Oʻzbekiston Respublikasining Yer toʻgʻrisidagi Qonuni yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish, tuproqning unumdorligini tiklash, tabiiy muhitni asrash va yaxshilash uchun, xoʻjalik yuritishning hamma shakllarini teng huquqlar asosida rivojlantirish uchun sharoit yaratish maqsadida yer munosabatlarini tartibga soladi.

Oʻzbekiston Respublikasida yer munosabatlari ushbu Qonun bilan va Oʻzbekiston Respublikasining yer toʻgʻrisidagi boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solib boriladi.

Togʻ, oʻrmon va suv bilan bogʻliq munosabatlar, oʻsimlik va hayvonot dunyosidan, shuningdek atmosfera havosidan foydalanish va ularni asrashga oid munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasining maxsus qonunlari bilan tartibga solinadi.

Yer umummilliy boylikdir, undan oqilona foydalanish zarur va u davlat muhofazasidadir.

Yer uchastkalari quyidagilarga mulk qilib berilishi mumkin:

yuridik va jismoniy shaxslarga, shu jumladan chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarga savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari shu obyektlar joylashgan yer uchastkalari bilan birga xususiylashtirilayotganda;

chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarga — diplomatiya korpusi xodimlariga, Oʻzbekiston Respublikasida akkreditatsiya qilingan matbuot vakillariga, firmalar, kompaniyalar va xalqaro tashkilotlar doimiy vakolatxonalarining xodimlariga, chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarda doimiy asosda ishlovchi shaxslarga, shuningdek respublikada doimiy istiqomat qilayotgan va istiqomat qilish uchun guvohnomasi boʻlgan shaxslarga turar joy binolari shu binolar joylashgan yer uchastkalari bilan birga sotilayotganda.

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari yer uchastkasi olish huquqiga egadirlar, uni berish shartlari va tartibi ushbu Qonun bilan hamda Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining barcha yerlari qaysi maqsadda foydalanishiga qarab quyidagilarga boʻlinadi:

1) qishloq xoʻjalik yerlari;

2) aholi punktlarining yerlari (shaharlar, posyolkalar va qishloq aholi punktlari yerlari);

3) sanoat, transport, aloqa, mudofaa yerlari va boshqa yerlar;

4) tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, dam olishga va tarixiy-madaniy maqsadlarga moʻljallangan yerlar;

5) oʻrmon fondi yerlari;

6) suv fondi yerlari;

7) zaxira yerlar.

Kam sonli xalqlar va etnik guruhlar yashaydigan va xoʻjalik yuritadigan joylarda Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan mazkur toifadagi yerlardan foydalanishning alohida tartibi oʻrnatilishi mumkin.

Yer munosabatlarini tartibga solish sohasida quyidagilar posyolka va qishloqlar oʻzini oʻzi boshqaruv idoralarining ixtiyorida boʻladi:

shaxsiy yordamchi xoʻjalikni yuritish uchun beriladigan yer uchastkalari katta-kichikligining meʼyorlarini tasdiqlash;

posyolkalar va qishloqlarning hududidagi yerlardan foydalanishni va ularni muhofaza etishni nazorat qilish;

oʻz ixtiyorlariga berilgan yer zaxiralarini tasarruf etish;

yer uchastkasining katta-kichikligidan qatʼi nazar, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerlari tarkibiga kirmaydigan posyolka va qishloq aholi punktlari doirasidagi yerlarni egalik qilish, foydalanish uchun va ijaraga berish, shuningdek yerlarni olib qoʻyish;

yer uchastkalariga mulkdorlik, yerga egalik qilish, undan foydalanish huquqlarini shuningdek yerni ijaraga olish shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish;

fuqarolarga shaxsiy yordamchi xoʻjalik yuritish uchun, uy-joy qurish va unga xizmat koʻrsatish uchun, shuningdek pichanzor va mol boqish uchun berib qoʻyilgan yer uchun haq olish;

ushbu moddaning beshinchi xatboshisida belgilangan tartibda yer berib qoʻyilgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolarning yerga egalik qilish hamda undan foydalanish huquqlarini toʻxtatish.

Yer munosabatlarini tartibga solish sohasida quyidagilar hokimiyatning shahar idoralari ixtiyorida boʻladi:

shahar doirasidagi yerlardan foydalanishni va ularni muhofaza qilishni nazorat etish;

yer uchastkasining katta-kichikligidan qatʼi nazar, shahar doirasida egalik qilish, foydalanish uchun va ijaraga yer berish, shuningdek yerni olib qoʻyish, qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerlari bundan mustasno;

yer uchastkalarini fuqarolarning meros qilib qoldiriladigan umrbod egaligiga kim oshdi asosida sotish;

yer uchastkalariga mulkdorlik, yerga egalik qilish, undan foydalanish huquqlarini shuningdek yerni ijaraga olish shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish;

shahar doirasida fuqarolarga, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berib qoʻyilgan yer uchun yer soligʻi va ijara haqi undirish;

ushbu modda birinchi qismining uchinchi xatboshisida belgilab qoʻyilgan tartibda yer berilgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolarning yerga egalik qilish va undan foydalanish huquqlarini toʻxtatish;

yer-kadastr hujjatlarining yuritilishini tashkil etish;

yer tuzish ishlarini uyushtirish.

Hokimiyatning shahar tarkibiga kiruvchi tuman idoralari yer munosabatlarini tartibga solish sohasida hal etadigan masalalar doirasini hokimiyatning shahar idoralari belgilab qoʻyadilar.

Yer munosabatlarini tartibga solish sohasida quyidagilar hokimiyat tuman idoralarining ixtiyorida boʻladi:

yerlardan foydalanishni va uni muhofaza qilishni nazorat etish;

fuqarolarga, korxonalarga, muassasalarga, tashkilotlarga, dehqon xoʻjaliklariga egalik qilish, foydalanish uchun hamda ijaraga yer berish, shuningdek tubdan yaxshilash ishlari amalga oshirilgan sugʻoriladigan yerlar, pichanzorlar va yaylovlardan tashqari qishloq xoʻjaligi uchun moʻljallangan yerlarni; birinchi guruhga mansub oʻrmonlar bilan qoplangan yerlardan tashqari oʻrmon fondi yerlarini; sanoat, transport, aloqa, mudofaa obyektlari egallab turgan va boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlarni; suv fondi yerlarini olib qoʻyish — bitta yer egasiga va bitta yerdan foydalanuvchiga 10 gektargacha maydonda;

fuqarolarga, korxonalarga, muassasalarga va tashkilotlarga zaxira yerlardan yer uchastkasining katta-kichikligidan qatʼi nazar, egalik qilish, foydalanish uchun hamda ijaraga yer berish;

yer uchastkalarini fuqarolarning meros qilib qoldiriladigan umrbod egaligiga kim oshdi asosida sotish;

ushbu Qonunning 13-moddasida belgilangan egalik qilish va foydalanish huquqlarini toʻxtatish sabablari belgilangan tartibda tasdiqlanganidan keyin yerga egalik qilish va undan foydalanish huquqlarini toʻxtatib qoʻyish, posyolka va qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari, hokimiyatning tuman boʻysunuvidagi shahar idoralarining vakolat doirasiga kiruvchi hollar bundan mustasno;

yer uchastkalariga mulkdorlik, yerga egalik qilish, undan foydalanish huquqlarini shuningdek yerni ijaraga olish shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish;

jamoa xoʻjaliklari tuzilgan, qayta tashkil etilgan va tugatilgan hollarda ularning yerga egalik qilishi masalalarini hal etish;

yer-kadastr hujjatlarining yuritilishini tashkil etish;

yer tuzish ishlarini tashkil etish;

fuqarolarga jamoat bogʻdorchiligi va uzumchiligi uchun, shuningdek korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berib qoʻyilgan yer uchun yer soligʻi va ijara haqi undirish.

Hokimiyatning tuman boʻysunuvidagi shahar idoralari yer munosabatlarini tartibga solish sohasida hal etadigan masalalar doirasini hokimiyatning tuman idoralari belgilab qoʻyadilar.

Yer munosabatlarini tartibga solish sohasida quyidagilar viloyat hokimiyat idoralarining ixtiyorida boʻladi:

yerlardan foydalanishni va ularni muhofaza qilishni nazorat etish;

korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga qishloq xoʻjalik ehtiyojlari uchun, davlat va jamoatning boshqa ehtiyojlari uchun ushbu moddaning toʻrtinchi xatboshisida aytilgan shartlarga rioya qilgan holda egalik qilish, foydalanish uchun va ijaraga yer berish;

Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilab qoʻyiladigan roʻyxatga muvofiq olib qoʻyiladigan yerlar, shu jumladan alohida muhofaza etiladigan tabiiy hamda tarixiy-madaniy obyektlar va hududlar egallab turgan yerlar, shahar atrofi yerlari va shaharlarning yashil zonalari yerlari, ilmiy-tadqiqot tashkilotlari va oʻquv yurtlarining tajriba maydonlari, birinchi guruhga mansub oʻrmonlarning yerlaridan tashqari barcha yerlarni katta-kichikligidan qatʼi nazar olib qoʻyish;

yer-kadastr hujjatlarining yuritilishini tashkil etish;

yer tuzish ishlarini tashkil etish.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy Kengashi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashining yer munosabatlarini tartibga solish sohasidagi vakolatlari Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonunlari bilan belgilab qoʻyiladi.

Yer munosabatlarini tartibga solish sohasida quyidagilar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi ixtiyorida boʻladi:

Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi yerlarni posyolka va qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari bilan, hokimiyatning tuman, shahar va viloyat idoralari bilan, shuningdek yerga egalik qiluvchilar va yerdan foydalanuvchilar bilan kelishilgan holda tasarruf etish;

yerlardan oqilona foydalanish, tuproq unumdorligini oshirish, tabiatni qoʻriqlash sohasidagi boshqa tadbirlar bilan kompleks tarzda yer resurslarini muhofaza qilish yuzasidan hokimiyat mahalliy idoralari bilan birgalikda respublika dasturlarini ishlab chiqish va ularni bajarish;

yer tuzishni hamda Davlat yer kadastrini yuritishni tashkil etish.

Yer qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish uchun korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga doimiy egalik qilish uchun, qonunlarda koʻzda tutilgan hollarda esa boshqa maqsadlar uchun ham beriladi.

Doimiy yoki vaqtincha foydalanish uchun yer:

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga;

sanoat, transport hamda qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanmaydigan boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga;

mudofaa ehtiyojlari uchun;

diniy tashkilotlarga;

chet el yuridik shaxslari ishtirokidagi qoʻshma korxonalarga, xalqaro birlashmalarga hamda tashkilotlarga beriladi.

Dehqon xoʻjaligi yuritish uchun ayrim shaxslarga yer uchastkalari meros qilib qoldirish huquqi bilan umrbod egalik qilish uchun va foydalanish uchun beriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida koʻzda tutilgan hollarda yer foydalanish uchun boshqa tashkilotlar va shaxslarga ham beriladi.

Yerdan vaqtincha foydalanish qisqa muddatli — uch yilgacha va uzoq muddatli — uch yildan oʻn yilgacha boʻlishi mumkin. Ishlab chiqarish ehtiyojlari talab qilgan hollarda bu muddatlar tegishli suratda qisqa muddatli yoki uzoq muddatli vaqtincha foydalanish muddatlaridan ortiq boʻlmagan davrga uzaytirilishi mumkin. Yer uchastkalaridan vaqtincha foydalanish muddatlarini ana shu uchastkalarni bergan idoralar uzaytiradi.

Yaylov chorvachiligi uchun yer uchastkalari qishloq xoʻjalik korxonalariga, muassasalar hamda tashkilotlarga 25 yilgacha muddatga berilishi mumkin.

Import va inshootga mulkchilik huquqi oʻtgan taqdirda ana shu obyektlar bilan birgalikda yer uchastkasiga egalik qilish huquqi yoki undan foydalanish huquqi ham Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilab qoʻyiladigan tartibda va shartlar asosida oʻtadi.

Qishloq xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerdan doimiy foydalanish huquqi yerdan doimiy foydalanish huquqini beruvchi Davlat hujjati bilan tasdiqlanadi.

Korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yerdan doimiy foydalanish huquqi yerdan foydalanish huquqini beruvchi Davlat hujjati bilan tasdiqlanadi.

Davlat hujjatlarining shakli, ularni roʻyxatga olish va berish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilanadi.

