Keyingi yillarda mamlakatimizda bolalarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, zoʻravonlikdan jabrlangan xotin-qizlarning huquqlari va erkinliklarini hamda qonuniy manfaatlarini taʼminlash borasida qator islohotlar amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga bola huquqlarining himoyasini yanada kuchaytirish maqsadida amaldagi qonun hujjatlarida bolaga taalluqli har qanday masala hal etilayotganda bolaning eng ustun manfaatlari hisobga olinishini belgilash, zoʻravonlikdan jabrlangan xotin-qizlarning huquqlari va manfaatlarini davlat tomonidan himoya qilish asoslarini mustahkamlash zaruriyati yuzaga kelmoqda.

Mazkur Qonun bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga bolaning eng ustun manfaatlari tushunchasini hamda ular bolaga taalluqli har qanday masala hal etilayotganda hisobga olinishini belgilovchi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligiga va uning tizimidagi tashkilotlarga tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarning hamda ularning voyaga yetmagan bolalarining manfaatlarini koʻzlab sudlarga davlat boji toʻlamasdan ariza, shikoyat va daʼvolar taqdim etish hamda sud majlislarida qatnashish vakolatlari berilishini, tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarning maxsus markazlarga joylashtirilganligi ularga bir oygacha boʻlgan muddatga vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasini berish uchun asos boʻlishini nazarda tutuvchi oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilmoqda.

Ushbu Qonun bolaning eng ustun manfaatlarini toʻlaqonli taʼminlashga, tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan xotin-qizlar va ularning bolalari ijtimoiy himoya qilinishini yanada kuchaytirishga xizmat qiladi.

1-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan 607-I-sonli Qonuni bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksiga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998-yil, 5-6-songa ilova; 2003-yil, № 1, 8-modda; 2004-yil, № 1-2, 18-modda; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2007-yil, № 4, 157-modda; 2008-yil, № 4, 189-modda; 2009-yil, № 9, 328-modda; 2010-yil, № 9, 334, 335-moddalar; 2011-yil, № 9, 252-modda, № 12/2, 363-modda; 2013-yil, № 4, 98-modda; 2014-yil, № 1, 2-modda; 2016-yil, № 9, 276-modda; 2017-yil, № 9, 510-modda, № 10, 605-modda; 2018-yil, № 1, 1, 4-moddalar, № 4, 224-modda; 2019-yil, № 8, 469-modda, № 12, 880-modda; 2020-yil, № 1, 1-modda, № 3, 199-modda, № 10, 593-modda, № 12, 691-modda; 2021-yil, 4-songa ilova, № 10, 970-modda; 2022-yil, № 3, 216-modda, № 5, 464-modda; 2023-yil, № 4, 265-modda, № 5, 316-modda; 2024-yil, № 2, 105-modda; 2025-yil, № 4, 515-modda, № 10, 1153-modda) quyidagi oʻzgartirishlar kiritilsin:

1) 65-moddaning birinchi qismidagi “bola manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

2) 68-modda matnining birinchi jumlasi quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“Oilada bolaning manfaatlariga taalluqli har qanday masala hal qilinayotganda bola oʻz fikrini erkin ifoda qilishga, shuningdek har qanday sud muhokamasi yoki maʼmuriy muhokama jarayonida soʻzlashga haqlidir”;

3) 75-moddaning:

birinchi qismidagi “Bolalar manfaatlarini” degan soʻzlar “Bolalarning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

toʻrtinchi qismidagi “bolalar manfaatidan” degan soʻzlar “bolalarning eng ustun manfaatlaridan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

beshinchi qismidagi “bolalar manfaatlaridan kelib chiqib” degan soʻzlar “bolalarning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqqan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

4) 76-moddaning toʻrtinchi qismidagi “bolaning manfaatlarini” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

5) 77-moddaning uchinchi qismidagi “bolaning manfaatlarini” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

6) 78-moddaning birinchi qismidagi “uning manfaatlariga” degan soʻzlar “uning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

7) 82-moddaning toʻrtinchi qismidagi “bola manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

8) 83-moddaning birinchi qismidagi “bolaning manfaatlarini” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

9) 86-moddaning ikkinchi qismidagi “uning manfaatlariga” degan soʻzlar “uning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

10) 89-moddaning toʻrtinchi qismidagi “bolaning manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

