Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Oliy Majlis Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) (bundan buyon matnda Ombudsman deb yuritiladi) 2024-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi maʼruzasini muhokama qilib, bir qator ishlar amalga oshirilganligini qayd etadi.

Ombudsman 2024-yilda oʻz faoliyatini yangi konstitutsiyaviy qoidalar asosida inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishi ustidan taʼsirchan parlament nazoratini amalga oshirish, sohaga oid milliy qonunchilikni hamda milliy preventiv mexanizmni takomillashtirish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish, shuningdek, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirishga qaratgan.

Ombudsman nomiga Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, xorijiy davlatlar fuqarolari va ombudsmanlari, fuqaroligi boʻlmagan shaxslar, yuridik shaxslar va jamoat tashkilotlaridan jami 23 422 ta murojaat kelib tushgan.

2024-yilda Ombudsman tomonidan parlament nazorati subyekti sifatida 5 344 ta murojaat nazoratga olinib, ularning 2 934 tasi (55 foizi) ijobiy hal etilgan.

2024-yilda inson huquq va erkinliklari sohasida aniqlangan qonun buzilishlarini, ularga imkon beruvchi sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish toʻgʻrisida davlat organlari va boshqa tashkilotlar rahbarlariga 182 ta taʼsir chorasi (39 ta taqdimnoma, 37 ta xulosa, 92 ta ariza va daʼvo arizasi) kiritilgan boʻlib, 2023-yilga nisbatan 7 foizga (12 ta) oshgan. Ushbu hujjatlarning 140 tasi (76,9 foizi) ijobiy hal etilgan.

Harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslar saqlanadigan joylarga amalga oshirilgan 902 ta monitoring tashrifi doirasida 10 mingdan ortiq mahkum (mahbus) bilan jamoaviy uchrashuvlar va 4 835 nafar mahkum (mahbus) bilan yakka tartibdagi suhbatlar oʻtkazilgan.

Aholining huquqiy ongi va madaniyatini oshirish maqsadida “Ombudsman maktabi” loyihasi doirasida mamlakatimizning 86 ta tuman va shaharlarida targʻibot tadbirlari amalga oshirilgan.

Ommaviy axborot vositalarida Ombudsman faoliyatiga oid 4 mingdan ortiq chiqish tashkil etilgan, 6 ta brifing oʻtkazilgan.

Amalga oshirilgan ishlar bilan bir qatorda sohada ayrim oʻz yechimini kutayotgan masalalar ham mavjud.

Xususan, 2024-yilda Ombudsmanga kelib tushgan murojaatlar soni (23 422 ta) 2023-yilga nisbatan (18 622 ta) 4 800 taga yoki 25 foizga ortgan.

Kelib tushgan murojaatlarning 31,8 foizini ijtimoiy huquq yoʻnalishidagi murojaatlar tashkil etib, bu koʻrsatkich 2023-yilga nisbatan 82 foizga oshgan.

Xotin-qizlar huquqlarining cheklanishi, oilada ayolning tahqirlanishi, oilada tinchlikni taʼminlash va zoʻravonlikning oldini olish masalasida 294 ta murojaat kelib tushgan boʻlib, oldingi yilga (133 ta) nisbatan 121 foizga koʻpaygan.

Hududlar kesimida murojaatlar Qashqadaryo (3 274 ta), Surxondaryo (2 117 ta), Toshkent (1 785 ta) Samarqand (1 739 ta) viloyatlari va Toshkent shahri (3 211 ta) hissasiga toʻgʻri keladi.

Kelib tushgan murojaatlar soni 2023-yilga nisbatan 25 foizga (4 800 taga) oshgan boʻlsa-da, inson huquq va erkinliklari sohasida aniqlangan qonun buzilishlari, ularga imkon beruvchi sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish toʻgʻrisida davlat organlari va boshqa tashkilotlari rahbarlariga 182 ta taʼsir chorasi (2023-yilda 170 ta) kiritilgan.

Bundan tashqari, Murojaatlar bilan ishlash yagona onlayn platformasi orqali kelib tushgan murojaatlar (9 947 ta) tahlil qilinganda, 4 694 ta yoki 52,8 foizi oʻz vaqtida koʻrib chiqilmaganligi, takroriy murojaatlarning oldini olish darajasi esa 40,6 foizni (5 908 ta murojaatni) tashkil qilgan.

