Taʼlim olish huquqi shaxsning asosiy huquqlaridan biridir.

Talim Oʻzbekiston Respublikasida jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy va madaniy rivojlantirishning ustuvor sohasi hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi taʼlim sohasidagi davlat siyosatini umuminsoniy qadriyatlarni, xalqning tarixiy tajribasini, madaniy va fan bobidagi anʼanalarini, jamiyatning istiqboldagi rivojini hisobga olgan holda yurgizadi.

Taʼlim ilm berish va tarbiyani oʻz ichiga oladi, u respublikaning zakovat va ilm borasidagi kuch-quvvatini rivojlantirish, jamiyat, oila oldidagi oʻz masʼuliyatini anglaydigan har jihatdan barkamol shakllantirish maqsadini koʻzlaydi.

Taʼlim Konstitutsiyaga, “Oʻzbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga, ushbu Qonunga va ularga muvofiq holda chiqariladigan boshqa qonun hujjatlariga muvofiq roʻyobga chiqariladi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasida taʼlimga doir masalalar Qoraqalpogʻiston Respublikasinng Konstitutsiyasi hamda qonunlari bilan tartibga solib boriladi.

Taʼlim toʻgʻrisidagi qonunlar fuqarolarning ilm olish sohasidagi konstitutsiyaviy huquqlari himoya qilinishini taʼminlaydi, jismoniy va yuridik shaxslarning taʼlim sohasidagi oʻzaro munosabatlarining prinsiplari, huquq vakolatlari va masʼuliyatlarini, Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim erkin rivojlanishining huquqiy kafolatlarini belgilab beradi.

Taʼlim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplari quyidagilardan, chunonchi:

taʼlim va tarbiyaning insonparvarligi hamda demokratikligi;

taʼlim tizimining uzluksizligi va izchilligi;

davlat taʼlim tizimining ilmiyligi va dunyoviyligi;

taʼlimda umuminsoniy va milliy-madaniy qadriyatlarning ustuvorligi;

davlat taʼlim standartlari doirasida hammaning taʼlim olishi uchun imkoniyat yaratilganligi;

tayanch (toʻqqiz sinf hajmidagi) taʼlimning majburiyligi;

taʼlim, maʼnaviy va jismoniy tarbiya dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv;

bilimdonlik va isteʼdodni ragʻbatlantirish;

taʼlim muassasalarida chet tillarni oʻrganish, din tarixi va jamiyat madaniyati sohasida bilim olish uchun sharoitlar yaratish;

taʼlim muassasalarining siyosiy partiyalar va ijtimoiy-siyosiy harakatlarning taʼsiridan holi boʻlishi;

tarbiyalanuvchilar va taʼlim oluvchilarni hurmatlash;

pedagog shaxsini, uning ijtimoiy mavqeyini hurmatlash;

amaldagi qonunlar doirasida mulkchilikning barcha shakllaridagi talim muassasalarining teng huquqliligi, ularning mustaqilligidan iboratdir.

Oʻzbekiston Respublikasi kelib chiqishi, jinsi, tili, yoshi, irqi, millati, eʼtiqodi va dinga munosabatidan, ijtimoiy ahvoli, mashgʻulotining turi, turar joyi, respublika hududida qanchadan beri yashayotganligidan qatʼiy nazar, barchaning taʼlim olishi uchun teng huquqlarni kafolatlaydi.

Taʼlim muassasalariga qabul qilish shartlari davlat boshqaruv idoralari tomonidan tasdiqlangan qoidalar bilan belgilanadi.

Taʼlim olish huquqi:

taʼlim olish uchun ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlar yaratish;

davlat tasarrufidagi va davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalari tarmoqlarini rivojlantirish;

davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarida bepul taʼlim olish davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalarida belgilangan meʼyorlar doirasida taʼlim olish;

taʼlimning kunduzgi, kechki, sirtqi, oiladagi va eksternat taʼlim kabi turli shakllaridan foydalanish, davlat taʼlim muassasalarida shartnoma asosida pullik taʼlimni yoʻlga qoʻyish;

barcha turdagi taʼlim muassasalarini bitiruvchilarning taʼlimning keyingi bosqichi oʻquv yurtiga kirishlarida teng huquqqa ega ekanligi bilan taʼminlanadi.

Boshqa davlatlarning fuqarolari taʼlimni shartnomalar va bitimlarda belgilangan shartlarda va tartibda respublika taʼlim muassasalarida oladilar.

Taʼlim muassasalarida taʼlim berishda qaysi tildan foydalanish “Oʻzbekiston Respublikasining davlat tili toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilikning barcha shaklidagi oʻquv yurtlari uchun majburiy boʻlgan maʼlumotlar saviyasi va oʻquv dasturi hajmlariga nisbatan qoʻyiladigan asosiy talablarni belgilab beruvchi, talimning jahon tajribasi mezonlariga mos davlat standartlari belgilanadi.

Taʼlimning davlat standartlarini belgilash va joriy etish, Oʻzbekiston Respublikasining Hukumati tomonidan belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida taʼlimning yagona tizimiga amal qilib, u quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

maktabgacha tarbiya;

umumiy taʼlim;

maktabdan tashqari taʼlim;

hunar-texnika taʼlimi;

oʻrta maxsus taʼlim;

oliy taʼlim;

ilmiy va ilmiy-pedagogik xodimlar tayyorlash;

kadrlarning kasbkor malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash;

oiladagi taʼlim;

mustaqil taʼlim.

Taʼlim tizimi oʻquv rejalari va dasturlari muvofiqlashtirilganligi, taʼlim bosqichlari va shakllarining izchilligi, taʼlimning davlat standartlariga mos kelishi bilan taʼminlanadi.