Yerni shartnoma asosida ijaraga muayyan muddatga, qishloq xoʻjalik maqsadlari uchun esa kamida 10 yilga quyidagi idoralar beradilar:

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga — qishloq va posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari, hokimiyatning tuman va shahar idoralari;

ushbu maʼmuriy tumandagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga — hokimiyatning tuman idoralari, boshqa tumanlardan kelgan xuddi shu xildagi yerga egalik qiluvchilar va yerdan foydalanuvchilarga esa hokimiyatning viloyat va shahar idoralari;

respublika hamda chet el yuridik shaxslari ishtirokidagi qoʻshma korxonalarga, xalqaro birlashmalarga va tashkilotlarga, shuningdek xorijiy davlatlarga, xalqaro tashkilotlarga, chet el yuridik shaxslari va fuqarolariga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi beradi.

Qishloq xoʻjaligi korxonalari yerni ichki xoʻjalik ijarasi tartibida ayrim xodimlarga va ijarachi jamoalarga biriktirib qoʻyishlari mumkin.

Ijara shartlari tomonlarning kelishuviga binoan belgilanadi va shartnomada mustahkamlanadi. Ijarachi yerni ijaraga olish shartnomasining amal qilish muddati tugaganidan keyin shartnomani yangilash uchun ustun huquqqa egadir.

Yer ijarasi haqini toʻlash va ijarani bekor qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Belgilangan tartibda ajratib berilgan (sotilgan) yer uchastkalarigagina egalik qilish va ulardan foydalanish mumkin.

Yer uchastkalarini ajratib berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi hamda hokimiyat va oʻzini oʻzi boshqaruv mahalliy idoralari tomonidan qonunlarda belgilab qoʻyiladigan tartibda amalga oshiriladi.

Egalikdagi yoki foydalanishdagi yer uchastkasini boshqa shaxslarga berish (sotish) faqat shu uchastka belgilangan tartibda olib qoʻyilganidan keyingina amalga oshiriladi.

Sanoat korxonalari, temir yoʻllar va avtomobil yoʻllari, elektr uzatish liniyalari, bosh quvur yoʻllari qurish uchun, shuningdek qishloq xoʻjaligi bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa ehtiyojlar uchun qishloq xoʻjaligiga moʻljallanmagan yerlar yoki qishloq xoʻjaligi uchun yaroqsiz boʻlgan yerlar yoxud sifati yomon boʻlgan qishloq xoʻjalik yerlari beriladi. Mazkur maqsadlar uchun oʻrmon fondiga qarashli yerlardan yer uchastkalari asosan oʻrmon bilan qoplanmagan maydonlar yoki butazorlar va qimmati kam oʻsimliklar bilan qoplangan maydonlar hisobidan beriladi.

Tegishli yer tuzuvchi tashkilotlar berilgan (sotilgan) yer uchastkasining chegaralarini naturada (joyning oʻzida) belgilagunlaricha va yerga egalik qilish yoki undan foydalanish huquqini tasdiqlaydigan hujjatlar berilguncha ana shu uchastkaga egalik qilish yoki foydalanish taqiqlanadi.

Yerlarni berish (sotish) tartibi va shartlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Yuridik va jismoniy shaxslarning, shu jumladan chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalariga mulkdorligi savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari ular joylashgan yer uchastkalari bilan birga xususiylashtirilayotganda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda tanlov yoki kim oshdi savdosi oʻtkazish natijasida yuzaga keladi. Tanlov yoki kim oshdi savdosining zarur sharti Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi yoki uning xududiy organi bilan yangi mulkdor oʻrtasida Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq shartnoma tuzishdan iborat.

Yer uchastkalariga chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarning — diplomatiya korpusi xodimlarining, Oʻzbekiston Respublikasida akkreditatsiya qilingan matbuot vakillarining, firmalar, kompaniyalar va xalqaro tashkilotlar doimiy vakolatxonalari xodimlarining, chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarda doimiy asosda ishlovchi shaxslarning, shuningdek respublikada doimiy istiqomat qilayotgan va istiqomat qilish uchun guvohnomasi boʻlgan shaxslarning mulkdorligi ularga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda turar joy binolari shu binolar joylashgan yer uchastkalari bilan birga sotilayotganida yuzaga keladi.

Tegishli oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari hamda hokimiyat mahalliy idoralari oʻz vakolatlari doirasida qabul qilgan qarori bilan quyidagi hollarda barcha yer uchastkasiga yoki uning bir qismiga egalik qilish va undan foydalanish huquqi toʻxtatib qoʻyiladi:

1) yer uchastkasidan ixtiyoriy voz kechilganda;

2) yer uchastkasi berilgan muddat tugaganda;

3) korxona, muassasa, tashkilot, dehqon xoʻjaligining faoliyati toʻxtaganda;

4) shartnoma shartlari buzilganligi sababli yerni ijaraga berish shartnomasi bekor qilinganda;

5) yerdan belgilanganidan boshqa maqsadlarda foydalanilganida;

6) xizmatda foydalanish uchun yer berib qoʻyishga asos boʻlgan mehnat munosabatlari toʻxtatilganda;

7) yer uchastkasidan oqilona foydalanilmagan taqdirda, bu narsa qishloq xoʻjaligi maqsadlariga atalgan yerlar uchun hosildorlik darajasi normativdan (kadastr bahosiga koʻra) past boʻlishida ifodalanadi;

8) yer uchastkasidan tuproq hosildorligi pasayishiga, uning kimyoviy va radioaktiv bulgʻanishiga, ekologiya vaziyati yomonlashuviga olib boradigan usullar bilan foydalanilgan taqdirda;

9) Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan muddatlar mobaynida yer soligʻi, shuningdek ijara shartnomasida belgilangan muddatlarda ijara haqi uzluksiz toʻlanmaganida;

10) qishloq xoʻjalik ishlab chiqarishi uchun berib qoʻyilgan yer uchastkasidan bir yil davomida va noqishloq xoʻjalik ishlab chiqarishi uchun berilgan yer uchastkasidan ikki yil mobaynida foydalanilmaganida;

11) meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik huquqini beruvchi order kim oshdi savdosi asosida olinganidan keyin yer uchastkasidan ikki yil mobaynida foydalanilmaganida, yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik huquqi garovda boʻlgan taqdirda esa — garov shartnomasi muddati mobaynida foydalanilmaganida. Foydalanilmagan yer uchastkalari avvalgi egalariga ular toʻlagan haqni qaytarib bergan holda tortib olinadi;

12) ushbu Qonunda koʻzda tutilgan holatlarda yer olib qoʻyilganida.

Qonunlarda yerga egalik qilish huquqini, yerdan foydalanish va yerni ijaraga olish huquqini toʻxtatishning boshqa holatlari ham koʻzda tutilishi mumkin.

Yer uchastkalariga mulkdorlik huquqini quyidagi hollarda toʻxtatiladi:

1) savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari, shuningdek, turar joy binolari sotilganda;

2) davlat va jamoat ehtiyojlari uchun sotib olinganda;

3) Qonunda belgilangan hollarda savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari, shuningdek, turar joy binolari musodara etilganda.

Ushbu modda birinchi qismining 5, 7 va 8-bandlarida hamda uchinchi qismining 2-bandida qayd etilgan hollarda yerga mulkdorlik, egalik qilish va undan foydalanish huquqini toʻxtatish toʻgʻrisidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilinish mumkin.

Yerga egalik qilish huquqi va yerdan foydalanish huquqini toʻxtatish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Yer uchastkasi yoki uning bir qismi davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer egasining — qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonasi, muassasasi va tashkilotining, shuningdek fuqarolarning roziligi boʻlgan taqdirda yoki yerdan foydalanuvchi bilan sanoat, transport va boshqa noqishloq xoʻjaligi korxonasi, muassasasi va tashkiloti bilan kelishilgan holda oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralarining oʻzlariga berib qoʻyilgan vakolatlarga muvofiq chiqargan qaroriga koʻra olib qoʻyiladi.

Yer egasi yoki yerdan foydalanuvchi rozi boʻlmagan taqdirda oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat mahalliy idoralarining qarorlari ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

Muayyan viloyat uchun kadastr bahosiga muvofiq belgilanadigan alohida qimmatli mahsuldor sugʻoriladigan yerlarning, shuningdek alohida muhofaza qilinadigan tabiiy va tarixiy-madaniy obyektlar va hududlar egallab turgan yerlarning qishloq xoʻjaligiga taalluqli boʻlmagan ehtiyojlar uchun olib qoʻyilishiga alohida hollarda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan yoʻl qoʻyiladi.

Korxonalar, binolar va inshootlar qurish uchun yer uchastkalarini olishdan manfaatdor boʻlgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar loyihalash ishlari boshlanguncha obyekt quriladigan joyi, uchastkaning taxminiy maydoni va uni ajratish shartlarini yer egalari va bu yerdan foydalanuvchilar, shuningdek oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat mahalliy idoralari bilan territoriyani kompleks rivojlantirishni taʼminlashni eʼtiborga olib, oldindan kelishib olishlari shart.

Oldindan kelishib olmasdan turib, loyiha ishlarini pul bilan taʼminlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yerlarni davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish hamda obyekt quriladigan joyni oldindan kelishib olish, shuningdek yer ajratib berishni rasmiylashtirish Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Davlat va jamoat ehtiyojlari uchun savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari yoki turar joy binosi bilan birga yer uchastkalarini sotib olish hokimiyat tegishli organlarining qaroriga binoan amalga oshirilib, ushbu Qonun 19-moddasining uchinchi qismida nazarda tutilgan kafolatlar bilan taʼminlanadi.

Geologiya-suratga olish, qidirish, geodeziya va boshqa qidiruv ishlarini amalga oshiruvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar bu ishlarni hamma yerlarda yer egalaridan va yerdan foydalanuvchilardan yer uchastkalarini olib qoʻymagan holda amalga oshirishlari mumkin.

Sugʻoriladigan haydov yerlarda, bogʻlarda, uzumzorlar, tutzorlar, mevazorlarda, tubdan yaxshilash ishlari amalga oshirilgan pichanzorlar va yaylovlarda, birinchi guruh oʻrmonlari bilan qoplangan yerlarda, shuningdek tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, dam olish va tarix-madaniyat obyektlari boʻlgan yerlarda qidiruv ishlarini amalga oshirish uchun ruxsatnomani tegishli suratda hokimiyatning viloyat idoralari, boshqa yerlarda esa hokimiyatning tuman yoki shahar idoralari uzogʻi bilan bir yilga beradilar.

Qidiruv ishlarini olib boruvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar ish davomida buzilgan yer uchastkalarini belgilangan maqsadlarda foydalanish uchun yaroqli holatga oʻz hisoblaridan keltirishga va yer egalariga hamda yerdan foydalanuvchilarga topshirishga, yerlar, ekinlar, dov-daraxtlar, oʻrmonlar, suvlar va boshqa tabiat obyektlarining, suv va gaz quvurlari, kanalizatsiya, melioratsiya sistemalari va boshqa inshootlarning yaroqli holda saqlanishini taʼminlash uchun choralar koʻrishga, shuningdek yerlarni vaqtincha egallab turish munosabati bilan yer egalariga keltirilgan zararni, shu jumladan qoʻlga kirmay qolgan foydani xam toʻlashga majburdirlar.

Oʻz mulkida, egaligida, foydalanishida yer uchastkalari boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar yer soligʻi toʻlaydilar, uning miqdori yer uchastkasining sifatiga, joylashishiga va suv bilan taʼminlanish darajasiga qarab belgilanadi. Oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari hamda hokimiyat idoralari yerni ijaraga bergan hollarda yer uchun haq ijara haqi shaklida olinadi, uning miqdori tomonlarning kelishuviga muvofiq belgilanadi va u yer soligʻi stavkasidan kam boʻlmasligi kerak.

