Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

2. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 383, 403-moddalariga muvofiq, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida ish yuritish:

Sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxsning qonuniy vakili (ota-ona, farzandlikka olganlar, vasiy, homiy va h.k.) oʻz vakilligini tasdiqlovchi hujjat taqdim qilishi talab qilinadi (FPK 66-moddasi).

Ishda qatnashayotgan shaxs vakili, shu jumladan, advokat, sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilishga bunday huquq vakolat beruvchi tomonidan berilgan ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan holdagina haqli (FPK 69-moddasining ikkinchi qismi).

Prokuror, yuqori turuvchi prokuror va ularning oʻrinbosarlari prokurorning ishtirokida koʻrilgan ish boʻyicha hamda qonunda prokurorning ishtirok etishi nazarda tutilgan boʻlib, biroq u sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tarzda xabardor qilinmasdan koʻrilgan ishlar boʻyicha sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya protesti keltirishga haqli. Shuningdek, prokuror FPK 383-moddasining birinchi qismi, 403-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarning murojaati mavjud boʻlganda, apellyatsiya, kassatsiya protesti keltirishi mumkin.

3. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 52-moddasining birinchi qismiga muvofiq, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar (masalan, Fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashlari va sh.k.) faqat daʼvo ariza (ariza) ular tomonidan berilgan holdagina sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat berishi mumkin, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil hamda Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalari bundan mustasno.

Ular tomonidan bunday shikoyat berilgan hollarda, uni qabul qilish FPK 389¹-moddasi birinchi qismining 1-bandi, 407⁴-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan rad etiladi.

Bunday sud hujjati ustidan shikoyat (protest) berilgan boʻlsa, shikoyatni (protestni) qabul qilish FPK 389¹-moddasi birinchi qismining 2-bandi, 407⁴-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan rad etiladi.

5. FPK 385, 405-moddalariga koʻra, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining nomiga yoʻllanadi, lekin sud hujjatini qabul qilgan sudga beriladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, agar shikoyat (protest) sud hujjatini qabul qilgan sudni chetlab oʻtgan holda yuborilgan boʻlsa, shikoyat (protest) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan qaytariladi (FPK 389-moddasi birinchi qismining 4-bandi, 407³-moddasi birinchi qismining 4-bandi). Shikoyat (protest) qayd etilgan asos bilan qaytarilganda, sud ajrimida shikoyat (protest) sud hujjatini qabul qilgan sud orqali berilishi lozimligi koʻrsatilishi kerak.

FPK 262-moddasining uchinchi va toʻrtinchi qismlari mazmuniga koʻra, qoʻshimcha hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddati ham asosiy hal qiluv qarori qabul qilingan kundan hisoblanadi.

8. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi tomonidan FPK 385¹, 405¹-moddalari qoidalari boʻyicha yakka tartibda hal qilinadi. Shikoyat qilish (protest berish) muddatini oʻtkazib yuborilganligining uzrli sabablari deb sudga bunday shikoyat (protest) bilan oʻz vaqtida murojaat qilishga toʻsqinlik qilgan obyektiv holatlar (masalan, favqulodda holatlar, suv toshqinlari, pandemiya, karantin, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqida sud qaror qabul qilgan shaxsning sud hujjatidan bexabarligi va boshqalar) tan olinishi mumkin.

Shikoyat (protest) berishning oʻtkazib yuborilgan muddati tiklanishi rad etilganligi sababli (FPK 389¹-moddasi birinchi qismining 4-bandi, 407⁴-moddasi birinchi qismining 4-bandi) uni qabul qilishni rad etish haqidagi ajrimda oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash qaysi asoslarga koʻra rad etilganligi, ajrimning xulosa qismida esa, oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash rad etilganligi koʻrsatilishi lozim.

Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) berishning oʻtkazib yuborilgan muddatini tiklash toʻgʻrisida iltimosnoma mavjud boʻlmagan taqdirda, bunday shikoyat (protest) FPK 389-moddasi birinchi qismining 5-bandi, 407³-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan qaytariladi.

Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish, ish yuritishga qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudiga qonunda belgilangan muddatda taftish shikoyati (protesti) berilishi mumkin (FPK 389-moddasining uchinchi qismi, 389¹-moddasining uchinchi qismi, 407³-moddasining uchinchi qismi, 407⁴-moddasining uchinchi qismi, 419⁶-moddasining beshinchi qismi).

11. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddati uzrli deb topilgan sabablarga asosan FPK 385¹ va 405¹-moddalariga muvofiq tiklanganda, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan oʻtkazib yuborilgan muddatni, oʻtkazib yuborilishi sabablaridan qatʼi nazar, tiklash toʻgʻrisidagi masalani qoʻshimcha ravishda koʻrib chiqish talab etilmaydi. Bu shaxslarning apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) tegishincha, FPK 386, 387, 406, 407-moddalari talablariga rioya etgan holda apellyatsiya, kassatsiya muhokamasi tugaguniga qadar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudiga berilishi va umumiy asoslarda koʻrib chiqilishi lozim.

12. FPK 386, 387 va 406, 407-moddalarida apellyatsiya, kassatsiya shikoyatining (protestining) mazmuni, shuningdek, unga ilova qilinishi lozim boʻlgan hujjatlar yuzasidan muayyan talablar belgilanganligi sababli, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi shikoyat (protest) bergan shaxs ushbu talablarga rioya etganligini tekshirishi shart.

Ushbu moddalarning talablariga javob bermaydigan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) FPK 389 va 407³-moddalari asosida qaytarilishi lozim.

13. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati bergan shaxs tomonidan davlat boji toʻlashning qonun bilan belgilangan tartibi va miqdoriga oid talablarga rioya qilinganligi haqidagi masalani hal qilishda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni 5-moddasining 1-bandi, 8-moddasining va ushbu Qonunning ilovasi boʻlgan “Davlat boji stavkalarining miqdorlari”ga amal qilishi lozim.

14. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish, qabul qilishni rad etish yoki ish yuritishga qabul qilish masalasi FPK 388, 407²-moddalarida belgilangan shikoyat (protest) ish bilan birga sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kunlik muddatdan kechiktirmay apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi tomonidan yakka tartibda hal qilinadi.

15. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 389-moddasining birinchi qismi, 407³-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinmaydi.

16. Sudlarga tushuntirilsinki, agar shikoyatda uni imzolagan shaxsning familiyasi toʻliq va ismi, otasi ismining faqat bosh harflari koʻrsatilgan boʻlsa, bu holat shikoyatni FPK 389-moddasi birinchi qismining 1-bandi, 407³-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan qaytarish, agar shikoyat ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, uni FPK 389⁴-moddasining birinchi qismi, 407⁸-moddasining birinchi qismiga asosan koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻlmaydi.

17. FPK 389-moddasi birinchi qismining 6-bandi, 407³-moddasi birinchi qismining 6-bandiga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) uni bergan shaxs tomonidan qaytarib olinishiga (chaqirib olinishiga) sudyaning shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrimi chiqarilguniga qadar yoʻl qoʻyilishini inobatga olib, shikoyat (protest) ish yuritishga qabul qilinganidan soʻng u qaytarilmaydi. Bunda shikoyat (protest) umumiy asoslarda sudlov hayʼati majlisida koʻrib chiqiladi yoki shikoyat (protest) bergan shaxsga undan voz kechish (chaqirib olish) huquqi tushuntiriladi.

19. Apellyatsiya instansiyasi sudining sudyasi hal qiluv qarorining ijrosini toʻxtatib turish haqida FPK 389³-moddasining birinchi qismiga muvofiq berilgan iltimosnomani muhokama qilishda iltimosnomada keltirilgan vajlarni oʻrganishi lozim.

Kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi FPK 407⁶-moddasining birinchi qismiga muvofiq berilgan iltimosnomani har qanday holatda qanoatlantiradi, bundan darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarorlari mustasno.