Maktabgacha taʼlimning vazifasi bola kamoloti asoslarini shakllantirishdan, uning bilimga qiziqishini, madaniy-axloqiy ehtiyojlarini, dastlabki mehnat koʻnikmalarini, ilmga muhabbat qoʻyishini oʻstirishdan, salomatligini mustahkamlashdan iboratdir.

Maktabgacha tarbiya, oilada va maktabgacha tarbiya muassasalarida olib boriladi.

Umumiy taʼlim uzluksiz davlat taʼlimi tizimida asosiy boʻgʻin boʻlib, taʼlim oluvchilar ilmiy bilim, mehnat va boshlangʻich kasbkor koʻnikmalari, ishbilarmonlik asoslarini egallashlarini, shuningdek oʻz ijodiy qobiliyatlarini, maʼnaviy fazilatlarini rivojlantarishlarini taʼminlaydi.

Umumiy taʼlim uch bosqich: boshlangʻich (1—IVsinflar), tayanch (V—IX sinflar) va oʻrta (X—XI (XII) sinflar) bosqichidan iborat boʻlib, boshlangʻich, tayanch va oʻrta maktablarda, boshqa oʻrta oʻquv yurtlarida (gimnaziyalar, litseylar va boshqalarda) amalga oshiriladi.

Tayanch taʼlimi majburiy boʻlib, talim oluvchilarga oʻrta taʼlim muassalarida, turli xil hunar va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida taʼlim olishni davom etirish huquqini beradi.

Har bir bosqichda taʼlim oluvchining yoshi va taʼlimning davomiylik muddati tegishli taʼlim muassasasining ustavi bilan belgilanadi.

III bosqich taʼlim muassasalariga oʻquvchilar qabul qilish tanlov asosida amalga oshiriladi.

Oʻrta umumiy taʼlim muassasalarida ixtisoslashgan taʼlim amalga oshirilishi, oʻquvchilar tanlovi boʻyicha kurslar joriy etilishi va fanlar chuqur oʻrgatilishi mumkin. Bunday kurslariing dasturlari umumtaʼlim muassasalari tomonidan tasdiqlanadi.

Bolalar va oʻsmirlarning shaxsiy talab-ehtiyojlarini toʻlaroq qondirish, ularning boʻsh vaqtini va dam olishini tashkil etish maqsadida davlat idoralari, mulkchilikning turli shaklidagi korxonalar, jamoat birlashmalari va fuqarolar madaniy-axloqiy, tabiiy-ilmiy, texnika, sport va boshqa yoʻnalishdagi maktabdan tashqari muassasalar barpo etishlari mumkin.

Turli xildagi maktabdan tashqari muassasalar faoliyatiga davlat tomonidan koʻmak beriladi, bu faoliyat taʼlim idoralari tomonidan muvofiqlashtiriladi, ularning belgilangan tartibda tasdiqlangan nizomlari bilan tartibga solinadi.

Hunar-texnika taʼlimi mehnat va kasbkor mahorati hamda koʻnikmalari olishni, ishchi kadrlar tayyorlashni, ularni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni maqsad qilib qoʻyadi.

Hunar taʼlimi hunar bilim yurtlarida, oʻquv-ishlab chiqarish, oʻquv kombinatlarida, markazlarida, boshqa oʻquv yurtlarida yoki bevosita ishlab chiqarishda olib boriladi.

Hunar-texnika taʼlimi tayanch taʼlimi asosida bir vaqtning oʻzida umumiy oʻrta taʼlim berish yoki faqatgina kasb oʻrgatib qoʻya qolish yoxud taʼlim asosida faqatgina kasb oʻrgatish orqali amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufidagi hunar-texnika bilimlari oʻrgatiladigan taʼlim muassasalarida dastlabki kasbni oʻrganayotgan, shuningdek ish bilan taʼminlash davlat xizmatining yoʻllanmasi bilan qayta tayyorgarlikdan oʻtayotgan fuqarolarning taʼlim olishi bepuldir.

Oʻrta maxsus taʼlim oʻrta boʻgʻin mutaxassislarini tayerlash maqsadini qoʻllaydi.

Oʻrta maxsus taʼlim texnikumlarda, bilim yurtlarida, kollejlarda va boshqa oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida, shu jumladan oʻzga xildagi oʻquv yurtlari (hunar-texnika bilim yurtlari yoki oliy oʻquv yurtlari) bilan qoʻshilgan oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida tayanch, oʻrta va hunar-texnika taʼlimi negizida amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufidagi oʻrta maxsus bilim oʻrgatiladigan taʼlim muassalarida dastlabki kasbni oʻrganayotgan, shuningdek ish bilan taʼminlash xizmatining yoʻllanmasi bilan qayta tayyorgarlikdan oʻtayotgan fuqarolarning taʼlim olishi bepuldir.

Oliy taʼlim oʻzi tanlagan faoliyat sohasida chuqur umumilmiy va maxsus bilimni zarur kasbkor koʻnikmasi bilan uygʻunlashtiradigan yuqori malakali mutaxassislar, shuningdek ilmiy va ilmiy-pedagogik xodimlar tayyorlash maqsadini koʻzlaydi.

Oliy maʼlumotli mutaxassislar tayyorlash umumiy oʻrta, oʻrta hunar texnika, oʻrta maxsus taʼlim asosida amalga oshiriladi. Oliy oʻquv yurtlarida taʼlim olish uchun saralash va oʻqishga qabul qilish qonunlar bilan tartibga solinadi.

Oliy oʻquv yurtlaridagi taʼlim ikki bosqichli asosda, Oʻzbekiston Respublikasining Hukumati tasdiqlagan Nizomga muvofiq izchil tarzda bakalavr va magistr darajasi berish orqali amalga oshiriladi.