Yer soligʻi toʻlashdan quyidagilar ozod qilinadilar:

1) Davlat qoʻriqxonalari, milliy tabiat bogʻlari, dendrologiya bogʻlari, botanika bogʻlari, buyurtma qoʻriqxonalar, tarix va madaniyat yodgorliklari;

2) buzilgan yoki qishloq xoʻjaligida foydalanilmaydigan yerlarni egalikka yoki foydalanishga olgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, kollektivlar va fuqarolar besh yil mobaynida;

3) Dehqon xoʻjaliklari roʻyxatdan oʻtgan paytdan boshlab dastlabki ikki yil mobaynida;

4) qishloq xoʻjalik yoʻnalishidagi ilmiy-tadqiqot muassasalari va oʻquv yurtlarining tajriba dalalari, mol haydab boriladigan yoʻllar, madaniyat, taʼlim, sogʻliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport muassasalari,dam olish va sogʻlomlashtirish inshootlari, gidrometeorologiya stansiyalari va postlari egaligidagi hamda foydalanishidagi yerlar — bu tashkilotlarga yordamchi qishloq xoʻjalik ishlari olib borish uchun berib qoʻyilgan yerlardan tashqari

5) kam sonli xalqlar va etnik guruhlar istiqomat qiladigan va xoʻjalik faoliyati bilan mashgʻul boʻlgan joylardagi anʼanaviy kasblar bilan shugʻullanuvchi korxonalar;

6) suv manbalari, kanallar va kollektorlardan foydalanuvchi suv xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari;

7) Ulugʻ Vatan urushi nogironlari va qatnashchilari hamda baynalmilal burchini bajargan shaxslar, I va II darajadagi mehnat nogironlari, I va II darajaga oid koʻzi ojiz nogironlar va harbiy xizmatchilar jumlasidan boʻlgan ishlab turgan nogironlar, boquvchisini yoʻqotgan koʻp bolali oilalar, bolaligidan nogironlar;

8) boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, fuqarolar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan hollarda.

Yer uchun toʻlovlar qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari, hokimiyatning tegishli tuman va shahar idoralari budjetlariga tushadi. Toʻlovlarning bir qismi respublika ( avtonom respublika) tadbirlarini amalga oshirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi budjetida markazlashtiriladi.

Yer uchun toʻlovlar birinchi navbatda yerlarni muhofaza qilishga, ularning sifatini oshirishga, yer egalarini va yerdan foydalanuvchilarni, shu jumladan ijarachilarni ana shu tadbirlarni amalga oshirganlik uchun moddiy ragʻbatlantirishga, shuningdek yer tuzish ishlariga va hududni ijtimoiy rivojlantirishga sarflanadi.

Soliq solish tartibi va miqdori, umumiy summadagi toʻlovlarning markazlashtiriladigan ulushi, yer uchun haq undirib olishdagi imtiyozlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Yer egalari quyidagi huquqlarga egadirlar:

1) yerda mustaqil xoʻjalik yuritish;

2) yetishtirilgan qishloq xoʻjalik mahsuloti va uni sotishdan olingan daromadga egalik qilish;

3) yer uchastkasida mavjud keng tarqalgan foydali qazilmalar, oʻrmonlar, koʻllar, sugʻorish va kollektor-zovur tarmogʻidan belgilangan tartibda xoʻjalik ehtiyojlari uchun foydalanish, shuningdek yerning boshqa foydali xossalarini ishga solish;

4) uy-joylar, ishlab chiqarish, madaniy-maishiy hamda boshqa imoratlar va inshootlar barpo etish;

5) qishloq xoʻjalik ekinzorlariga, daraxt va butalarga egalik qilish;

6) yer olib qoʻyilgan yoki yer uchastkasidan ixtiyoriy ravishda voz kechilgan taqdirda yerning unumdorligini oshirishga sarflangan xarajatlarni toʻla undirib olish;

7) Yer uchastkasini yoki uning bir qismini ichki xoʻjalik ijarasi tartibida vaqtincha foydalanish uchun berish;

8) Qishloq xoʻjalik ekinlarini, daraxt va butalarni sugʻorish uchun hamda boshqa maqsadlar uchun sugʻorish manbalardan va kanallardan belgilangan limitlarga muvofiq suv olish huquqiga egadirlar.

Yer egalari shaxsiy yordamchi xoʻjalik yuritish, yakka tartibda uy-joy qurish uchun kim oshdi savdosi asosida olingan yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik huquqini kreditlar olish uchun garovga qoʻyishlari mumkin.

Yer egalari quyidagilarni bajarishga majburdirlar:

1) yerdan koʻzlangan maqsadlarda samarali foydalanish, tuproq, unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishning tabiatni muhofaza qilish texnologiyalarini qoʻllash, oʻz xoʻjalik faoliyati natijasida hududida ekologiya vaziyati yomonlashishiga yoʻl qoʻymaslik;

2) ushbu Qonunda koʻzda tutilgan yerlarni muhofaza qilishga oid turkum tadbirlarni amalga oshirish;

3) yer soligʻini oʻz vaqtida toʻlab turish;

4) yerga egalik qiluvchi va yerdan foydalanuvchilarning, shu jumladan, ijarachilarning huquqlarini buzmaslik.

Yerdan foydalanuvchilar quyidagi huquqlarga egadirlar:

1) yerni berish shartlariga muvofiq undan foydalanish;

2) yer uchastkasidagi mavjud keng tarqalgan foydali qazilmalar, oʻrmonlar, suv obyektlaridan belgilangan tartibda foydalanish, shuningdek yerning boshqa foydali xossalarini ishga solish;

3) yer bergan oʻzini oʻzi boshqaruv idorasi va hokimiyat idorasining roziligi bilan uy-joy, ishlab chiqarish imoratlari, madaniy-maishiy binolar va boshqa inshootlar qurish;

4) yerdan foydalanish toʻxtatilgan taqdirda yerni yaxshilash uchun oʻz hisobidan sarflangan mablagʻni undirish;

5) qishloq xoʻjalik ekinzorlari, yetishtirilgan qishloq xoʻjalik mahsuloti va uni sotishdan kelgan daromadga egalik qilish;

6) Yer uchastkasini yoki uning bir qismini hokimiyat mahalliy idoralarining qaroriga binoan vaqtincha foydalanish uchun berish;

7) Qishloq xoʻjalik ekinlarini, daraxt va butalarni sugʻorish uchun hamda boshqa maqsadlar uchun sugʻorish manbalardan va kanallardan belgilangan limitlarga muvofiq suv olish.

Yerdan foydalanuvchilar quyidagilarni bajarishga majburdirlar:

1) yerdan uni berish chogʻida belgilab qoʻyilgan maqsadlar va shartlarga muvofiq foydalanishni taʼminlash;

2) oʻziga berilgan yerdan samarali foydalanish, ishlab chiqarishning tabiatni muhofaza qiluvchi texnologiyasini qoʻllash, oʻz xoʻjalik faoliyati natijasida hududda ekologiya vaziyati yomonlashuviga yoʻl qoʻymaslik;

3) ushbu Qonunda koʻzda tutilgan yerlarni muhofaza qilishga oid turkum tadbirlarni amalga oshirish;

4) yer soligʻini yoki yer uchun ijara haqini oʻz vaqtida toʻlab turish;

5) yer egalarining, yerdan foydalanuvchi boshqa kishilarning, shu jumladan ijarachilarning huquqlarini buzmaslik;

6) foydali qazilma konlarini kavlash uchun, qurilish va boshqa ishlarni amalga oshirish uchun berilgan qishloq xoʻjalik yerlari va oʻrmonzorlarni ehtiyoj qolmaganidan keyin qishloq xoʻjaligi, oʻrmon yoki baliq xoʻjaligida foydalanish uchun yaroqli holga, mazkur ishlar boshqa yerlarda amalga oshirilgan, hollarda esa — belgilangan maqsadlarda foydalanish uchun oʻz hisobidan yaroqli holatga keltirish;

7) foydali qazilma konlarini kavlash chogʻida, shuningdek boshqa ishlarni amalga oshirish paytida oʻzlariga foydalanish uchun berilgan yer uchastkalaridan tashqarida qishloq xoʻjalik ekinzorlari, oʻrmonlar va boshqa yerlarga salbiy taʼsir koʻrsatishning oldini olish yoki uni mumkin qadar cheklash chora-tadbirlarini nazarda tutish va amalga oshirish.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq yer egalari va yerdan foydalanuvchilar boshqa burchlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Davlat, xoʻjalik va boshqa idoralar hamda tashkilotlarning yerga egalik qiluvchilar va yerdan foydalanuvchilar faoliyatiga aralashishi taqiqlanadi, yer egalari va yerdan foydalanuvchilar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini buzgan hollar bundan mustasnodir.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning buzilgan huquqlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida koʻzda tutilgan tartibda tiklanishi kerak.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning huquqlari faqat Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida koʻzda tutilgan hollardagina tabiatni hamda injenerlik kommunikatsiyalarini muhofaza qilish va boshqa yer egalarining hamda yerdan foydalanuvchilarning, shu jumladan ijarachilarning manfaatlarini, shuningdek fuqarolarning xavfsizligini koʻzlabgina cheklanishi mumkin.

Yer egalarining va yerdan foydalanuvchilarning huquqlarini buzish orqali yetkazilgan zarar toʻla hajmda qoplanishi kerak.

Zararni qoplash toʻgʻrisidagi nizolarni, agar tomonlarning biri fuqaro boʻlsa, — sud koʻrib chiqadi, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek tadbirkorlik, qishloq xoʻjaligi yoki oʻrmon xoʻjaligi faoliyati bilan shugʻullanayotgan fuqarolar oʻrtasidagi nizolarni esa xoʻjalik sudlari koʻrib chiqadi.

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga berilgan yer uchastkalari ularning xohishiga koʻra hokimiyatning tuman yoki shahar idoralari tomonidan avvalgi yeriga teng qiymatli yer uchastkalari ajratilgach, shu yer uchastkasi olib berilayotgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar yangi joyda olib qoʻyilayotganining oʻrniga uy-joylar, ishlab chiqarish binolari va boshqa imoratlarni qurib berganidan keyin hamda ushbu Qonunning 50-moddasiga muvofiq boshqa barcha zararlarni toʻla hajmda toʻlaganidan keyin davlat yoki jamoat ehtiyojlari uchun qaytarib olinishi mumkin.

Kolxozlar, sovxozlar, qishloq xoʻjalik ilmiy tadqiqot muassasalari va oʻquv xoʻjaliklarining, boshqa davlat, kooperativ, jamoat qishloq xoʻjalik va oʻrmon xoʻjaligi korxonalarining yerlari ularning xohishiga koʻra olib qoʻyilgan imoratlar oʻrniga uy-joylar, ishlab chiqarish binolari va boshqa imoratlar qurib berilganidan keyin hamda ushbu Qonunning 50-moddasiga muvofiq boshqa barcha zararlar toʻla hajmda toʻlanganidan keyin davlat yoki jamoat ehtiyojlari uchun qaytarib olinishi mumkin.

Yuridik va jismoniy shaxslar mulki boʻlgan savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari, shuningdek turar joy binolari yer uchastkalari bilan birga davlat va jamoat ehtiyojlari uchun mulkdorni kamida bir yil oldin ogoh etib, bozor narxida sotib olinishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari:

shaxsiy yordamchi xoʻjalikni yuritish uchun;

dehqon xoʻjaligi yuritish uchun;

yakka tartibda uy-joy qurish va uni obodonlashtirish uchun;

kollektiv bogʻdorchilik va uzumchilik uchun;

anʼanaviy xalq hunarmandchiligi uchun umrbod meros qilib qoldiriladigan tarzda egalik qilish uchun yer uchastkasini olish va kim oshdi asosida sotib olish huquqiga egadirlar.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida boshqa maqsadlarda egalik qilish uchun ham yer uchastkalari berish koʻzda tutilishi mumkin.

Uy-joyga, chorboqqa nisbatan egalik huquqi fuqaroga oʻtgan (sotib olingan, xususiylashtirilgan, hadya qilingan yoxud merosga qolgan) taqdirda ana shu imoratlarga boʻlgan egalik huquqi bilan birga ushbu imoratlar joylashgan barcha yer uchastkasiga egalik huquqi ham unga oʻtadi.

Yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar savdo hamda xizmat koʻrsatish sohasi obyektlarini, chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar esa, shuningdek turar joy binolarini ham shu obyektlar yoki binolar joylashgan yer uchastkalari bilan birga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlarda sotib olish huquqiga egadirlar.

Har bir kolxoz xonadoniga, sovxozlar va boshqa qishloq xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjalik korxonalari, muassasalari va tashkilotlari ishchi va xizmatchilarining oilalariga, shuningdek qishloq joylarida yashovchi oʻqituvchilar, vrachlar va boshqa mutaxassislarning oilalariga umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi bilan yordamchi qishloq xoʻjaligini yuritish uchun sugʻoriladigan yerlarda 0, 25 gektargacha va sugʻorilmaydigan yerlarda 0,50 gektargacha tomorqa yeri beriladi, binolar va hovlilar egallagan maydon ham shu jumlaga kiradi.