Ombudsmanning mintaqaviy vakillariga toʻgʻridan-toʻgʻri kelib tushgan murojaatlar 3 857 tani tashkil etib, bu Ombudsmanga kelib tushgan jami murojaatlarning 16,4 foizini tashkil etgan.

Ushbu holat joylarda aholining mintaqaviy vakillar faoliyatidan xabardor emasligidan yoki mintaqaviy vakillar faoliyatini takomillashtirish zarurligidan dalolat beradi.

Shu bilan birga, ayrim davlat organlari va tashkilotlari mansabdor shaxslarining fuqarolar murojaatlarini koʻrib chiqishga yuzaki yondashishi, inson huquqlari sohasidagi qonunchilikdan yetarli darajada xabardor emasligi fuqarolar huquqlarining buzilishiga sabab boʻlmoqda.

2024-yilda Ombudsmanga huquq-tartibot organlari tomonidan tezkor-qidiruv faoliyati va huquqbuzarliklarning oldini olish boʻyicha kelib tushgan 1 131 ta murojaatning aksariyatida ichki ishlar (74,3 foizi) hamda prokuratura (16,4 foizi) organlari xodimlarining xatti-harakatlaridan norozilik bayon etilgan.

Harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslar saqlanadigan joylarda ruhiy, psixologik, jismoniy yoki boshqacha tarzda bosim oʻtkazilganligi haqida 191 ta shikoyat kelib tushgan boʻlib (2023-yilda 186 ta), ularning 112 tasi (58,6 foiz) surishtiruv va tergov harakatlari davomida, 79 tasi (41,4 foiz) esa jazoni ijro etish muassasalarida sodir etilgan.

Mazkur shikoyatlarning 128 tasi (67 foiz) oʻz tasdigʻini topmagan boʻlsa, 21 tasi yuzasidan tergovga qadar tekshiruv harakatlari amalga oshirilgan, 16 tasi (2023-yilda 12 ta) boʻyicha jinoyat ishi qoʻzgʻatishni rad qilish toʻgʻrisidagi qarorlar tegishli prokurorlar tomonidan bekor qilingan.

Yuqoridagi shikoyatlar asosida oʻtkazilgan xizmat tekshiruvlari natijasida 13 nafar xodimga intizomiy jazo qoʻllanilgan va 2 nafar xodim ishdan boʻshatilgan, shuningdek, 3 ta shikoyat yuzasidan ichki ishlar organlari xodimlariga nisbatan Jinoyat kodeksining tegishli moddalari bilan jinoyat ishlari qoʻzgʻatilgan.

Ombudsman tomonidan harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslar saqlanadigan joylarga amalga oshirilgan monitoring tashriflari natijasida aniqlangan salbiy holatlar bartaraf etilmagan.

Xususan, Qashqadaryo viloyati Qarshi shahar Ichki ishlar boshqarmasi vaqtincha saqlash hibsxonasining shaxslarni saqlashga moʻljallangan kameralarida tabiiy va sunʼiy yorugʻlik yetarli emasligi, havo almashtirish tizimi taʼmirtalab holatga kelib qolganligi aniqlangan.

Hibsxonaning kameralarida sanitariya tarmogʻi (polga oʻrnatilgan unitaz va bet-qoʻl yuvgich) oʻrnatilmagan. Hibsxonada saqlanayotgan shaxslarning sayr qilish maydonida joylashgan yuvinish joylari belgilangan sanitariya qoidalariga javob bermaydi.

Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha Ombudsman tomonidan Ichki ishlar vazirligiga taqdimnoma kiritilgan boʻlsa-da, takroran amalga oshirilgan monitoring tashrifida mazkur kamchiliklar bartaraf etilmagan.

Bu kabi salbiy holatlar Toshkent viloyatining Boʻstonliq, Sirdaryo viloyatining Yangiyer, Surxondaryo viloyatining Sherobod va Jizzax viloyatining Gʻallaorol tumanlari ichki ishlar organlarining vaqtincha saqlash hibsxonalarida ham aniqlangan.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 32⁴-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) 2024-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi maʼruzasi;

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining 2025-yil 13-fevraldagi “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakilining (ombudsmanning) 2024-yildagi faoliyati toʻgʻrisidagi maʼruzasi haqida”gi 465-V-sonli Qarori maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman):