Sirtqi yoki mustaqil taʼlim tarzida oʻrganishga yoʻl qoʻyilmaydigan kasb va ixtisoslar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasining Hukumati tomonidan belgilanadi. Fuqarolar shartnoma (pullik) asosida ikkinchi oliy maʼlumot olishga xaqlidirlar.

Oliy oʻquv yurtlarining faoliyati oʻz ustavlari bilan tartibga solinadi. Oliy oʻquv yurtlari qonunlarda belgilangan tartibda vaqti-vaqti bilan attestatsiya va akkreditatsiyadan oʻtkazib turiladi.

Ilmiy va ilmiy-pedagogik xodimlar tayyorlash uzluksiz taʼlim tizimida oliy bosqich hisoblanib, shaxs va jamiyat ehtiyojlarini, shuningdek jamiyatning bunday kadrlarga boʻlgan talab-ehtiyojini qondirishni taʼminlaydi.

Ilmiy va ilmiy-pedagogik xodimlar tayyorlash, ilmiy darajalar, unvonlar berish tartibi qonunlar bilan belgilanadi.

Oliy taʼlim tizimidagi ilmiy faoliyat shartnomalar, kontraktlar, davlat buyurtmalari, dasturlari, loyihalari boʻyicha, shuningdek oʻz ilmiy manfaatlariga muvofiq ilmiy jamoalar, ayrim muassasalar tomonidan amalga oshiriladi. Shu maqsadda ilmiy, ilmiy-ishlab chiqarish boʻlinmalari, birlashmalari, uyushmalari, talaba yoshlarning ilmiy-texnika ijodiyoti markazlari boshqa tuzilmalar tuziladi.

Kadrlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash ijtimoiy rivojlanish, fan-texnika taraqqiyoti talablariga, ishlab chiqarishdagi, mehnat bozoridagi oʻzgarishlarga muvofiq ravishda, shuningdek odamlarning shaxsiy talab-extiyojlarini hisobga olib, kasbiy bilim hamda koʻnikmalarini oʻzlashtirish va boyitish, shuningdek yangi ixtisos oʻrgatish maqsadida amalga oshiriladi.

Kadrlarning malakasini oshirish va ularni kayta tayyorlash davlat mablagʻlari xisobidan, shuningdek korxonalar, muassasalar tashkilotlar, ayrim shaxslar bilan shartnomalar asosida davlat tasarrufidagi va boshqa xil oʻquv yurtlari bazasida amalga oshiriladi. Taʼlimning shakllari, muddatlari va mazmuni buyurtmachi bilan kelishilgan holda oʻquv yurtlari tomonidan belgilanadi.

Ota-onalar va oilaning boshqa aʼzolari shaxsning jismoniy, maʼnaviy holati va aql-zakovat jihatidan rivojlanishiga asos solishlari lozim.

Ota-onalar yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar bolaning maʼlumotni oilada olishi uchun imkoniyat yaratib berishga haqlidirlar. Bunday hollarda oʻquvchilarning ota-onalari yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar bilan taʼlim muassasasi, taʼlimni boshqaruvchi tegishli idora oʻrtasida shartnoma tuzilib, unda bola, oila va jamiyatning manfaatlari hisobga olingan holda tomonlarning huquqiy, iqtisodiy va boshqa majburiyatlari belgilab qoʻyiladi.

Bolalarga uy sharoitlarida taʼlim berish oʻquv yurtlarining dasturlari boʻyicha amalga oshirilib, keyinchalik eksternat tartibida attestatsiyadan oʻtkaziladi.

Oilada taʼlim olayotgan shaxslar tegishli attestatsiyadan oʻtgach, taʼlimni istalgan bosqichidan boshlab oʻqishni taʼlim muassasasida davom ettirishga haqlidirlar.

Davlat oiladagi taʼlimga yordam koʻrsatadi. Tegishli davlat muassasalari tomonidan qonunlarda belgilangan tartibda metodik, diagnostik, maslahat yordami beriladi. Qonunlarda belgilangan hollarda va tartibda oilaga kompensatsiya toʻlanishi mumkin.

Davlat odamlarning mustaqil ravishda oʻz maʼlumotlari, madaniy va saviyalarini oshirishga boʻlgan intilishlarini qoʻllab-quvvatlaydi va buning uchun zarur sharoitlar yaratib beradi.

Bilim yoki malaka darajasini mustaqil ravishda oshirgan shaxslarda eksternat tartibida imtihon topshirish imkoniyati yaratib beriladi.

Akkreditatsiyadan oʻtgan taʼlim muassasalarining bitiruvchilariga, maktabgacha taʼlim muassasalari bundan mustasno, taʼlim toʻgʻrisidagi belgilangan namunadagi hujjat beriladi.

Taʼlim toʻgʻrisidagi belgilangan namunadagi hujjat mustaqil ravishda, bilim olish orqali taʼlim olgan oʻz bilim yoxud malakasi darajasini oshirgan, eksternat tartibida imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan shaxslarga ham beriladi.

Aspirantura, doktoranturani tugatib, dissertatsiya yoqlaganidan keyin fan nomzodi yoki fan doktori ilmiy darajasi va diplom beriladi.

Davlat taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlar amaldagi xalqaro qoidalarga muvofiq kelishini taʼminlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida taʼlim tizimini boshqarish davlat-ijtimoiy xususiyatiga egadir.