Oʻzlariga qarashli ayrim aholi punktlari shahar xududi tarkibiga qoʻshib yuborilgan jamoa xoʻjaliklari va davlat xoʻjaliklarida uzluksiz besh yildan ortiq ishlagan va hamon ishlab kelayotgan kolxozchilarning, davlat xoʻjaliklari ishchi va xizmatchilarining, shuningdek oʻqituvchilar, shifokorlar va boshqa mutaxassislarning oilalariga umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik qilish huquqi bilan ularning ish joyidan yordamchi qishloq xoʻjaligini yuritish uchun shu xoʻjalikda belgilab qoʻyilgan miqdorda tomorqa yeri beriladi (binolar va hovlilar egallagan maydon ham shu jumlaga kiradi).

Shaxsiy yordamchi xoʻjalikni yuritish uchun beriladigan yer uchastkalarining aniq maydoni yer resurslarining mavjudligiga qarab va fuqarolarning oilalari ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etishini hisobga olgan holda, jamoa xoʻjaligida, boshqa jamoa korxonalarida — ularning yuqori boshqaruv idoralari tomonidan, davlat xoʻjaligida, boshqa qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi davlat korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida — ularning maʼmuriyati tomonidan, ularning ustavlarida nazarda tutilgan hollarda esa ana shu korxona, muassasa va tashkilotlarning kengashlari tomonidan belgilanadi, mazkur Kengashlarning qarorlari qishloq va posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari tomonidan tasdiqlanadi.

Shaxsiy yordamchi xoʻjalik yuritish uchun 0,06 gektargacha yer uchastkalari meros qilib qoldiriladigan umrbod egalikka kim oshdi asosida sotiladi.

Fuqarolarga shaxsiy yordamchi xoʻjalik yuritish uchun yer berish (sotish) tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Yer uchastkasiga ega boʻlmagan yoki shaxsiy yordamchi xoʻjalikni yuritish uchun muayyan kolxozda, sovxozda yoki boshqa qishloq xoʻjalik korxonasi, muassasasi va tashkilotida belgilab qoʻyilganidan kamroq miqdorda yer uchastkasiga ega normalar doirasida yakka tartibda qoʻshimcha ekinzorlar beriladi.

Qishloq joylarda yashaydigan va chorva mollari boʻlgan fuqarolarga yer bor boʻlsa, vaqtincha foydalanish uchun pichan oʻrish va molini boqishga yer uchastkalari beriladi.

Transport, oʻrmon xoʻjaligi, oʻrmon sanoati, aloqa,suv, baliqchilik, ovchilik xoʻjaliklari, shuningdek xalq xoʻjaligi boshqa tarmoqlarining korxonalari, muassasalari va tashkilotlari oʻzlari egalik qilayotgan yoki foydalanayotgan yerlardan oʻz xodimlarining ayrim toifalariga xizmat yuzasidan yer ajratib beradilar.

Shaharlar va posyolkalarida, shuningdek qishloq xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalar va tashkilotlarning yer egaligi tarkibiga kirmagan qishloq aholi punktlarida yakka tartibda uy-joy qurish va uy-joylarni obodonlashtirish uchun umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi bilan Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda har bir oilaga 0,06 gektargacha yer uchastkalari beriladi.

Yakka tartibda uy-joy qurish uchun 0,04 gektargacha yer uchastkalari meros qilib qoldiriladigan umrbod egalikka kim oshdi asosida sotiladi.

Dehqon xoʻjaligi yuritish uchun ayrim shaxslarga meros qilib qoldirish huquqi bilan umrbod egalik qilish uchun, foydalanish uchun yoki ijaraga kamida oʻn yil muddatga yer uchastkasi beriladi.

Dehqon xoʻjaligi yuritish uchun beriladigan yer uchastkasining hajmi mahalliy sharoitlarda, shuningdek dehqon xoʻjaligining miqdoriy tarkibini hisobga olgan holda har bir hol uchun hokimiyatning tuman idoralari tomonidan belgilanadi.

Dehqon xoʻjaligi yuritish uchun shaxslarga yer berish tartibi qonunlarda belgilab qoʻyiladi”.

Qishloq xoʻjalik ehtiyojlari uchun berib qoʻyilgan yoki ana shu maqsadlarga atalgan yerlar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar deb hisoblanadi.

Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar quyidagilarga beriladi:

1) Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga — shaxsiy yordamchi qishloq xoʻjaligini, shaxsiy bogʻdorchilik, polizchilik va chorvachilikni yuritish uchun;

2) Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining kooperativlariga (shirkatlariga) — jamoa bogʻdorchiligi, uzumchilik va polizchilik uchun;

3) Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga, qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi korxonalariga, muassasalari va tashkilotlariga — tovar qishloq xoʻjaligini yuritish uchun;

4) ilmiy-tadqiqot, oʻquv muassasalari va boshqa qishloq xoʻjalik muassasalariga, qishloqdagi ishlab chiqarish — texnik bilim yurtlariga va umumiy taʼlim maktablariga — tadqiqot, taʼlim maqsadlari, ilgʻor tajribani targʻib qilish uchun tovar qishloq xoʻjaligini yuritish uchun;

5) qishloq xoʻjaligiga daxldor boʻlmagan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga, shuningdek diniy tashkilotlarga — yordamchi qishloq xoʻjaligini yuritish uchun.

Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida koʻzda tutilgan hollarda qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar qishloq xoʻjaligini yuritish uchun, shuningdek oʻzga maqsadlar uchun boshqa tashkilotlarga va shaxslarga berib qoʻyilishi mumkin.

Qishloq xoʻjaligida foydalanish va sugʻorish uchun yaroqli boʻlgan, suv resurslari shu yerlarni sugʻorishni taʼminlay oladigan sugʻorish manbai bilan bogʻlangan doimiy yoki muvaqqat sugʻorish tarmogʻiga ega boʻlgan yerlar sugʻoriladigan yerlar hisoblanadi.

Suv xoʻjaligi idoralari sugʻoriladigan yeri boʻlgan yer egalari va yerdan foydalanuvchilarni manbalarning sersuvligini hisobga olgan holda belgilangan limitlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasining suv toʻgʻrisidagi qonunlariga muvofiq belgilanadigan tartibda taʼminlashlari shart.

Sugʻoriladigan yerlar alohida muhofaza qilinishi lozim, ularni sugʻorilmaydigan yerlar sirasiga oʻtkazilishi tuproq-meliorativ sharoitlarni va yerlarning suv bilan taʼminlanganligini, ulardagi mavjud suv resurslarini va bu suvlarga belgilangan limitlarni eʼtiborga olib, hokimiyatning viloyat idoralari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi bilan kelishib amalga oshiriladi.

Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarga ega boʻlgan kolxozlar, sovxozlar, boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlar fan va ilgʻor tajriba yutuqlari asosida, mahalliy sharoitlarni eʼtiborga olib:

1) ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish rejalarida tuproq unumdorligini oshirish va yerlardan oqilona foydalanish yuzasidan aniq tadbirlarni koʻzda tutishga;

2) zona sharoiti va xoʻjalikning ixtisoslashuviga muvofiq ilmiy asoslangan almashlab ekishlarni dehqonchilikning eng samarali va iqtisodiy jihatdan oqilona tadbirlarini joriy etishga;

3) meliorativ jihatdan nobop sugʻoriladigan yerlarni butunlay qayta ishlashga, pichanzor va yaylovlarga suv chiqarish va ularni holatini yaxshilashga;

4) xoʻjalikning sugʻorish va kollektor-zovur tarmogʻini hamda ulardagi inshootlarni texnikaviy jihatdan tuzuk holatda saqlashga;

5) qishloq xoʻjalik ishlab chiqarishini sugʻoriladigan yerlarning shoʻr bosishi va botqoqlanishiga, yerlarning va suv manbalarining bulgʻanishi va zararlanishiga yoʻl qoʻymaydigan usullarda amalga oshirishga;

6) qishloq xoʻjalik ekinlari va dov-daraxtlarini parvarish qilishning suv tejaladigan texnologiyasini sugʻorishning ilgʻor usullarini joriy etishga;

7) ushbu Qonunning 53-moddasiga hamda boshqa qonun hujjatlariga binoan yerlarni muhofaza qilish chora-tadbirlarini koʻrishga majburdirlar.

Qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi korxonalar, muassasalar hamda tashkilotlar jamoat qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini yuritish uchun yerni doimiy egalik qilishga oladilar. Mazkur korxonalar, muassasalar va tashkilotlar qoʻshimcha yer uchastkalarini ijaraga olishlari mumkin.

Qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar agrosanoat birlashmalari, kombinatlari, agrofirmalar va boshqa tuzilmalar tarkibiga kirganida ham ularning yerga boʻlgan huquqi saqlanib qoladi.

Qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanuvchi korxonalar, muassasalar hamda tashkilotlarga berib qoʻyilgan yerlar jamoat foydalanishidagi yerlardan va fuqarolar egalik qiladigan tomorqa yerlaridan iborat boʻladi.

Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar hokimiyatning tegishli viloyat idoralarining qaroriga muvofiq yer ajratish loyihalariga asosan yerlari olib qoʻyilayotgan yer egalari va yerdan foydalanuvchilar bilan, shuningdek ularning yuqori idoralari bilan kelishilgan holda qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga, diniy va boshqa tashkilotlarga berib qoʻyiladi.

Yangi tuzilayotgan qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining yerga doimiy egaligini rasmiylashtirish hamda tugatilayotgan va qayta tuzilayotgan (boʻlib yoki qoʻshib yuborilayotgan)larining yerga egalik qilish huquqlarini toʻxtatish, ularni tuzish, tugatish yoki qayta tuzish toʻgʻrisida vakolatli idoralar tomonidan qarorlar qabul qilinganidan keyin hokimiyatning tegishli viloyat idoralarining qaroriga binoan amalga oshiriladi.

Qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarni doimiy egalik qilish uchun berib qoʻyish xoʻjalik faoliyati uchun qulay chegaralarda amalga oshiriladi, qishloq xoʻjaligi korxonalari, muassasalari hamda tashkilotlarining yerlari quroq boʻlishiga, oʻzga yerlarga suqilib kirib qolishiga va boshqa kamchiliklarga ega boʻlishiga, qoida tariqasida, yoʻl qoʻyilmaydi.

Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari egaligidagi quroq yerlarni, oʻzga yerlarga suqilib kirib qolgan yerlarni va boshqa kamchiliklarni tugatish ularning davlat yer tuzish loyiha tashkilotlari bilan oʻzaro kelishuviga binoan xoʻjaliklararo yer tuzilishi tartibida oʻtkaziladi”.

Qishloq xoʻjaligi sohasidagi kolxozlararo, davlat-kooperativ korxonalari va tashkilotlariga (kolxozlararo boʻrdoqichilik xoʻjaliklariga, parrandachilik fermalari va shu kabilarga) qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar jamoa korxonasining yuqori boshqaruv idorasi, korxona va tashkilot maʼmuriyatining qaroriga binoan, ularning ustavlarida nazarda tutilgan hollarda esa ana shu korxonalar va tashkilotlarning kengashlari tomonidan, ushbu Qonunning 28-moddasida belgilangan tartibda beriladi.

Hokimiyatning tegishli viloyat idoralari qaroriga binoan jamoa va davlat xoʻjaliklari hamda qishloq xoʻjaligi korxonalari va tashkilotlarning (ilmiy-tadqiqot, oʻquv tashkilotlari, yordamchi qishloq xoʻjaliklaridan tashqari) boʻlinmalari negizida tuziladigan hamda ulardan chiqadigan kooperativlarga xoʻjalik yuritishning teng sharoitlari yaratilishi zarurligini eʼtiborga olgan holda oʻzlari ilgari ishlab kelgan yerlardan yer uchastkalari beriladi. Bu yer uchastkalari mazkur korxonalarning yerlari tarkibidan olib qoʻyilishi lozim. Yer uchastkalarini berish tartibi va shartlari qonunlar bilan belgilanadi.

