтисодий таҳлил масалалари юзасидан ходимларга ўз вақтида йўл-йўриқлар кўрсатиб бориш;

бирламчи ҳужжатлар ҳамда бухгалтерия ёзувлари асосида ҳақиқий ҳолатни акс эттирувчи бухгалтерия ҳисоботларини тузиш, бу ҳисоботларни белгиланган муддатларда Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига, шунингдек, тегишли органларга тақдим этиш;

ўз тасарруфида бўлган микрокредит ташкилоти филиаллари бухгалтерия кўрсаткичлари бўйича белгиланган тартибда йиллик ҳисобот тузиш ва уни белгиланган муддатларда тегишли жойларга топшириш;