Taʼlim sohasida Oʻzbekiston Respublikasining tasarrufiga oliy hokimiyat va boshqaruv idoralari tomonidan amalga oshiriladigan:

taʼlim sohasida yagona davlat siyosati belgilash va amalga oshirish;

taʼlim sohasida huquqiy boshqarishni amalga oshirish;

taʼlimni rivojlantirish, uning moddiy-texnika jihatidan taʼminlash turlarini ishlab chiqish va roʻyobga chiqarish;

taʼlimni davlat tomonidan boshqarilishining markaziy idoralarini shakllantirish va ularga rahbarlik qilish;

taʼlim muassasalari tashkil etish, ularni qaytadan tuzish va tugatish tartibini belgilash, ular toʻgʻrisidagi nizomlarni tasdiqlash;

taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlar namunalarini va ularni berish tartibini tasdiqlash;

taʼlim muassasalarini attestatsiyadan oʻtkazish, akkreditatsiya qilish, ularga litsenziyalar berish tartibini, pedagogik va ilmiy kadrlarni attessiyadan oʻtkazish tartibini belgilash;

taʼlimning jahon darajasiga mos davlat standartlarini belgilash;

respublika budjetining taʼlimga yoʻnaltiriladigan ulushini belgilash;

taʼlimni pul bilan taʼminlashning davlat meʼyorlarini, shu jumladan taʼlim oluvchilar va pedagog xodimlarni moddiy taʼminlashning meʼyorlarini, taʼlim muassasalariga soliq solish taʼlim oluvchilar va pedagog xodimlarga imtiyozlar berish tartibini belgilash;

taʼlim va fanni rivojlantirish respublika fondini shakllantirish;

pedagog kadrlar tayyorlashni tashkil etish vakolatlari kiradi.

Mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari;

taʼlim muassasalari tarmoqlarining oʻz hududlarini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning talab-ehtiyojlariga mos kelishini taʼminlaydilar;

respublika idoralari tasarrufidagi oʻquv yurtlari va taʼlim muassasalaridan tashqari oʻquv yurtlari va boshqa taʼlim muassasalari tashkil etadilar, ularni qayta tashkil etadilar va tugatadilar, ularning ustavlarini roʻyxatdan oʻtkazadilar;

mulkchilikning turli shakllariga asoslangan mahalliy ahamiyatga molik taʼlim muassasalari ochish uchun litsenziyalar beradilar;

oʻz vakolatlari doirasida oʻz hududlaridagi taʼlim muassasalari uchun pul bilan taʼminlashning miqdorlarini, ish haqi toʻlash shartlari va soliq imtiyozlarini belgilaydilar, korxonalar, tashkilotlar, kooperativlar, aksiyador muassasalar va tashkilotlarning ixtiyoriy badallari boshqa badallar va ionalar hisobidan taʼlimni rivojlantirish fondlarini shakllantiradilar;

taʼlim boʻyicha kengashlar, taʼlim muassasalari rahbariyati bilan birgalikda taʼlim oluvchilar va taʼlim xodimlarining ijtimoiy taʼlim ehtiyojlari qondirilishini taʼminlaydilar;

oʻz hududlarida ishchi kadrlar va mutaxassislarga boʻlgan ehtiyojni aniqlaydilar;

turar joylarda bolalar va yoshlarni tarbiyalash, ularning qobiliyatlarini oʻstirish va talab-ehtiyojlarini qondirish uchun lozim shart-sharoitlar yaratadilar;

vasiylik qilishga doir masalalarni qonunlarda belgilangan tartibda hal etadilar;

oʻz vakolatlari doirasida taʼlimning, pedagog xodimlar kasb-kor tayyorgarligining darajasiga nisbatan qoʻyilgan davlat talablariga rioya etilishi ustidan oʻz huquq-vakolatlari doirasida nazoratni amalga oshiradilar.

Oʻzbekiston Respublikasida taʼlimni boshqarish davlat hokimiyati va boshqaruvining oliy hamda mahalliy idoralari tomonidan vakolat berilgan maxsus davlat idoralari amalga oshiradilar.

Taʼlimni boshqarish davlat idoralari taʼlim muassasalari davlat tomonidan belgilangan talablar va meʼyorlar bajarilishini taʼminlaydilar, kimning tasarrufida ekanligi va mulkchilik shaklida qatʼi nazar, taʼlim muassasalariga metodik yordam koʻrsatadilar.

Taʼlimni boshqarish davlat idoralarining taʼlim muassasalari faoliyatiga aralashuviga ular Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini bajarmaganlari taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarini boshqarish Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga va shu muassasalarining Ustaviga muvofiq holda amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasasiga umumiy rahbarlik ishi uning belgilangan tartibda tuziladigan va amal qiladigan kengashi tomonidan olib boriladi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasasiga bevosita rahbarlik mudir, direktor, rektor yoki boshqa rahbar tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufidagi oʻrta umumiy taʼlim, hunar-texnika va oʻrta maxsus taʼlim muassasalarining rahbarlari lavozimga davlat boshqaruvining tegishli idorasi tomonidan belgilangan tartibda tayinlanadilar.

Davlat tasarrufidagi oliy oʻquv yurtlarining rektorlarini tegishli vazirliklar va idoralarning taqdimiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tayinlaydi va bu rektorlar oʻquv-tarbiya jarayonining ahvoli uchun toʻliq javobgar boʻladilar.

Davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalarining rahbarlari ularning muassislari tomonidan tayinlanadi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarini boshqarish oʻquvchilar, talabalar, pedagog xodimlar, xizmatchilar, ota-onalar, jamoatchilikning boshqa vakillari ishtirokida amalga oshiriladi.

Taʼlim tizimida:

jamoaning umumiy yigʻilishi (konferensiyasi);

yagona umumtaʼlim siyosatini oʻtkazishda jamoatchilik va davlat hamkorligining shakli sifatida taʼlim muassasasining kengashi;

taʼlim xodimlari nohiya, shahar, viloyat konferensiyalari, respublika syezdi;

taʼlim masalalari boʻyicha hududiy kengashlar, oliy oʻquv yurtlari rektorlarining kengashlari va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari direktorlarining kengashlaridan iborat ijtimoiy oʻzini oʻzi boshqarish idoralari faoliyat koʻrsatishi mumkin.