Mehnatkashlarning dam olishi uchun sharoit yaratish, ularning sihat-salomatligini mustahkamlash, shaharlarda va posyolkalarda, shuningdek qishloq aholi punktlarida yashab turgan hamda tomorqa uchastkasi va poliziga ega boʻlmagan yoshlar va fuqarolarni mehnatga jalb etish uchun korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning iltimosiga binoan bogʻdorchilik va uzumchilik uchun umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik qilishga va polizchilik uchun vaqtincha foydalanishga yer uchastkasi berib qoʻyiladi.

Bogʻdorchilik va uzumchilik uchun yer uchastkalari shaharlarning koʻkalamzor zonasi tashqarisida yoki boshqa aholi punktlari chegarasidan tashqari aholi punktlari territoriyasining kengayish istiqbollarini eʼtiborga olib suv resurslari va ulardan limitlar ajratish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda zaxira yerlardan va oʻrmon fondining daraxtzorga aylantirish moʻljallanmagan yerlaridan ajratib beriladi. Zaxira yerlar hamda bogʻdorchilik va uzumchilik uchun yaroqli oʻrmon fondi boʻlmagan taqdirda kolxozlar, sovxozlar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar yordamchi xoʻjaligi yerlarining qishloq xoʻjaligiga yaroqli boʻlmagan yerlari istisno tariqasida berilishi mumkin.

Suv resurslari hamda ularga limit ajratish imkoniyatlari boʻlgan taqdirda aholi punktlari yerlaridan, yaqin yillar ichida boshqa maqsadlarda foydalanishga moʻljallanmagan zaxira yerlardan va oʻrmon fondi yerlaridan polizchilik uchun vaqtincha foydalanib turishga yer uchastkalari beriladi. Polizchilik uchun noqishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalar va tashkilotlarning vaqtincha foydalanilmayotgan yerlari, bunday yerlar boʻlmagan taqdirda esa — kolxozlar, sovxozlar va boshqa qishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalari hamda tashkilotlarining kam hosil yerlari berilishi mumkin.

Polizchilik uchun berilgan yer uchastkalaridan sabzavot, kartoshka va poliz ekinlari yetishtirishda foydalaniladi. Ulardan uy-joy binolari va boshqa katta inshootlar qurish uchun foydalanish taqiqlanadi. Bu uchastkalarda jamoa foydalanadigan vaqtinchalik imoratlar va inshootlarni qurishga yer uchastkalarini ajratgan idora ruxsat berishi mumkin.

Bogʻdorchilik, uzumchilik va polizchilik uchun beriladigan yer uchastkalarining hajmi bogʻdorchilik-uzumchilik shirkatining aʼzosi boʻlgan har bir kishiga 0,06 gektargacha va polizchilik shirkatining aʼzosi boʻlgan har bir kishiga 0,08 gektargacha hisobdan belgilanib, koʻchalar ochish, jamoa imoratlari va inshootlari qurish zarurligi hisobga olinadi.

Kollektiv bogʻdorchilik, uzumchilik va polizchilik uchun yer berish hamda undan foydalanish tartibi va shartlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Sanoat, transport va boshqa noqishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga, shuningdek diniy tashkilotlarga ana shu korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning ishchilari va xizmatchilarini qishloq xoʻjalik mahsulotlari bilan taʼminlashni yaxshilash, shuningdek, oshxonalar, bolalar muassasalari, maktablar, kasalxonalar, keksalar va nogironlar uylarini, sanatoriylar, dam olish uylari va hokazolarni taʼminlash maqsadida foydalanilmayotgan yoki samarasiz foydalanilayotgan yerlar, Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida koʻzda tutilgan hollarda esa boshqa qishloq xoʻjalik yerlari ham yordamchi qishloq xoʻjaligini yuritish uchun doimiy egalik qilish huquqi bilan berilishi mumkin.

Shahar va posyolka doirasidagi barcha yerlar shaharlar va posyolkalar yerlariga kiradi.

Bu yerlar tarkibiga quyidagilar kiradi:

1) shahar qurilishi yerlari;

2) umumiy foydalaniladigan yerlar;

3) qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan va boshqa yerlar;

4) shahardagi daraxtzorlar egallab turgan yerlar;

5) temir yoʻl, suv, havo, quvur transporti, kon sanoati yerlari va boshqa yerlar.

Shahar doirasi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi, posyolka doirasi esa hokimiyat viloyat idoralari tomonidan belgilanadi va oʻzgartiriladi.

Shahar doirasidagi hamma yerlar hokimiyat shahar idoralari, posyolka doirasidagi yerlar esa posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv organlari ixtiyoridadir.

Shaharlar va posyolkalarda yer uchastkalari hokimiyat shahar idoralari hamda posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari qarorlariga asosan beriladi. Bu qarorlarda rejalashtirish va qurilish olib borishning tasdiqlangan loyihalariga muvofiq yerlarni egalik qilish, foydalanish uchun va ijaraga berish shartlari belgilanadi.

Korxonalar, muassasalar va tashkilotlar hokimiyat shahar idoralari hamda posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralarining qaroriga muvofiq oʻzlariga biriktirib qoʻyilgan yerlardan vaqtincha foydalanish uchun boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga yer uchastkalari berishlari mumkin.

Shaharlarda va posyolkalarda yer uchastkalari hokimiyat shahar idoralari hamda posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralarining qarori asosida olib qoʻyiladi, sotib olinadi.

Shaharlarda, posyolkalarda qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining qishloq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanayotgan yerlari va boshqa yerlarning olib qoʻyilishi ushbu Qonunning 14-moddasida belgilangan tartibda tegishli posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralarining, hokimiyatning tuman, shahar va viloyat idoralarining qarorlari bilan tasdiqlanadi.

Fuqarolar egaligidagi, mevali daraxtlar va butalar bilan band boʻlgan yer uchastkalarini olib qoʻyish yoki fuqarolarga qarashli shaxsiy mulk huquqidagi uy-joylarni buzish bilan bogʻliq holda yer uchastkalarini olib qoʻyish ularga boshqa obod turar joy binosi berilganidan yoki ularning xohishiga koʻra teng qiymatli yer uchastkasi berilgan va yangi uy qurib yoki eski uy koʻchirib berilganidan soʻng, shuningdek koʻrilgan zarar qiymati toʻla hajmda qoplanganidan keyin hokimiyat shahar va viloyat idoralarining qarori asosida amalga oshiriladi.

Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yerlar yer egalari hamda yerdan foydalanuvchilar qilgan xarajatlar toʻlanmay va koʻrgan zarar qiymati qoplanmasdan sud tartibida olib qoʻyiladi.

Shahar va posyolka qurilishi yerlariga uy-joy, kommunal-maishiy, madaniy-maʼrifiy, sanoat, savdo, maʼmuriy va boshqa binolar hamda inshootlar qurilgan va shundaylarni qurish uchun berilgan hamma yerlar kiradi.

Shahar va posyolka qurilishi yerlari korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga kapital qurilishning uy-joy hamda madaniy-maishiy, sanoat va boshqa turlari uchun foydalanishga beriladi, fuqarolarga esa yakka tartibda uy-joy qurish va uni obodonlashtirish uchun umrbod egalik qilishga beriladi.

Vaqtincha qurilish uchun foydalanilmayotgan shahar va posyolkaning qurilish yerlari yengil turdagi obyektlar (chodirlar, doʻkonlar, reklama inshootlari va h.k.) qurish uchun va oʻzga ehtiyojlar uchun vaqtincha foydalanishga yoki ijara shartlari bilan berilishi mumkin.

Agar yer uchastkasida bir yoki bir necha mulkdorga qarashli bir yoki bir necha imorat boʻlsa, yer uchastkasiga barcha imorat egalari umumiy egalik qiladilar yoki undan birgalikda foydalanadilar, deb hisoblanadi.

Uchastkaning yoki undagi imoratning u yoki bu qismi kommunal xizmat (yoritish, kanalizatsiya, vodoprovod, sugʻorish qurilmalari va h.k.), yer uchastkalarining egalari yoki undan foydalanuvchilar esa—mustaqil kirib-chiqish imkonidan mahrum boʻlib qoladigan yer uchastkasining boʻlinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Agar yer uchastkasiga xoʻjalik binolari (garaj, otxona, molxona, omborxona, yertoʻla va h.k.) qurish ushbu uchastkada joylashgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning yoki turar joy binolarida yashayotgan fuqarolarning manfaatlariga zarar keltirsa, bunday qurilishlarni amalga oshirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tabiiy ofat yoki boshqa sabablar bilan imorat buzilib ketgan taqdirda buzilgan imoratning egasi imorat buzilgan kundan boshlab ikki yildan kechiktirmasdan imoratni tiklashga yoki ana shu uchastkada yangi imorat qurishga kirishsa, buzilgan imorat egasining yer uchastkasiga egalik qilish yoki undan foydalanish huquqi saqlanib qoladi. Shaharni planlashtirish va unga imorat solish loyihasida ana shu yer uchastkasidan boshqacha tarzda foydalanish nazarda tutilgan hollarda bundan mustasnodir. Bunday hollarda buzilgan imoratning egasiga Ushbu shahar ichida boshqa yer uchastkasi yoki boshqa obod turar joy binosi beriladi.

Shaharlar va posyolkalarining umumiy tarzda foydalaniladigan yerlariga quyidagilar kiradi:

maydonlar, koʻchalar, tor-koʻchalar, yoʻllar, sohil boʻyi koʻchalari va h.k.;

aholining madaniy-maishiy ehtiyojlarini qondirish uchun va dam olish uchun foydalaniladigan yerlar (oʻrmon bogʻlar, bogʻlar, xiyobonlar, bogʻchalar shuningdek shahar ichidagi ariq tarmoqlari egallagan yerlar).

Umumiy tarzda foydalaniladigan yerlar maʼlum bir korxona, muassasa, tashkilot va fuqarolarga biriktirib qoʻyilmaydi hamda bevosita hokimiyatning shahar idoralari va posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralarining ixtiyorida boʻladi.

Shaharlardagi sohilboʻyi koʻchalari va suv havzalarining qirgʻoqlaridan birinchi navbatda dam olish va sport uchun foydalaniladi.

Umumiy tarzda foydalaniladigan yerlarda bu yer nima maqsadda xizmat qilsa, faqat shunga mos keladigan imorat va inshootlar qurishga ruxsat beriladi.

Umum foydalanishdagi yerlardan hokimiyatning shahar idoralari yoki posyolkalarning oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari qaroriga muvofiq yengil imorat va inshootlar (savdo rastalari, doʻkonchalar, reklama inshootlari va shu kabilar) qurishda vaqtincha foydalanish uchun ijara shartlarida korxonalar, tashkilotlar, muassasalar va fuqarolarga yer uchastkalari berilishi mumkin.

Shaharlar va posyolkalaridagi qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan va boshqa yerlarga qishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining mulki boʻlgan haydaladigan yerlar, bogʻlar, uzumzorlar, tutzorlar, mevazorlar, polizlar, pitomniklar, yaylovlar, sugʻorish va yoʻl tarmogʻi, imoratlar, hovlilar, maydonlar egallab turgan va boshqa yerlar kiradi.

Shaharlar va posyolkalari doirasidagi qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan va boshqa yerlarga qishloq xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari uy-joylar, madaniy-maishiy hamda ishlab chiqarish imoratlarini hokimiyatning shahar idoralari yoki posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari bilan kelishilgan holda joylashtiradilar.

Shahar oʻrmonlari egallab turgan yerlar aholining dam olishini tashkil etishga, shahardagi soya-salqinlikni, atmosfera havosining holatini va sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaxshilashga, aholining madaniy va did ehtiyojlarini qondirishga, shahar hududini suv va shamol taʼsirida emirilishdan muhofaza qilishga moʻljallanadi. Ular tarkibida boʻlib, daraxtzorlar bilan band boʻlmagan yer uchastkalaridan sport maydonlari tashkil etish va boshqa ehtiyojlar uchun foydalaniladi.

Shahar va shahar posyolkalaridagi temir yoʻl, suv, havo, quvur transporti, kon sanoati yerlari va boshqa yerlarga korxonalar, muassasalar va tashkilotlar zimmasiga yuklatilgan maxsus vazifalarni amalga oshirish uchun ularga berib qoʻyilgan yerlar kiradi.