Ombudsmanga kelib tushgan murojaatlarni tahlil qilsin, eng koʻp murojaat kelib tushgan sohani aniqlab, tegishli taʼsir choralarini qoʻllasin;

sayyor qabullar oʻtkazishni muntazam yoʻlga qoʻysin hamda bunga fuqarolik jamiyati institutlari vakillarini keng jalb qilsin;

Yagona onlayn platforma orqali kelib tushadigan murojaatlar bilan ishlashni qatʼiy nazoratga olib, takroriy murojaatlarning oldini olish choralarini koʻrsin;

hududlardan kelib tushadigan murojaatlarda eng koʻp koʻtarilgan muammolarni tahlil qilib, amaldagi qonunchilikni takomillashtirish boʻyicha takliflar ishlab chiqsin,

“Ombudsman maktabi” loyihasi doirasida inson huquq va erkinliklariga bagʻishlangan targʻibot tadbirlarini oliy taʼlim muassasalarida tahsil oluvchilar va yoshlar oʻrtasida oʻtkazishga alohida eʼtibor qaratsin;

harakatlanish erkinligi cheklangan shaxslar saqlanadigan joylarga amalga oshirilgan monitoring tashriflari davomida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan kiritilgan taʼsir choralari ijrosiga alohida eʼtibor qaratsin.

qiynoqqa solish hollarini bartaraf etish yoki ularning oldini olish boʻyicha kiritilgan talabnoma ijrosini qatʼiy nazoratga olsin;

inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish borasida olib borilayotgan ishlar toʻgʻrisida har chorakda Senatning Sud-huquq masalalari va korrupsiyaga qarshi kurashish qoʻmitasiga maʼlumot taqdim qilib borsin;

mintaqaviy vakillar faoliyatini yanada kuchaytirish choralarini koʻrsin. Bunda:

mintaqaviy vakillarning aholi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri ishlashini taʼminlashga, aholi muammolariga tezkorlik bilan munosabat bildirilishiga hamda muammolar hududlarning oʻzida hal qilinishiga;

nodavlat notijorat tashkilotlari, ommaviy axborot vositalari va keng jamoatchilik bilan doimiy hamkorlikning yoʻlga qoʻyilishiga alohida eʼtibor qaratsin.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi va Ichki ishlar vazirligi doimiy ravishda:

hududiy idoralar oʻz vakolatlari doirasida “Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq fuqarolar murojaatlarini qabul qilishini, ularni Qonunda belgilangan tartib va muddatlarda koʻrib chiqishini hamda asosli javob xati yuborishini taʼminlasin;

qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qoʻllashning oldini olish boʻyicha kechiktirib boʻlmas keskin choralar koʻrsin.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi ikki oy muddatda:

ichki ishlar xodimlarining xatti-harakatlari bilan bogʻliq murojaatlarni tahlil qilgan holda ularning kelib chiqish sabablarini oʻrgansin va ularni bartaraf etish choralarini koʻrsin;

Ombudsman tomonidan Toshkent viloyatining Boʻstonliq, Sirdaryo viloyatining Yangiyer, Surxondaryo viloyatining Sherobod va Jizzax viloyatining Gʻallaorol tumanlari ichki ishlar organlarining vaqtincha saqlash hibsxonalarida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etib, bu haqda Senatning Sud-huquq masalalari va korrupsiyaga qarshi kurashish qoʻmitasiga hamda Ombudsmanga axborot kiritsin.

5. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlariga:

oʻz ish rejalariga hududlarda inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya qilinishi holati boʻyicha Ombudsmanning mintaqaviy vakillarining maʼruzalarini eshitish masalasini kiritish hamda uni keng muhokama qilish;

Ombudsmanning mintaqaviy vakillarining maʼruzalarida koʻtarilgan masalalarni hal etish hamda fuqarolarning buzilgan huquqlarini tiklash yuzasidan hududiy idoralar rahbarlarining axborotlarini eshitish tavsiya etilsin.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) (2-band), Bosh prokuratura (3-band) hamda Ichki ishlar vazirligi (2- va 3-band) joriy yilning 20-may kuniga qadar Oliy Majlis Senatiga mazkur Qarorning ijrosi boʻyicha umumlashtirilgan axborot taqdim qilsin.

7. Ushbu Qarorning ijrosini nazorat qilish Oliy Majlis Senatining Sud-huquq masalalari va korrupsiyaga qarshi kurashish qoʻmitasi (A. Eshmuratov) zimmasiga yuklansin.