Taʼlim sohasidagi jamoat birlashmalarining faoliyati qonunlarga muvofiq amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalari taʼlimni boshqarish davlat idoralari tomonidan attestatsiya va akreditatsiyada oʻtgandan va belgilangan tartibda litsenziya olgandan keyin taʼlim faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega boʻladilar.

Davlat tasarrufida boʻlgan taʼlim muassasalari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini buzganlari taqdirda taʼlimni boshqarish davlat idoralari nizo sudda hal etilguniga qadar bu muassasalar faoliyatini toʻxtatib turishga haqlidirlar.

Taʼlimni boshqarish davlat idoralari tarmoq va boshqa davlat idoralari, tashkilotlari, muassasalari va korxonalari boʻysunuvida boʻlgan taʼlim muassasalarida Oʻzbekiston Respublikasining taʼlimga doir qonunlariga rioya etilishini nazorat qilib boradilar.

Taʼlim oluvchilar:

oʻz insoniy qadr-qimmatlari hurmat qilinishi, vijdon erkinligi, axborot erkinligi, oʻz qarashlari va eʼtiqodlarini erkin ifoda etish;

davlat standartlariga muvofiq taʼlim olish;

oʻquv yurtini tanlash, shuningdek taʼlim muassasasining ustaviga muvofiq taʼlim sohasi, shakllari va muddatlarini, yakka tartibdagi dasturlarini tanlash;

taʼlim muassasasini boshqarishda ishtirok etish;

turli xil ilmiy faoliyat, konferensiyalar, olimpiadalar, koʻrgazma, tanlovlarda ishtirok etish;

olgan malakalariga muvofiq ravishda oʻz kasblari, ixtisoslari boʻyicha taʼlimni davom ettirish, shartnoma asosida qoʻshimcha taʼlim olish;

yosh hususiyati va salomatligi holatiga monand mehnat faoliyati bilan shugʻullanish;

ish joyida haq toʻlanadigan qoʻshimcha taʼtil olish, qisqartirilgan vaqt va ishlab chiqariщdan ajralmagan holda taʼlim oluvchi shaxslar qonunlarda nazarda tutilgan boshqa imtiyozlardan foydalanish huquqiga egadir.

Taʼlim oluvchilarni oʻqish vaqti hisobidan taʼlim jarayoni bilan bogʻliq boʻlmagan ishga jalb etish taqiqlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati qarorlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Taʼlim oluvchilarning vazifalari:

Oʻzbekiston Respublikasining qonunlariga, axloq va odob qoidalariga rioya etish;

taʼlim muassasasining ustavi va ichki tartib qoidalariga rioya etish;

oʻz bilimlari amaliy koʻnikmalar kasb-kor mahoratlarini muntazam ravishda mustahkamlab borish hamda oʻzlarining umumiy madaniy saviyalarini oshirishdan iboratdir.

Taʼlim oluvchilarning boshqa huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, taʼlim muassasalari toʻgʻrisidagi nizomlar hamda ularning ustavlari bilan belgilanadi.

Taʼlim oluvchilar belgilangan tartibda stipendiyalar, nafaqalar, yotoqxonalar, internatlar, imtiyozli yoki bepul ovqat bilan va boshqa imtiyozlar bilan taʼminlanadilar.

Taʼlim oluvchilarga kutubxona fondi, oʻquv-ishlab chiqarish, sport, maishiy xizmat va sogʻlomlashtirish bazalaridan, transport xizmatidan, teatr va boshqa tomosha muassasalarining xizmatidan belgilangan tartibda bepul yoki imtiyozli shartlarda foydalanish kafolatlanadi.

Davlat iqtidorli yoshlarga moddiy jihatdan koʻmak berish, Oʻzbekiston Respublikasi va boshqa davlatlardagi yotakchi taʼlim muassasalarida oʻqish tajriba oshirish imkoniyatini yaratish yoʻli bilan doimiy gʻamxoʻrlik koʻrsatadi.

Taʼlim muassasalari taʼlim oluvchilarning salomatligini muhofaza qilish va mustahkamlashni kafolatlovchi shart-sharoitlar yaratadilar. Oʻquv-mehnat topshiriqlari, taʼlim oluvchilarnint mashgʻulot va ovqatlanish tartib-qoidasi, ularga tibbiy yordam koʻrsatish tartibi taʼlimni boshqarish davlat idoralarining sogʻliqlarni saqlash idoralari bilan kelishib olingan tavsiyalar asosida taʼlim muassasalari tomonidan belgilanadi.

Taʼlim oluvchilarning qonunlarda belgilangan oʻqish, mehnat qilish va dam olish shart-sharoitlariga rioya etilishi uchun taʼlim muassasasining muassisi masʼul boʻladi.

Ota-onalar yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar:

oʻzlarining balogʻatga yetmagan bolalari uchun taʼlim shakllarini, umum-taʼlim muassasasi turi va oʻqitish tilini. tanlash;

taʼlim muassasasi maʼmuriyatidan oʻquv yurtlari ustavlariga monand shart-sharoitlar yaratilishini talab qilish;

bolaga hurmat bilan munosabatda boʻlishni talab qilish;

taʼlim muassasasini boshqarishda ishtirok etish huquqiga ega.