Foydalanish uchun beriladigan yer uchastkasida joylashtiriladigan imorat va inshootlar roʻyxati uchastka ajratish uchun talabnoma berish chogʻida boshlangʻich maʼlumotlarda belgilanadi. Foydalanish davrida qoʻshimcha imoratlar va inshootlar hokimiyatning shahar idorasi yoki posyolka oʻzini oʻzi boshqaruv idorasining ana shu ishlarni amalga oshirish uchun qoʻshimcha qaror qabul qilganidan keyin joylashtiriladi.

Qishloq aholi punktlari yerlariga yer tuzish tartibida ana shu punktlar uchun belgilab qoʻyilgan chegaralar doirasidagi hamma yerlar kiradi.

Qishloq aholi punktlarining yerlari quyidagilardan iborat:

1) qishloq aholi punktlarining qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari ixtiyoridagi yerlaridan. Ana shu aholi punktlarining chegaralari doirasida qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari egalik qilish, foydalanish uchun va ijaraga yer uchastkalari berish toʻgʻrisida qarorlar qabul qiladi;

2) qishloq aholi punktlarining qishloq xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlari ixtiyoridagi yerlaridan. Bu aholi punktlarida yerlar Ushbu Qonunning 12-moddasida belgilangan tartibda beriladi.

Qishloq aholi punktlarining doirasi hokimiyatning tuman idoralari tomonidan ularni planlashtirish, qurish hamda xoʻjalik ichida yer tuzish loyihalariga muvofiq belgilanadi va oʻzgartiriladi.

Qishloq aholi punktlarining yerlaridan foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Qishloq xoʻjalik va oʻrmon xoʻjalik korxonalari, muassasalari hamda tashkilotlarining qishloq aholi punktlari shahar doirasiga kiritilgach, qishloq xoʻjalik maqsadlaridagi yerlar jumlasidan chiqariladi va tegishli shahar yerlari tarkibiga kiritiladi.

Bunday ayrim binolar va inshootlar ularga xizmat koʻrsatish uchun zarur boʻlgan yer uchastkalari bilan birga kolxozlar, sovxozlar va boshqa xoʻjalik hamda oʻrmon xoʻjalik korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining xohishiga koʻra doimiy foydalanish uchun ular ixtiyorida qoldirilishi mumkin, qolgan binolar va inshootlarning haqi va shu aholi punktlari hududida qilingan boshqa xarajatlar esa yer egalariga mahalliy budjetdan toʻlanadi.

Zimmasiga yuklangan vazifalarni bajarish uchun tegishli korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berib qoʻyilgan yerlar sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlar, deb eʼtirof etiladi.

Sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlardan foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Sanoat yerlari jumlasiga sanoat korxonalariga, shu jumladan undirma sanoat, energetika korxonalariga ishlab chiqarish va yordamchi binolar va inshootlar qurilishiga doimiy foydalanish uchun berib qoʻyilgan yerlar kiradi.

Transport yerlari jumlasiga temir yoʻl, ichki suv transporti, avtomobil, havo va quvur transporti korxonalariga transport inshootlari, qurilmalari va boshqa obyektlarni ishlatish, saqlab turish, qurish qayta qurish, taʼmirlash, takomillashtirish va rivojlantirish boʻyicha ular zimmasiga yuklatilgan maxsus vazifalarni amalga oshirish uchun doimiy foydalanishga berib qoʻyilgan yerlar kiradi.

Aloqa yerlari jumlasiga aloqa liniyalarini hamda ana shu liniyalarda inshootlarni joylashtirish uchun aloqa, radioeshittirish, televideniye va axborot korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga doimiy foydalanish uchun berib qoʻyilgan yerlar kiradi.

Transport yerlari, kabel, radiorele va aloqaning havo liniyalariga qarashli yerlarda Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilab qoʻyilgan tartibda muhofaza zonalari oʻrnatiladi.

SSR Qurolli Kuchlari, chegara, ichki va temir yoʻl qoʻshinlari harbiy qismlari, muassasalari, harbiy oʻquv yurtlari, korxonalari va tashkilotlarining joylashishi va doimiy faoliyati uchun berib qoʻyilgan yerlar mudofaa ehtiyojlari uchun kerakli yerlar deb eʼtirof etiladi.

Boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan yerlar jumlasiga korxonalar, muassasalar va tashkilotlar foydalaniladigan, qishloq xoʻjalik yerlari, aholi punktlari, sanoat, transport, aloqa, mudofaa, tabiatni muhofaza qilish, sogʻlomlashtirish, dam olish va tarixiy-madaniy maqsadlarga xizmat qiladigan yerlar tarkibiga, shuningdek oʻrmon va suv fondlari tarkibiga kirmagan barcha qolgan yerlar kiradi.

Sanoat, transport, aloqa, mudofaa va boshqa yoʻnalishdagi yer korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga foydalanishga yer berish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Sanoat, transport, aloqa va xalq xoʻjaligi boshqa tarmoqlarining korxonalari, muassasalari va tashkilotlari oʻzlari foydalanmayotgan yerlarni hokimiyat tumanlar va shahar idoralari qaroriga muvofiq qonunlarda belgilab qoʻyilgan tartibda va shartlarda qishloq xoʻjalik maqsadlari uchun fuqarolar, jamoa xoʻjaliklari, davlat xoʻjaliklari, dehqon xoʻjaliklari, boshqa korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga vaqtincha foydalanishga beradilar.

Tabiatni muhofaza qilishga moʻljallangan yerlar jumlasiga belgilangan tartibda korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga maxsus maqsadlar uchun berilgan davlat qoʻriqxonalari, milliy va dendrologiya bogʻlari, botanika bogʻlari, zakazniklar (ovchilikka moʻljallangan yerlar bundan mustasno), tabiatning moʻʼjizaviy yerlari kiradi.

Bu yerlardan oʻzga maqsadlarda foydalanish man etiladi.

Davlat qoʻriqxonalari, milliy va dendrologiya bogʻlari, botanika bogʻlari, zakazniklar (ovchilikka moʻljallangan yerlar bundan mustasno), tabiatning moʻʼjizaviy yerlari rejimini taʼminlash uchun muhofaza zonalari taʼsis etilib, ushbu zonalarning yerlarida ularning rejimiga rioya etilishini taʼminlashga zararli taʼsir etadigan faoliyat taqiqlab qoʻyiladi.

Tabiatni muhofaza qilishga moʻljallangan yerlardan foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilab qoʻyiladi.

Dardning oldini olish va davolash tashkil etish uchun qulay tabiiy shifobaxsh omillarga ega boʻlgan, tegishli muassasalar va tashkilotlarga doimiy foydalanish uchun belgilangan tartibda berib qoʻyilgan yer uchastkalari sogʻlomlashtirishga moʻljallangan yerlar jumlasiga kiradi.

Sogʻlomlashtirishga moʻljallangan yerlardan foydalanish hamda sanitariya muhofazasi okruglarini belgilash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Aholining uyushgan tartibda ommaviy dam olishi va turizm uchun tegishli muassasalar va tashkilotlarga berilgan yerlar dam olishga moʻljallangan yerlardir.

Dam olishga moʻljallangan yerlarda dam olishga xalal beradigan faoliyat bilan shugʻullanish man etiladi.

Dam olishga moʻljallangan yerlardan foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Tegishli muassasalar va tashkilotlarga doimiy foydalanish uchun berib qoʻyilgan tarix-madaniyat qoʻriqxonalari, meʼmorial bogʻlar, maqbaralar, arxeologiya yodgorliklari yerlari, tarix va madaniyat yodgorliklari joylashgan yerlar tarix-madaniyat ahamiyatiga molik yerlar qatoriga kiradi.

Bu yerlarda oʻzga maqsadlarda foydalanish man etiladi.

Tarix-madaniyat ahamiyatiga molik yerlardan foydalanish, ular tevaragida muhofaza zonalarini hamda binolar qurishni tartibga soluvchi zonalarni joriy qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Oʻrmon bilan qoplangan, shuningdek oʻrmon bilan qoplanmagan boʻlsa ham oʻrmon xoʻjaligi ehtiyoji uchun berib qoʻyilgan yerlar oʻrmon fondi yerlari deb eʼtirof etiladi.

Oʻrmonzorlar barpo etish, jarliklarning kengayishini toʻxtatish, shaharlar va sanoat markazlari tevaragida ixota oʻrmonzorlar va koʻkalamzor maydonlar yaratish maqsadida boshqa maqsadlarga moʻljallangan yerlar oʻrmon fondi yerlari tarkibiga belgilangan tartibda oʻtkazilishi mumkin.

Hokimiyatning tuman idoralari oʻrmon xoʻjaligi yuritish uchun kolxozlar, sovxozlar va boshqa qishloq xoʻjalik korxonalariga, muassasalariga va tashkilotlariga ijara shartlari asosida vaqtincha foydalanishga berishlari mumkin.

Oʻrmon fondi yerlarida foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining maxsus qonunlari bilan belgilanadi.

Belgilangan tartibda suv xoʻjaligi ehtiyojlari uchun korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berib qoʻyilgan suv-havzalari (daryolar, koʻllar, suv omborlari, kanallar, dengizlar va h.k.) muzliklar, botqoqliklar, gidrotexnika va boshqa suv inshootlari egallab turgan yerlar, shuningdek suv havzalarining qirgʻoqlari boʻylab ajratib qoʻyilgan mintaqadagi yerlar suv fondi yerlari jumlasiga kiradi.

Daryolar, magistral kanallar va kollektorlar, suv taʼminoti, aholining davolash hamda madaniy-sogʻlomlashtirish ehtiyojlariga xizmat qiladigan manbalar qirgʻogʻi boʻylab Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilab qoʻyilgan tartibda suvni muhofaza qilish zonalari va qirgʻoq boʻyi mintaqalari ajratiladi.

Daryolar, magistral kanallar, kollektorlar, suv omborlari va boshqa suv havzalarining qirgʻoq boʻyi mintaqalari tabiatni muhofaza qilish ehtiyojlari uchun yer egalaridan va yerdan foydalanuvchilardan olib qoʻyilishi mumkin.

Suv fondi yerlaridan foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining maxsus qonunlari bilan belgilanadi.

Doimiy egalik qilish va foydalanish uchun fuqarolar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga berilmagan hamma yerlar zaxira yerlardir. Bularga ushbu Qonunning 13-moddasiga muvofiq egalik qilish va foydalanish huquqi toʻxtatilgan yerlar ham kiradi.

Zaxira yerlar hokimiyatning tuman idoralarining ixtiyorida boʻladi va ushbu Qonunga muvofiq koʻproq qishloq xoʻjaligi maqsadlari uchun egalik qilish, foydalanishga va ijaraga berishga moʻljallanadi. Hokimiyatning tuman idoralari mahalliy ahamiyatga molik zaxira yerlarning ayrim uchastkalarini oʻz qarorlari bilan qishloq oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari ixtiyoriga berishlari mumkin.

Yerlarni olib qoʻyish yoki vaqtincha egallab turishdan;

suv havzalari, suv taʼminoti manbalari, kurortlar tevaragida, daryolar, kanallar, suv tashlamalari, yoʻllar, quvurlar, elektr taʼminoti va aloqa liniyalari, shuningdek boshqa obyektlar yoqasida muhofaza, sanitariya va ihota zonalari oʻrnatilishi munosabati bilan huquqlari cheklanishidan;

davlat qoʻriqxonalari, buyurtma qoʻriqxonalar, milliy tabiat bogʻlari, tabiat yodgorliklari, suv havzalari, suv taʼminoti manbalari, kurortlar tevaragida, daryolar, kanallar, suv tashlamalari, yoʻllar, quvurlar, elektr taʼminoti va aloqa liniyalari yoqasida muhofaza, sanitariya va ihota tegralari belgilanishi munosabati bilan huquqlari cheklanishidan.

Zararning oʻrnini olib qoʻyilayotgan yer uchastkalari berilgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek faoliyati yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning, shu jumladan ijarachilarning huquqlari cheklanishiga yoki yaqin atrofdagi yerlarning sifati yomonlashishiga olib boradigan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilab qoʻyiladigan tartibda qoplaydilar.

Zararning oʻrnini qoplash hamda uning miqdorini aniqlash bilan bogʻliq boʻlgan nizolarni sud yoki xoʻjalik sudlari oʻz vakolatlariga muvofiq hal qiladilar.