21. Sudlarning eʼtibori ishlarni apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha koʻrishda FPK 395, 415-moddalarida belgilangan muddatlarga, shu jumladan, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtgan holda ham rioya qilinishi lozimligiga qaratilsin.

23. FPK 47-moddasiga asosan protsessual huquqiy vorislik sud protsessining har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkinligini eʼtiborga olgan holda, taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili nizoli yoxud sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil qilinishi va h.k.), apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi bunday shaxslarni ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyadi hamda ularga ishga doir barcha materiallar bilan tanishishga imkon beradi.

24. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 389⁴, 389⁵, 407⁸, 407⁹-moddalarida koʻrsatilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) koʻrmasdan qoldirish, u boʻyicha ish yuritishni tugatish asoslari shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisida ajrim chiqarilganidan soʻng aniqlangan boʻlishini nazarda tutganligi sababli, apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) koʻrmasdan qoldirish, u boʻyicha ish yuritishni tugatish masalasi sudlov hayʼati tarkibi tomonidan hal etiladi.

25. FPK 393, 413-moddalarining talablariga koʻra, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati bergan shaxs apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi maslahatxonaga kirguniga qadar shikoyatni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki undan voz kechishga, protest keltirgan prokuror, shuningdek yuqori turuvchi prokuror protestni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki qaytarib olishga haqli.

Shikoyatdan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) munosabati bilan apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritishni tugatish masalasi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan sud majlisida shaxsning shikoyatdan voz kechish (protestni qaytarib olish) vakolati tekshirilganidan soʻng hal qilinadi. Bunda shuni inobatga olish lozimki, FPK 69-moddasi mazmuniga koʻra, vakilning ishonchnomada koʻrsatilgan sud hujjati ustidan shikoyat berish huquqi oʻz-oʻzidan, basharti bu holat ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan boʻlmasa, shikoyatdan voz kechish huquqini bermaydi.

Davlat boji toʻlashni kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash belgilangan holda ish yuritishga qabul qilingan shikoyatdan voz kechilganda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi shikoyat boʻyicha ish yuritishni tugatish haqidagi ajrimda davlat bojini taraflar oʻrtasida taqsimlash masalasini hal qiladi (FPK 389⁵-moddasining ikkinchi qismi, 407⁹-moddasining ikkinchi qismi).

26. FPK 166-moddasiga koʻra, sud taraflarni yarashtirish choralarini koʻradi, ularga fuqarolik sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida nizoni hal etishga koʻmaklashadi. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berilgandan keyin daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi, taraflarning kelishuv bitimi yozma shaklda yoxud elektron hujjat tarzida taqdim etilishi kerak. Bunda taraflarning tasdiqlash uchun taqdim etilayotgan kelishuv bitimi FPK 166, 167-moddalari talablariga javob berishi lozim.

Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvodan voz kechishini qabul qilishdan yoki kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin daʼvogarga (taraflarga) ish yuritishni tugatishning FPK 126-moddasida nazarda tutilgan huquqiy oqibatlarini tushuntirishi shart.

27. FPK 372²-moddasi birinchi qismining 4-bandi, 372⁴-moddasi ikkinchi qismining 2 va 4-bandlarida nazarda tutilgan asoslar aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtadi va bu haqida asoslantirilgan ajrim chiqaradi.

Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida ishning koʻrilishi hayʼatda, uch nafar sudyadan iborat tarkibda FPK 397-moddasida nazarda tutilgan istisnolarni inobatga olgan holda, birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida amalga oshiriladi.

FPK 276-moddasi talablariga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining har bir sud majlisi, shuningdek, sud majlisi zalidan tashqarida amalga oshirilgan protsessual harakati haqida bayonnoma tuziladi.

31. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ish yuritishni toʻxtatib turish FPK 10-bobida nazarda tutilgan asoslar va tartibda amalga oshiriladi.

Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida FPK 399, 419-moddalarida belgilangan vakolatlar doirasida ishni shikoyat (protest) boʻyicha koʻrish natijalari toʻgʻrisidagi xulosalar, zarur hollarda esa, sud xarajatlari taqsimlanishi koʻrsatilishi kerak.

Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi FPK 396, 416-moddalariga muvofiq birinchi instansiya sudi sud hujjatining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini toʻliq hajmda tekshiradi. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi yangi dalillarni oʻrganib chiqishi va yangi faktlarni aniqlashi mumkin.

35. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini oʻzgartirish yoki bekor qilish asoslari FPK 372²-moddasida belgilanganligiga eʼtibor qaratishi lozim.

37. Shuni nazarda tutish lozimki, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan hal qiluv qarori bekor qilinganda, ishni yangidan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuborilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (FPK 399, 419-moddalari). Bunday holda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi mavjud, shuningdek, qoʻshimcha taqdim etilgan yoki talab qilib olingan materiallar (dalillar) asosida ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni aniqlab, oʻzi hal qiluv qarorini toʻliq yoki qisman oʻzgartirishga yoxud uni toʻliq yoki qisman bekor qilib, yangi hal qiluv qarori qabul qilishga haqli.

39. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi FPK 122 va 124-moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha hal qiluv qarorini toʻliq yoki qisman bekor qilishga hamda arizani koʻrmasdan qoldirishga yoxud ish yuritishni toʻliq yoki qisman tugatishga, agar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida shunday qaror qabul qilinishiga sabab boʻluvchi holatlar aniqlangan boʻlsa, haqlidir.

40. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ish sudga taalluqlilik toʻgʻrisidagi qoidalar buzilgan holda koʻrib chiqilganligini aniqlasa, sudning hal qiluv qarorini bekor qilib, FPK 311-moddasida belgilangan tartib boʻyicha ish materiallarini taalluqliligiga koʻra boshqa sudga yuboradi.

41. Shuni nazarda tutish lozimki, sud xarajatlarini taqsimlash masalasining hal etilmasligi yoki notoʻgʻri hal etilishi, oʻz-oʻzidan sudning hal qiluv qarorini bekor qilishga yoki oʻzgartirishga asos boʻlmaydi. Bunday holda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida sud xarajatlarini FPK 138 — 141-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha taqsimlash haqida koʻrsatiladi.

42. FPK 261 — 263-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi:

43. FPK 400, 419¹-moddalariga muvofiq, qonunda nazarda tutilgan, shuningdek, ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qiladigan birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudiga xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.

44. Birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan apellyatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish uchun FPK 400-moddasining birinchi qismida belgilangan yigirma kunlik muddat sud ajrimi taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga topshirilgan yoki yuborilgan kundan eʼtiboran, ajrim ustidan kassatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish uchun FPK 419¹-moddasining birinchi qismida belgilangan olti oylik muddat esa, birinchi instansiya sudi ajrimi qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran hisoblanadi.

45. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyatni (protestni) FPK 402, 419²-moddalariga muvofiq hal qiladi.

46. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 402¹, 419³-moddalariga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha birinchi instansiya sudi qarori ustidan berilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan shikoyat (protest) berish uchun qonunda nazarda tutilgan qoidalar va tartibda koʻrib chiqiladi.

47. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni koʻrishda davlat organi yoki boshqa organ, tashkilot, mansabdor shaxs yoki fuqaroning faoliyatida aniqlangan qonun hujjatlari buzilishi faktlari boʻyicha, ularning sud protsessida ishtirokidan qatʼi nazar, FPK 275-moddasiga muvofiq xususiy ajrim chiqarishga haqli.

50. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan fuqarolik ishlarini apellyatsiya tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida” 2021-yil 20-apreldagi 14-sonli va “Fuqarolik ishlarini kassatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2021-yil 27-noyabrdagi 35-sonli qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.