Ota-onalar yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar:

bolalarning jismoniy va ruhiy jihatdan sogʻlom boʻlishi toʻgʻrisida gʻamhoʻrlik qilishlari;

bolaning qadr-qimmatini hurmatlashlari, bolada mehnatsevarlik, yaxshilik va muruvvat tuygʻusini, Vatanga, yoshi ulugʻlarga, davlat tili va ona tiliga, oilaga, milliy tarixiy qadriyatlar va madaniyat qadriyatlariga nisbatan hurmat bilan munosabatda boʻlish tuygʻusini tarbiyalashlari;

qonunlar, huquqlari va inson erkinliklariga hurmat tuygʻusini tarbiyalashlari;

bolalarning taʼlim muassasalarida oʻqishi uchun yoki belgilangan talablar hajmida uyda toʻlaqonli taʼlim olishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishlari shart.

Bolaning tarbiyasi va kamol topishi uchun ota-onaning zimmasiga masʼuliyat teng yuklanadi.

Bolalar taʼlim olishiga monelik qilayotgan ota-onalar yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Yuksak axloqiy fazilatlarga, tegishli maʼlumot va kasb-kor tayyorgarligiga ega shaxslarga davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarida pedagog va tarbiyachi sifatida ishlash uchun ruxsat etiladi.

Pedagok xodimlar bitim asosida Hukumat tasdiqlagan Nizomga muvofiq ishga qabul qilinadilar.

Malakasi pastligi yoki salomatligi kasbiga oid vazifalarini bajarishiga monelik qilayotganligi tufayli oʻz lavozimiga nomunosibligi aniqlangan taqdirda, shuningdek u muallimlik faoliyatini davom ettirish uchun yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan axloqsizlik sodir etgan taqdirda, qonunlarda belgilangan tartibda pedagoglik ishidan chetlashtiriladilar.

Pedagogik faoliyati bilan shugʻullanishga toʻsqinlik qiluvchi, tibbiy koʻrsatkichlarning roʻyxati va kasb jihatdan nomunosiblikka doir masalalarni hal etish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining Hukumati tomonidan belgilanadi.

Pedagog xodimlar:

oʻzlarining kasb-kor shaʼni va qadr-qimmatlarini himoya qilish;

taʼlim muassasasini boshqarishda ishtirok etish;

kasb faoliyati uchun shart-sharoitlar bilan taʼminlanish, malakalarini oshirish, qayta tayyorgarlikdan oʻtish, talim shakli, uslubi va vositalarini tanlashda tashabbus koʻrsatish;

yakka tartibda pedagogik faoliyat bilan shugʻullanish huquqiga ega.

Pedagog xodimlarni oʻz kasb-kor vazifalarini bajarishdan chalgʻitish taqiqlanadi, qonunlarda belgilangan hollar bundan mustasno.

Pedagog xodimlar:

kasb-korning yuksak darajasida taʼlim berishlari, taʼlim oluvchilar oʻquv dasturlarini majburiy hisoblangan davlat talablari darajasida oʻzlashtirishlarini taʼminlashlari;

pedagoglarning axloq-odob qoidalariga rioya etishlari, bola, oʻquvchi va talaba shaxsining qadr-qimmatini hurmatlashlari, ularni mehnat, qonunlarga, ota-onalar va xotin-qizlarga, maʼnaviy, tarixiy, madaniy-milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida, atrof-muhitga ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻlish ruhida tarbiyalashlari;

oʻzlarining butun faoliyatlari va shaxsiy namunalari bilan umuminson axloq qoidalariga haqiqat, adolat, vatanparvarlik, insonparvarlik, yaxshilik va boshqa xayrli xislatlarga nisbatan hurmatni qaror toptirishlari;

oʻsib-ulgʻayib kelayotgan avlodni bir-birini tushunish, xalqlar oʻrtasida, shuningdek barcha elatlar, millatlar va diniy guruhlar oʻrtasida tinchlik ahil-inoqlik ruhida tarbiyalashlari;

bolalar va yoshlarni zoʻravonlik koʻrinishlaridan himoya qilishlari;

oʻzlarining kasb koʻnikmalari va muallimlik mahoratlarini doimo takomillashtirib borishlari shart.

Pedagog xodimlarning boshqa majburiyatlari taʼlim muassasalarini ustavlarida belgilab qoʻyiladi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarining pedagog xodimlari:

mehnatga haq toʻlashning narx-navo indeksining oʻzgarishlariga muvofiq holda muntazam ravishda tuzatishlar kiritib boriladigan kafolatlangan darajasiga ega boʻlish;

muallimlik faoliyatining malaka va natijalariga qarab, tabaqalashtirilgan ish haqi olish, shunga muvofiq ravishda qisqartirilgan ish vaqtga ega boʻlish, uzaytirilgan haqi toʻlanadigan taʼtil olish;

qishloq joylarda shahar tipidagi posyolkalarda isitilayotgan va yoritiladigan uy-joylarda bepul foydalanish;

yakka tartibda, uy-joy qurish uchun oʻzlariga yer uchastkalari birinchi navbatda ajratib berilishi va binokorlik materiallarini birinchi navbatda sotib olish;

oʻzlari yashayotgan davlat va idoralar tasarrufudagi uylar hamda kvartiralarni bepul shaxsiy mulkka aylantirib olish, uy-joy va kommunal xizmatlar uchun haq toʻlashda imtiyozlardan foydalanish;

pensiyaga chiqqanlaridan keyin pedagogik faoliyatini davom ettirgan taqdirda pensiyani toʻliq miqdorda olish huquqlariga ega.

Taʼlim muassasalari mehnatga haq toʻlash uchun ajratilgan mavjud mablagʻlar doirasida stavkalarga, mansab okladlariga mustaqil ravishda tabaqalashtirilgan qoʻshimcha haqlar belgilash va mehnatga haq toʻlash hamda uni standartlantirishni tashkil etishning turli shakllarini qoʻllashga haqlidirlar.