Qishloq xoʻjaligi yerlari va oʻrmonzorlarni, shu jumladan fuqarolar mulki boʻlgan va ular foydalanib turgan qishloq xoʻjaligi yerlarini olib qoʻyib, ulardan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadda foydalanish, yer egalari va yerdan foydalanuvchilar, shu jumladan ijarachilar huquqining cheklanishi yoki korxonalar, muassasalar va tashkilotlar faoliyatining taʼsiri natijasida yer sifatining yomonlashuvidan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi koʻrgan nobudgarchilikning oʻrnini oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralariga qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish bilan bogʻliq boʻlmagan ehtiyojlar uchun olib qoʻyilgan qishloq xoʻjalik yerlari va oʻrmonzorlar berilgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek obyektlari atrofida muhofaza, sanitariya va himoya zonalari belgilanib, qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik yerlarini oborotdan chiqarib yuborgan yoki mazkur yerlarni u qadar qiymati boʻlmagan yerlarga aylantirib qoʻygan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar qoplaydilar. Bu nobudgarchiliklarning oʻrni ushbu Qonunning 50-moddasida koʻzda tutilgan zararlarni toʻlashdan tashqari qoplanadi.

Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishining nobudgarchiliklari quyidagi hollarda qoplanmaydi:

yer uchastkalari yakka tartibda uy-joy qurish uchun olib qoʻyilganida;

yer uchastkalari maktablar, internatlar, bolalar uylari, maktabgacha tarbiya va davolash muassasalari qurish uchun olib qoʻyilganida.

Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida korxonalar, muassasalar va tashkilotlar qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishning nobudgarchiliklarini qoplashdan ozod qilinadigan oʻzga hollar ham belgilab qoʻyilishi mumkin.

Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishining oʻrni qoplanishi kerak boʻlgan nobudgarchiliklari miqdori va uni aniqlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Qishloq xoʻjalik ishlab chiqarishi nobudgarchiliklari oʻrnini qoplash tarzida tushgan mablagʻlardan yangi yerlarni oʻzlashtirish, sugʻoriladigan yerlarni kompleks rekonstruksiyalash, kollektor zovur tarmogʻini qurish va qayta qurish hamda sugʻoriladigan yerlarni tekislash va suv bilan taʼminlanishini oshirish, madaniy sugʻoriladigan yaylovlarni yaratish hamda tiklash, pichanzorlar va yaylovlarni tubdan yaxshilash, tuproqning unumdorligin oshirish, shuningdek yerlar olib qoʻyilishi va boshqalarga berilishi munosabati bilan buzilgan yer tuzilishiga doir hujjatlarga tuzatish kiritish yoki loyiha va boshqa hujjatlarni tuzish uchun foydalaniladi.

Hokimiyatning viloyat idoralarining qaroriga muvofiq bu mablagʻlardan qishloq xoʻjalik mahsulotlari yetishtirishni koʻpaytirishga qaratilgan boshqa tadbirlarni amalga oshirish yoʻlida ham foydalanish mumkin.

Oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiliklarning oʻrnini qoplash tarzida tushadigan mablagʻlar alohida hisobga olinadi va ulardan oʻrmonlar va oʻrmon mintaqalari barpo etish va tiklash, qumliklarda, suv havzalari va daryolarning qirgʻoq boʻylarida daraxtzorlar barpo etish uchun hamda oʻrmonzorlarning holatini yaxshilashga qaratilgan boshqa tadbirlarni amalga oshirish uchun foydalaniladi.

Yerlarni muhofaza qilish yerdan oqilona foydalanish, yer qishloq xoʻjalik oborotidan asossiz ravishda tortib olinishining oldini olish, zararli antropogen taʼsirdan himoya qilish, shuningdek tuproq unumdorligin tiklash va oshirish, oʻrmon fondi yerlarining samaradorligini yuksaltirishga qaratilgan huquqiy, tashkiliy, iqtisodiy va boshqa tadbirlar silsilasini qamrab oladi.

Yerlarni muhofaza qilish murakkab tabiiy hosilalar (ekosistemalar) boʻlmish ekinzorlarga ularning zona va mintaqa xususiyatlarini eʼtiborga olib kompleks yondashish asosida amalga oshiriladi.

Yerlardan oqilona foydalanish silsilasi tabiatni muhofaza qilish va resurslarni tejash ruhida boʻlishi hamda tuproqning saqlanishini, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga, geologiya jinslariga va atrof-muhitning boshqa tarkibiy qismlariga taʼsir oʻtkazish cheklanishini nazarda tutmogʻi kerak.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar, shu jumladan ijarachilar:

hududni oqilona tashkil etadilar;

tuproqning unumdorligini, shuningdek yerning boshqa xususiyatlarini tiklaydilar va oshiradilar;

yerlarni suv va shamol taʼsirida nurashdan, seldan, suv bosishdan, botqoqlanishdan, qayta shoʻr bosishdan, taqirlashishdan, berchlashishdan, ishlab chiqarish chiqitlari, kimyoviy va radioaktiv moddalar bilan bugʻlanishdan, uni nobud qiladigan boshqa jarayonlardan himoya qiladilar;

ekinzorlarni buta va mayda dov-daraxtlar, yovvoyi oʻtlar bosib ketishidan, yerlarning madaniy-texnikaviy holatini yomonlashtiradigan boshqa jarayonlardan himoya qiladilar;

hosildan qolgan qishloq xoʻjalik yerlaridagi tuproq hosildorligini qayta tiklashning boshqa usullari boʻlmagan taqdirda bu yerlardan foydalanishni toʻxtatib qoʻyadilar;

buzilgan yerlarni qaytadan ekinzorga aylantiradilar, ularning unumdorligini va boshqa foydali xossalarini oshiradilar;

yerlarni buzish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni oʻtkazish chogʻida tuproqning unumdor qatlamini sidirib oladilar, undan foydalanadilar va uni saqlab qoladilar.

Davlat idoralari umumittifoq va respublika dasturlari doirasida yerlarni muhofaza qilish yuzasidan zarur chora-tadbirlarni koʻradilar.

Hosildan qolgan qishloq xoʻjalik yerlaridan foydalanishni toʻxtatib qoʻyish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Obyektlar, imoratlar va inshootlarni joylashtirish, loyihalash, qurish va ishga tushirish oid ekologik talablar Oʻzbekiston Respublikasining tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Qonunlari bilan belgilanadi. Yangi hamda taʼmirlanadigan obyektlarni, imoratlar va inshootlarni joylashtirish, loyihalash, qurish va ishga tushirish, shuningdek yerlarning holatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan yangi texnologiyalarni joriy etish chogʻida yerlarni muhofaza qilish tadbirlari koʻzda tutilishi va amalga oshirilishi kerak.

Yerlarni hosildan qolishdan yoki buzilishdan himoya qilish vositalari bilan taʼminlanmagan obyektlarni ishga tushirish va shunday texnologiyalardan foydalanish taqiqlanadi.

Yerlarning holatiga taʼsir qiladigan obyektlarning joylashtirilishi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilanadigan tartibda yer tuzish, tabiatni muhofaza qilish idoralari va boshqa idoralar bilan kelishib olinadi.

Yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishni iqtisodiy ragʻbatlantirish — yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning, shu jumladan ijarachilarning va dehqonchilik qilayotgan fuqarolarning tuproq hosildorligini saqlab qolish va qayta tiklashdan, ishlab chiqarish faoliyatining salbiy oqibatlaridan yerlarni himoya qilishdan manfaatdorligini oshirishga qaratilgan va:

boshqalarning aybi bilan buzilgan yerlarni tiklash uchun respublika yoki mahalliy budjetlardan mablagʻ ajratishni;

qishloq xoʻjalik sohasida oʻzlashtirish yoki ishlarni bajarish loyihasida koʻzda tutilgan davrda holatini yaxshilash bosqichida boʻlgan yer uchastkalarini haq toʻlashdan ozod etishni;

yengil shartlar bilan kreditlar berishni;

boshqalarning aybi bilan buzilgan yer uchastkalaridan vaqtincha foydalanishni toʻxtatish natijasida daromad kamayishining oʻrnini budjet mablagʻi hisobidan qisman qoplashni;

yerlarning sifatini yaxshilaganlik, ilmiy asoslangan almashlab ekishlarni oʻzlashtirganlik, tuproqning hosildorligi va oʻrmon fondi yerlarining samaradorligini oshirganlik, ekologik sof mahsulot ishlab chiqarganlik uchun ragʻbatlantirish;

Oʻzbekiston Respublikasining tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonunlarida koʻzda tutilgan boshqa chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi.

Yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishni iqtisodiy jihatdan ragʻbatlantirish bilan bogʻliq tadbirlarni amalga oshirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan belgilanadi.

Yerlardan foydalanish va ularning muhofazasi ustidan davlat nazoratining vazifalari — barcha davlat va jamoat idoralarini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, shuningdek fuqarolar tomonidan — yerdan samarali foydalanish va uni muhofaza qilish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining Yer toʻgʻrisidagi qonunlarining talablariga rioya etilishini taʼminlashdan iborat.

Yerdan foydalanish hamda uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini hokimiyat va oʻzini oʻzi boshqaruv mahalliy idoralari, shuningdek bu ishga maxsus vakil qilingan idoralar amalga oshiradilar.

Kasaba soyuzlari, yoshlar tashkilotlari, tabiatni muhofaza qilish jamiyatlari, ilmiy jamiyatlar va boshqa jamoat tashkilotlari, shuningdek fuqarolar yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish ustidan nazoratni amalga oshirishda davlat idoralariga yordam beradilar.

Yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlari bilan belgilanadi.

Yer monitoringi yer tarkibidagi oʻzgarishlarni oʻz vaqtida aniqlash, ularga baho berish, salbiy jarayonlarning oldini olish va oqibatlarini tugatish uchun yer fondining holatini kuzatib turish sistemasidan iborat. Monitoring strukturasi, mazmuni va uni amalga oshirish tartibini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Davlat yer kadastri yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishni tashkil etish, yer munosabatlarini, yer tuzilishini tartibga solish, yer uchun toʻlanadigan haq miqdorini asoslash, xoʻjalik faoliyatiga baho berish maqsadida oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralarini, manfaatdor korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolarni yer toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlashga moʻljallangandir.

Davlat yer kadastri yerlarning huquqiy tartibi, ularni yerga egalik qiluvchilarga, yerdan foydalanuvchilarga, yer kategoriyalariga qarab taqsimlash toʻgʻrisidagi, yerlarning sifat xarakteristikasi va xalq xoʻjalik qiymati toʻgʻrisidagi zarur maʼlumotlar va hujjatlar sistemasidan iborat.

Davlat yer kadastrini yuritish topografiya-geodeziya, kartografiya, tuproq, neobotanika va boshqa tekshiruvlari hamda izlanishlari, yerga egalik qilish va yerdan foydalanuvchilarni roʻyxatga olish, yerlarni hisobga olish va ularga baho berish bilan taʼminlanadi.

Davlat yer kadastrini yer tuzish idoralari butun respublika uchun yagona tartib asosida davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiradilar.

Davlat yer kadastrini yuritish tartibini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Sugʻoriladigan yerlarda suv xoʻjaligi idoralari davlat budjeti mablagʻlari hisobidan meliorativ kadastr yuritadilar.

Yer tuzish yerdan foydalanish va uni muhofaza qilishni tashkil etishga, yer toʻgʻrisidagi qonunlarni, oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralarining qulay ekologik muhitni vujudga keltirishga va tabiiy manzarani yaxshilashga oid qarorlarini amalga oshirishga qaratilgan tadbirlar sistemasini oʻz ichiga oladi.

Yer tuzish oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralarining qaroriga yoki manfaatdor ministrliklar, idoralar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning, shuningdek ijarachilar va dehqonchilik xoʻjaliklarining arizalariga muvofiq amalga oshiriladi.

Yer tuzilishini prognozlash maqsadida va loyihalash oldidan, xoʻjaliklararo hamda xoʻjaliklar ichida amalga oshiriladigan turlarga boʻlinadi.

Prognozlash maqsadidagi hamda loyihalash oldidan bajariladigan yer tuzish ishlariga quyidagilar kiradi:

1) respublika va uning regionlarining yer-suv resurslaridan foydalanish hamda ularni muhofaza qilish sxemalarini ishlab chiqish;

2) rayonlar, oblastlarning yer tuzilishi sxemalarini ishlab chiqish;

3) yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish bilan bogʻliq prognozlarni, respublika va regional programmalarni ishlab chiqish;

4) tabiatni alohida muhofaza qilish, dam olish va qoʻriqxona rejimidagi hududning joylashishini va chegaralari belgilanishini asoslash.