11) 151-moddaning:

birinchi qismidagi “ularning manfaatlarini” degan soʻzlar “ularning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

ikkinchi qismidagi “bola manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

toʻrtinchi qismidagi “bolalarning manfaatlariga” degan soʻzlar “bolalarning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

12) 165-moddaning toʻrtinchi qismidagi “bolaning manfaatlari” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlari” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

13) 169-moddaning uchinchi qismidagi “bolaning manfaatlaridan” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlaridan” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

14) 172-moddaning uchinchi qismidagi “uning manfaatlariga” degan soʻzlar “uning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

15) 197-moddaning uchinchi qismi quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“Bolaning manfaatlariga taalluqli har qanday masala hal qilinayotganda bola oʻz fikrini erkin ifoda etishga haqli”.

2-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 2008-yil 7-yanvarda qabul qilingan “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi OʻRQ-139-sonli Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2008-yil, № 1, 1-modda; 2009-yil, № 12, 471-modda; 2016-yil, № 12, 383-modda; 2017-yil, № 6, 300-modda; 2018-yil, № 7, 431-modda; 2019-yil, № 12, 881-modda; 2020-yil, № 3, 199-modda; 2021-yil, 4-songa ilova; 2022-yil, № 5, 464-modda; 2023-yil, № 3, 185-modda, № 4, 265-modda; 2024-yil, № 9, 958-modda; 2025-yil, № 2, 198-modda) quyidagi qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilsin:

1) 3-modda:

quyidagi mazmundagi uchinchi xatboshi bilan toʻldirilsin:

“bolaning eng ustun manfaatlari — bolaning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, qonunlarida, xalqaro shartnomalarida nazarda tutilgan, uning oila gʻamxoʻrligida oʻsib-ulgʻayishga, farovon yashashga, xavfsizlikka, sogʻligʻini saqlashga, bilim olishga, toʻlaqonli va har tomonlama kamol topishga, shaxsiy daxlsizlikka, shaʼni va qadr-qimmati hurmat qilinishiga, fikrlash, soʻz, vijdon va eʼtiqod erkinligiga boʻlgan huquqlaridan, shuningdek ijtimoiy, axloqiy manfaatlaridan hamda oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, bola ishtirokida va uning fikri inobatga olingan holda belgilanadigan hamda himoya qilinadigan manfaatlari”;

uchinchi — oʻn toʻqqizinchi xatboshilari tegishincha toʻrtinchi — yigirmanchi xatboshilar deb hisoblansin;

2) 13-moddaning birinchi qismidagi “uning manfaatlariga” degan soʻzlar “uning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

3) 15-modda matnining birinchi jumlasi quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“Bolaga taʼsir koʻrsatadigan har qanday masala hal qilinayotganda bola oʻz fikrini erkin ifoda etishga, shuningdek har qanday sud muhokamasi yoki maʼmuriy muhokama jarayonida soʻzlashga haqlidir”.

3-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 2014-yil 2-yanvarda qabul qilingan “Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida”gi OʻRQ-364-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2014-yil, № 1, 1-modda; 2016-yil, № 12, 383-modda; 2017-yil, № 6, 300-modda; 2018-yil, № 7, 431-modda; 2020-yil, № 1, 3-modda, № 9, 539-modda; 2021-yil, 4-songa ilova, № 10, 970-modda; 2023-yil, № 4, 265-modda) 20-moddasining ikkinchi qismidagi “bolaning manfaatlari” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlari” degan soʻzlar bilan almashtirilsin.

4-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 2018-yil 22-yanvarda qabul qilingan OʻRQ-460-sonli Qonuni bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksiga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2018-yil, 1-songa 1-ilova, № 10, 672-modda; 2019-yil, № 3, 166-modda, № 5, 261-modda, № 9, 592-modda, № 10, 671-modda, № 11, 791, 792-moddalar, № 12, 880-modda; 2020-yil, № 1, 1, 3-moddalar, № 3, 198, 199-moddalar; 2021-yil, № 1, 8-modda, 4-songa ilova, № 8, 803-modda, № 9, 903-modda; 2022-yil, № 3, 216-modda, № 8, 787-modda; 2023-yil, № 4, 269-modda, № 12, 1007-modda; 2024-yil, № 2, 115-modda, № 8, 827-modda, № 9, 964, 969-moddalar, № 11, 1191-modda, № 12, 1280, 1286-moddalar; 2025-yil, № 1, 8-modda, № 3, 373-modda, № 6, 729-modda, № 9, 1042-modda, № 10, 1153-modda) quyidagi oʻzgartirishlar kiritilsin:

1) 301-modda:

birinchi qismidagi “bolaning manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

ikkinchi qismining birinchi xatboshisidagi “bolaning manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

uchinchi qismidagi “bolaning manfaatlariga” degan soʻzlar “bolaning eng ustun manfaatlariga” degan soʻzlar bilan almashtirilsin;

2) 303-moddaning uchinchi qismidagi “uning manfaatlarini” degan soʻzlar “uning eng ustun manfaatlarini” degan soʻzlar bilan almashtirilsin.

5-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 2-sentabrda qabul qilingan “Xotin-qizlarni tazyiq va zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-561-sonli Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2019-yil, № 9, 586-modda; 2021-yil, 4-songa ilova, № 12, 1194-modda; 2023-yil, № 4, 265-modda; 2024-yil, № 10, 1076-modda; 2025-yil, № 12, 1329-modda) quyidagi qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilsin:

1) 6¹-moddaning birinchi qismi quyidagi mazmundagi sakkizinchi xatboshi bilan toʻldirilsin:

“tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini koʻzlab, sudlarga davlat boji toʻlamasdan ariza, shikoyat va daʼvolar taqdim etadi, sud majlislarida oʻzining vakolatli vakili orqali ishtirok etadi”;

2) 28-modda:

uchinchi qismi quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“Tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchi maxsus markazga joylashtirilgan taqdirda, uning ish joyi (lavozimi) saqlab qolinadi. Bunda tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchining maxsus markazga joylashtirilganligi unga ushbu markazda boʻlgan davri, biroq bir oydan ortiq boʻlmagan muddat uchun vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi berish uchun asos boʻladi”;

quyidagi mazmundagi beshinchi qism bilan toʻldirilsin:

“Maxsus markazlar ushbu markazlarga joylashtirilgan tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlanuvchilar hamda ularning voyaga yetmagan bolalarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini koʻzlab, sudlarga davlat boji toʻlamasdan ariza, shikoyat va daʼvolar taqdim etadi, sud majlislarida oʻzining vakolatli vakili orqali ishtirok etadi”;

beshinchi qismi oltinchi qism deb hisoblansin.

6-modda. Oʻzbekiston Respublikasining 2020-yil 6-yanvarda qabul qilingan “Davlat boji toʻgʻrisida”gi OʻRQ-600-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2020-yil, № 1, 1-modda, № 3, 201-modda, № 5, 298-modda, № 10, 593-modda, № 12, 691-modda; 2021-yil, № 1, 13-modda, 4-songa ilova, № 7, 661-modda, № 8, 800, 803-moddalar, № 10, 968-modda; 2022-yil, № 2, 76-modda, № 3, 214, 216-moddalar, № 4, 340-modda, № 5, 463, 464, 467-moddalar, № 12, 1186-modda; 2023-yil, № 2, 103-modda, № 3, 186-modda, № 4, 265, 269-moddalar, № 6, 444, 445-moddalar, № 7, 538-modda, № 9, 710-modda; 2024-yil, № 1, 5, 6, 7-moddalar, № 2, 101, 105, 107, 108, 111, 112-moddalar, № 7, 628-modda, № 8, 819, 823, 831-moddalar, № 9, 958-modda, № 10, 1076, 1079-moddalar, № 11, 1191-modda, № 12, 1279, 1280, 1285-moddalar; 2025-yil, № 1, 4, 6-moddalar, № 2, 188, 189, 195, 197-moddalar, № 4, 520-modda, № 5, 648-modda, № 7, 828-modda, № 8, 968, 971-moddalar, № 10, 1153-modda, № 11, 1237-modda, № 12, 1322, 1328-moddalar) 8-moddasi birinchi qismi 45-bandining birinchi xatboshisi “uning hududiy boʻlinmalari” degan soʻzlardan keyin “shuningdek Agentlik tizimidagi tashkilotlar” degan soʻzlar bilan toʻldirilsin.

7-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Ijtimoiy himoya milliy agentligi va boshqa manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi oʻrtasida tushuntirilishini taʼminlasin.

8-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:

hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin;

respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.

9-modda. Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.