Qishloqlarda joylashgan davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarida yashovchi pedagoglarga nisbatan qishloq xoʻjalik mutaxassislari uchun belgilangan imtiyozlar tatbiq etiladi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarning oʻquv-ishlab chiqarish korxonalari ishlab chiqarish ustaxonalari (sexlari), va oʻquv xoʻjaliklari xodimlariga nisbatan davlat tasarrufidagi tegishli korxonalarning va boshqa korxonalarning xuddi shu soha xodimlari uchun belgilangan imtiyozlar va afzalliklar tatbiq etiladi.

Davlat hokimiyati va boshqaruvining mahalliy idoralari, korxonalar, tashkilotlar, kooperativlar va boshqa muassasalar davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarining xodimlariga qoʻshimcha ijtimoiy imtiyozlar berishga haqlidirlar.

Pedagog xodimlarni pensiya bilan taʼminlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasida Pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun bilan belgilanadi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarida va litsenziyaga ega, davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalarida yetim bolalar va ota-onasi yoki ularning oʻrnini bosuvchilar rahnamoligidan mahrum boʻlgan bolalarga taʼlim olish hamda ularni boqish toʻliq davlat taʼminoti asosida amalga oshiriladi va tarbiyalanuvchilarni boshqa turdagi taʼlim muassasalariga asossiz ravishda oʻtkazishi taqiqlanadi.

Yetim bolalar turmushda va ishga joylashishda hamda keyingi bosqich taʼlim muassasasiga kirishda Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda davlat koʻmagidan foydalanadilar.

Jismoniy yoki ruhiy jihatdan rivojlanishida nuqsonlari boʻlgan, shuningdek uzoq muddat davolanishga muhtoj bolalar va oʻsmirlarga taʼlim berish, ularni tarbiyalash hamda davolash uchun maxsus taʼlim muassasalari barpo etiladi va ish olib boradi. Bunday taʼlim muassasalariga bolalar va oʻsmirlarni yoʻllash hamda ularni bu muassasalardan chiqarib yuborish bolaning ota-onalari yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslar fikri hisobga olingan holda ruhiyat, tibbiyot va pedagogika mutaxassislaridan iborat komissiyaning xulosasiga asosangina amalga oshiriladi. Maxsus taʼlim muassasaining tarbiyalanuvchilari qisman yoki toʻliq davlat taʼminotida boʻladi, ular bepul davolanadilar, ovqatlanadilar va ularga yasama ortopediya vositalari, nogironlar aravachalari tekin beriladi.

Tarbiya va taʼlimning alohida shart-sharoitlariga muhtoj 6olalar oʻsmirlar uchun tarbiyaning alohida tartibi joriy qilgan maxsus oʻquv muassasalari barpo etiladi va ular tarbiyalanuvchilar taʼlim kasb oʻrganishi va ijtimoiy oʻzini tiklashini taʼminlaydilar.

Voyaga yetmaganlarni maxsus oʻquv-tarbiya muassasalariga joylashtirish Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq faqatgina sudning oʻzi hal qiluv qaroriga binoan amalga oshirilishi mumkin.

Axloq tuzatish-mehnat muassasalarida saqlanayotgan shaxslarga olish uchun va mustaqil ravishda taʼlim olishi uchun shart-sharoit yaratib beriladi.

Quyidagilar, chunonchi:

davlat boshqaruvi respublika va mahalliy idoralari;

mulkchilikning barcha shaklidagi muassasalar, tashkilotlar va korxonalar;

jamoat birlashmalari;

diniy tashkilotlar;

ayrim fuqarolar;

ajnabiy mamlakatlarning fuqarolari, tashkilotlari va xalqaro tashkilotlar taʼlim muassasalarining muassislari boʻlishlari mumkin.

Taʼlim muassasasi mustaqil yuridik shaxs boʻlib, qonunlarda belgilangan tartibda barpo etiladi.

Davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasasi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab yuridik shaxs huquqini qoʻlga kiritadi.

Taʼlim muassasalari Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tasdiqlanadigan qoidalar asosida va shu qoidalarga muvofiq ishlab chiqiladigan nizomlar asosida faoliyat koʻrsatadilar.

Taʼlim muassasalariga muayyan maqom (gimnaziya, litsey, dorilfunun akademiya va shu kabilar maqomi) berilishi taʼlimni boshqarish tegishli idoralari tomonidan attestatsiya asosida amalga oshiriladi.

Taʼlim muassasalari oʻzaro bitim tuzishga, oʻquv-tarbiya komplekslar va oʻquv ilmiy-ishlab chiqarish birlashmalari (uyushmalari) tashkil etishga, hududiy oʻquv-ishlab chiqarish birlashmalari va uyushmalari tarkibiga kirishga haqlidirlar. Bunday kompleks va birlashmalar tarkibiga kiruvchi muassasalarning vazifalari, huquqlari va majburiyatlari oʻz ustavlarida belgilanadi.

Taʼlim muassasalari va taʼlim tizimidagi tashkilotlarning mol-mulki ularning muassislari mulki hisoblanib, ana shu muassislarning qaroriga binoan mol-mulk bevosita taʼlim muassasalari va tashkilotlar mulk sifatida yoki ularning xoʻjalik yuritishi uchun berilishi mumkin.

Taʼlim tizimi muassasalari va tashkilotlari foydalanayotgan yer uchastkalari tegishli mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari tomonidan ana shu muassasalar hamda tashkilotlarga bepul va uzoq muddat foydalanish uchun beriladi. Bu uchastkalardan foydalanish huquqi “Yer toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan tartibga solib boriladi.

Taʼlim muassasalarining moddiy-texnika bazasi taʼlim va tarbiya berish, ilmiy-metodik va ilmiy-tadqiqot ishlari oʻtkazish hamda taʼlim sohasida boshqa vazifalarni hal etish uchun foydalaniladigan er, binolar, tajribaxonalar, kutubxonalar, sport inshootlari, aloqa vositalari, mashinalar va asbob-uskunalarni, transport vositalari va boshqa mol-mulkni oʻz ichiga oladi.