Xoʻjaliklararo yer tuzilishiga quyidagilar kiradi:

1) joyning oʻzida qishloqlar, posyolkalari, rayonlar, shaharlar, oblastlar va Oʻzbekiston Respublikasining chegaralarini belgilash;

2) yerlarning joylashishidagi noqulayliklarni bartaraf etgan holda yangi yer egaligini va yerdan foydalanishni tashkil etish hamda mavjud yer egaligi va yerdan foydalanishlarni tartibga solish loyihalarini tuzish;

3) yangi tashkil etilayotgan, boʻlinayotgan hamda yiriklashtirilayotgan qishloq xoʻjalik korxonalari, muassasa va tashkilotlariga yer ajratib berish loyihalarini tuzish;

4) davlat va jamoat ehtiyojlari uchun korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga yer ajratib berish loyihalarini tuzish;

5) joyning oʻzida yer uchastkalarini ajratib berish, yerga enalik qilish va undan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni tayyorlash.

Xoʻjaliklararo yer tuzilishi ishlari maʼmuriy rayonlar yoki bir-birlari oʻzaro bogʻlangan xoʻjaliklar doirasida, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilab qoʻyilgan tartibda amalga oshiriladi.

Xoʻjaliklararo yer tuzish loyihalari boshqa rayonlar yoki shaharlar va posyolkalari hududiga tegishli boʻlgan hollarda ularning chegaralarini oʻzgartirish masalalari oʻsha joyda maʼmuriy-territorial tuzilmalarning chegaralarini belgilash tartibida hal qilinadi.

Xoʻjaliklararo yer tuzilishi loyihalari tasdiqlanganidan keyin naturaga (joyga) koʻchirilib, foydalaniladigan yerlarning chegaralari belgilangan nusxadagi chegara belgilari bilan ajratiladi.

Xoʻjalik ichidagi yer tuzilishi qishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalar va tashkilotlarning, shuningdek ijaraga berilgan yerlarning va dehqon xoʻjaliklarining hududini xoʻjalik ichida tashkil etib, ilmiy asoslangan almashlab ekishni joriy qilishni, barcha qishloq xoʻjalik yerlarini (pichanzorlarni, yaylovlarni, bogʻlar, uzumzorlarni va boshqalarni) joylashtirishni tuproqning suv va shamol taʼsirida nurashiga qarshi kurash tadbirlarini ishlab chiqishni, shuningdek sugʻoriladigan yerlarni kompleks qayta tuzishni oʻz ichiga oladi.

Yer tuzish tartibi yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa loyihalar ham ishlab chiqilishi mumkin.

Xoʻjalik ichida yer tuzish loyihalarining amalga oshirilishi ustidan muallif nazorati olib boriladi, muallif nazorati yer tuzilishining tarkibiy qismidir.

Yer tuzish ishlari tarkibida topografiya-geodeziya, kartografiya, tuproq, geobotanika va boshqa tadqiqotlar hamda izlanishlarni olib borish koʻzda tutiladi.

Joyda maʼmuriy-territorial tuzilmalarning chegaralarini oʻrnatishga doir materiallar Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlarida belgilab qoʻyiladigan tartibda, boshqa prognoz hamda loyiha ishlab chiqishdan oldingi yer tuzish ishlariga doir materiallar esa tarmoq koʻrsatmalariga muvofiq koʻrib chiqiladi va tasdiqlanadi.

Xoʻjaliklararo va xoʻjalik ichidagi yer tuzish loyihalari jamoa xoʻjaliklarida — xoʻjalik aʼzolarining umumiy yigʻilishi yoki vakillar yigʻilishi tomonidan, davlat xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi hamda oʻrmon xoʻjaligi korxonalari, muassasalari va tashkilotlarida — maʼmuriyat tomonidan, ularning ustavlarida nazarda tutilgan hollarda esa ana shu korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning kengashlari tomonidan koʻrib chiqiladi va qabul qilinadi, shuningdek manfaatdor tashkilotlar bilan kelishiladi.

Xoʻjaliklararo yer tuzish hamda qishloq xoʻjalik korxonalari, muassasalari va tashkilotlariga yer ajratib berish loyihalari hokimiyatning viloyat idoralari tomonidan tasdiqlanadi.

Xoʻjalik ichidagi yer tuzish loyihalari hokimiyatning tuman idoralari tomonidan tasdiqlanadi.

Yer tuzish loyihalariga oʻzgarishlar ushbu loyihalarni tasdiqlagan idoralarning ruxsati bilan kiritiladi.

Yer tuzishni davlatning yer tuzuvchi tashkilotlari budjet mablagʻlari hisobidan amalga oshiradi.

Qishloq xoʻjalik ekinzorlarini joylashtirish, yerlarni tubdan yaxshilash va muhofaza qilish, yerning suv va shamol taʼsirida nurashiga qarshi va meliorativ tadbirlarni amalga oshirishga oid yer tuzish loyihalari yer egalari va yerdan foydalanuvchilarning tashabbusiga muvofiq, ularni oʻz hisoblaridan amalga oshirilishi mumkin.

Korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolar oʻrtasidagi yer xususidagi nizolar hokimiyat idoralari tomonidan ushbu Qonunda belgilangan vakolatlarga muvofiq, sud yoki xoʻjalik sudlari tomonidan qonunlarda belgilangan tartibda hal qilinadi.

Yerga doir nizolar, basharti tomonlar yoki tomonlarning biri savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari, shuningdek turar joy binolari bilan birga ular joylashgan yer uchastkalarining mulkdori boʻlsa, sud tomonidan hal qilinadi.

Yerga oid munosabatlar bilan bogʻliq boʻlgan mulkiy nizolar sud yoki xoʻjalik sudlari tomonidan ularning vakolatlariga muvofiq hal qilinadi.

Qishloqlar yoki posyolkalar hududida yerga egalik qilish va yerdan foydalanish masalalarida fuqarolar oʻrtasida chiqqan nizolar tegishli oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari tomonidan hal qilinadi.

Shahar hududida yerga egalik qilish va yerdan foydalanish masalalarida korxonalar, muassasalar, tashkilotlar bilan fuqarolar oʻrtasida chiqqan nizolar, shuningdek fuqarolararo nizolar hokimiyatning shahar idoralari tomonidan hal qilinadi.

Yerga egalik qilish va yerdan foydalanish masalalarida mahalliy boʻysunuvdagi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasida, shuningdek mazkur korxonalar, muassasalar va tashkilotlar bilan fuqarolar oʻrtasida chiqqan nizolar hokimiyatning tuman idoralari tomonidan hal qilinadi.

Tomonlarning biri respublikaga boʻysunuvchi korxona, muassasa va tashkilot boʻlgan hollardagi nizolar hamda bir viloyatning turli tumanlariga qarashli korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasida chiqqan nizolar hokimiyatning viloyat idoralari tomonidan hal qilinadi.

Turli viloyatlarga yoki viloyatlardan biri va Qoraqalpogʻiston Respublikasiga qarashli korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasida yer toʻgʻrisida chiqqan nizolarni hal qilish Oʻzbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasi tasarrufiga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining boshqa davlat hududidagi yerga egalik qilish va undan foydalanish masalalariga oid nizolar, shuningdek boshqa davlatlarning korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi yerga egalik qilish hamda undan foydalanish masalalariga oid nizolar Oʻzbekiston Respublikasi va manfaatdor davlat vakillaridan tenglik asosida tuziladigan komissiya tomonidan koʻrib chiqiladi.

Shaharlar, posyolkalar va qishloq aholi manzilgohlarida umumiy yer uchastkasidan foydalanish tartibi xususida yakka tartibda qurilgan imoratlarga birga egalik qiluvchilar oʻrtasida chiqqan nizolar sudlar tomonidan koʻrib chiqiladi.

Umumiy yer uchastkasidan foydalanish tartibi fuqarolarga tegishli imoratlarning qismlarini hisobga olgan holda belgilanadi.

Yer xususidagi nizo yuzasidan chiqarilgan qaror unda koʻrsatilgan muddatda ijro etiladi.

Hokimiyat mahalliy idoralarining yer xususidagi nizo yuzasidan chiqargan qaroriga tomonlarning biri norozi boʻlgan taqdirda tomonlardan biri fuqaro boʻlganida sudga, yer xususidagi nizo korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasida chiqqanida esa — Oʻzbekiston Respublikasining xoʻjalik sudlariga shikoyat qilinishi mumkin.

Qaror ustidan shikoyat qilinishi uning ijrosini toʻxtatib qoʻymaydi.

Yer xususidagi nizo yuzasidan chiqarilgan qarorning ijrosini qaror chiqargan idora yoki yuqori turuvchi idora toʻxtatib qoʻyishi, yo boʻlmasa kechiktirish mumkin.

Yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, shu jumladan ijaraga oluvchilar tomonidan yer uchastkalarini sotib-olish va sotish, sovgʻa qilish, garovga qoʻyish (shaxsiy yordamchi xoʻjalik yuritish, yakka tartibda uy-joy qurish uchun kim oshdi savdosi asosida olingan yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik huquqini garovga qoʻyish bundan mustasno), oʻzboshimchalik bilan ayirboshlash haqiqiy emas.

Ana shu bitishuvlarda, shuningdek:

yerlardan oʻzga maqsadlarda foydalanganlikda;

yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallab olishda;

qishloq xoʻjalik yerlarini va boshqa yerlarni buzishda, ularni kimyoviy va radioaktiv moddalar bilan, ishlab chiqarish chiqindilari va oqova suvlar bilan bulgʻatishda;

yerlarning holatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan obyektlarni joylashtirish, qurish, loyihalash, ishga tushirishda;

vaqtincha egallab turgan yerni qaytarib berish muddatini buzishda yoki shu yerlarni belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holatga keltirib berish majburiyatlarini bajarmaslikda;

yer egaligi va foydalaniladigan yerlar chegaralarining marza belgilarini yoʻq qilib tashlashda;

yerlarning davlat roʻyxati, hisob-kitobi va baholanish maʼlumotlarini soxtalashtirishda;

oʻrmon fondiga qarashli yerlarda oʻzboshimchalik bilan pichan oʻrishda va mol boqishda;

yer egalari va yerdan foydalanuvchilar yovvoyi oʻtlarga qarshi kurash choralarini koʻrmaslikda;

yerlardan xoʻjasizlarcha foydalanishda, yerlarni yaxshilash hamda tuproqni shamol, suv taʼsirida nurashdan va tuproqning holatini yomonlashtiradigan boshqa jarayonlardan saqlash majburiyatlarini bajarmaslikda aybdor boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Qonunlariga binoan grajdanlik, intizomiy, maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkalari egasiga qaytarib beriladi, qonunga xilof ravishda egalik qilingan va foydalaniladigan vaqtda qilingan chiqimlarning oʻrni qoplanmaydi.

Yer uchastkalarini foydalanish uchun yaroqli holga keltirish, shu jumladan imoratlarni buzib tashlash ham yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallab olgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolar hisobidan amalga oshiriladi.

Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasi tegishli sudning, tuman, shahar hokimiyat organlarining qaroriga muvofiq yer uchastkasining mulkdoriga, yerga egalik qiluvchiga yoki yerdan foydalanuvchiga qaytariladi.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar yerga egalik qilish va yerdan foydalanish qoidalarini muntazam suratda buzganlari taqdirda, shuningdek fuqarolar ushbu Qonunning 13-moddasidagi 4, 6, 8 va 9-bandlarda koʻzda tutilgan harakatlarni sodir qilsalar yer uchastkasi yoki uning bir qismi oʻzini oʻzi boshqaruv idoralari va hokimiyat idoralari tomonidan ularning vakolatlariga muvofiq olib qoʻyilishi va boshqa korxona, muassasa va tashkilotga egalik qilish yoki foydalanish uchun berilishi yohud zaxira yerlar tarkibiga qoʻshib qoʻyilishi mumkin.

Korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va fuqarolar Oʻzbekiston Respublikasining Yer toʻgʻrisidagi qonunlarini buzishlari tufayli yetkazgan zararning oʻrnini qoplashga majburdirlar.

Basharti, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa suveren davlatlar bilan shartnomalarida “Yer toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonunida koʻzda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, u holda xalqaro shartnomaning qoidalari qoʻllaniladi.