Taʼlim muassasalarining moddiy-texnika bazasi respublika va mahalliy budjetlarning mablagʻlari hisobidan, shuningdek pul bilan taʼminlashning qoʻshimcha manbalari hisobidan rivojlantiriladi.

Taʼlim muassasalarining moddiy-texnika bazasini rivojlantirish, shu jumladan bunday muassasalarni loyihalash va qurish ishlari jahon tajribasi yutuqlarini hisobga olgan holda meʼyoriy asosda ustuvor tartibda amalga oshiriladi.

Taʼlim muassasalariga berilgan davlat mol-mulkiga soliq solinmaydi, bu mol-mulk tortib olinmaydi yoki ulardan koʻzlangan asosiy vazifalar boʻlak maqsadlarda foydalanilmaydi.

Davlat tasarrufidagi taʼlim muassasalarini pul bilan taʼminlash respublika va mahalliy budjetlar hisobidan korxona, birlashma, tashkilotlarning va ayrim shaxslarning mablagʻlari hamda qoʻshimcha manbalar hisobidan davlat meʼyorlari asosida amalga oshiriladi.

Davlat taʼlimga uning ustuvorligini taʼminlaydigan miqdorda har yili mablagʻlar ajratishni, shuningdek har bir tarbiyalanuvchi yoki taʼlim oluvchiga xarajat meʼyorlarini muntazam ravishda oshira borib, jahon standartlari darajasiga yetkazishniga kafolatlaydi.

Taʼlim muassasalari aholiga, korxona va tashkilotlarga taʼlim borasida haqi toʻlanadigan (pullik) xizmat koʻrsatishga, shuningdek amaldagi qonunda taqiqlanmagan boshqa turdagi tijorat faoliyati bilan shugʻullanishga haqlidirlar.

Oʻquvchilar va talabalardan taʼlim uchun haq undirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari bilan tartibga solinadi.

Quyidagilar, chunonchi:

tuzilgan shartnomalarga, shu jumladan ajnabiy davlatlar bilan tuzilgan shartnomalarga binoan xodimlar taiyorlash, ularning kasb-kor malakasini oshirish va ularni qayta taiyorlashdan olingan mablagʻlar;

taʼlim sohasida qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatishdan tushgan mablagʻlar;

taʼlim muassasalari korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va ayrim shaxslarning buyurtmalari boʻyicha bajargan ilmiy-tadqiqot ishlari va boshqa ishlar uchun olingan mablagʻlar;

oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari, korxonalari, sexlarining va taʼlim muassasalari xoʻjaliklar uning mahsulotlarini realizatsiya qilishdan, ularning binolar, inshootlar va asbob-uskunalarni ijaraga berishidan olingan daromad yoʻsinidagi mablagʻlar;

mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralarining dotatsiyalar, banklarning kreditlari va ssudalari yoʻsinidagi mablagʻlar;

korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va ayrim shaxslar ixtiyoriy ravishda beradigan pul badallari, moddiy boyliklar pul bilan taʼminlash qoʻshimcha manbalari hisoblanadi.

Davlat tasarrufida boʻlmagan taʼlim muassasalari muassislar taʼminotida boʻladilar. Bunday muassasalarning davlat standartlari darajasida taʼlim berishni taʼminlayotganlariga qonunlarda belgilangan tartibda mablagʻ ajratilishi mumkin.

Taʼlim muassasalariga, shuningdek mulkchilikning barcha shaklidagi tashkilotlar, korxonalar va birlashmalarning taʼlimni rivojlantirishga ajratilayotgan mablagʻlariga soliq solish tartibi qonunlar bilan boshqarib, tartibga solib boriladi.

Darsliklar chop etadigan, oʻquv qoʻllanmalari chiqaradigan, taʼlim, muassasalarining ehtiyojlari uchun moddiy resurslar yetkazib beradigan korxonalar va tashkilotlarga qonunlarga muvofiq soliq imtiyozlari beriladi.

Mahalliy hokimiyat va boshqaruv idoralari, korxonalar, tashkilotlar jamoat birlashmalari va xususiy shaxslar taʼlim muassasalarini pul bilan taʼminlash uchun tekinga yoki bajarilayotgan ishlar va koʻrsatilayotgan xizmatlar-uchun haq toʻlash tartibida oʻtkazayotgan mablagʻlarida soliq solinmaydi, bu mablagʻlar mahalliy taʼlim fondlari va taʼlim muassasalari fondlarida jamlanishi mumkin.

Taʼlimga ajratiladigan budjet mablagʻlari va taʼlim muassasalarining budjetdan tashqari mablagʻlarini tortib olib qoʻyish mumkin emas.

Yil oxirida yuzaga keladigan pul mablagʻlariing qoldigʻi, ular tushgan manbalardan qatʼi nazar, olib qoʻyilmaydi va taʼlim muassasalari xohishiga qarab sarflanadi.

Taʼlim muassasalari va taʼlim tizimidagi korxonalar qonunlarda belgilangan tartibda taʼlimga doir muammolar yuzasidan xalqaro hamkorlikda ishtirok etadilar, ajnabiy mamlakatlarning oʻquv yurtlari va ilmiy muassasalari bilan bevosita aloqalar oʻrnatish, ular bilan birgalikdagi oʻquv yurtlari ochish huquqiga egalar.

Taʼlim tizimining muassasalari va tashkilotlari qonunlarda nazarda tutilgan doirada tashqi iqtisodiy faoliyatda ishtirok etadilar, valyuta schyotlariga ega boʻlishga haqlidirlar.

Basharti, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Qonunda aytilganidan boʻlak qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnomalar qoidalari qoʻllaniladi.