Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-moddasiga koʻra oila jamiyatning asosiy boʻgʻini hisoblanadi hamda jamiyat va davlat muhofazasida boʻlish huquqiga ega. Respublika fuqarolarining shaxsiy va ijtimoiy manfaatlari uzviy muvofiqlashgan oilani himoya qilish davlat ahamiyatiga molik boʻlgan vazifalardan biridir.

1998-yil 1-sentabrdan amalga kiritilgan Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksi oilani mustahkamlash, voyaga yetmagan bolalar va oilaning mehnatga layoqatsiz aʼzolarining manfaatlarini qoʻriqlashning ustunligini nazarda tutadi.

Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksi qabul qilinishi munosabati bilan, oila qonunchiligini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash va oilaviy nizolarni koʻrish jarayonida sudlarda kelib chiqayotgan savollarni tushuntirish maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

3. Sud boshqa-boshqa turadigan ota-onalar oʻrtasida boʻlgan ularning qaysi biri bilan qaysi bolasi yashash uchun qolishi toʻgʻrisidagi nizolarni hal etishda Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 71-moddasida belgilangan ota va onaning huquq va majburiyatlarining tengligiga asoslangan holda, voyaga yetmagan bolalarning manfaatlariga va xohishlariga mos keladigan hal qiluv qarori qabul qilishi lozim. Bunda sud ota-onadan birining moddiy-maishiy ahvoli ustunligining oʻzi bolani unga olib berish uchun asos boʻla oladigan shart hisoblanmasligini nazarga olgan holda, bolaning ota-onadan, aka-uka, opa-singillaridan qaysi biriga bogʻlanib qolganligini, ota-onadan qaysi biri bolalariga nisbatan koʻproq gʻamxoʻrlik va eʼtibor koʻrsatayotganligini, bolalarning yoshini va ota-onadan qaysi biriga koʻngil qoʻyganligini, ota-onaning axloqiy va boshqa shaxsiy fazilatlarini, ota-onaning har biri bilan bola oʻrtasidagi munosabatlarni, bolani tarbiyalash va uning kamoloti uchun shart-sharoitlar (ota-onasining maʼlumot turi, ish tartibi, moddiy hamda oilaviy ahvoli va boshqalar) yaratish imkoniyatini eʼtiborga oladi.

5. Oila kodeksining 73-moddasiga muvofiq ota-onalar boshqa shaxslar oldida bolalarini shaxsan tarbiya qilishda ustun huquqqa egadirlar va bolalarini qonunga asoslanmagan holda ushlab turgan har qanday shaxsdan qaytarilishini talab qilishga haqlidirlar.

7. Oila kodeksining 76-moddasiga binoan bolasidan alohida turadigan ota yoki ona bolasi bilan koʻrishish, uning tarbiyasida ishtirok etish va taʼlim olish masalasini hal etishda qatnashish huquqiga ega.

Istisno hollarda, boladan alohida yashayotgan ota-onaning bola bilan koʻrishishi unga zarar yetkazishi mumkin boʻlsa, sud Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 75-moddasi 2-qismiga muvofiq, ota-onaning huquqini amalga oshirishda ota-ona bolalarning jismoniy va ruhiy sogʻligʻiga, axloqiy kamolotiga zarar yetkazishga haqli emasligidan kelib chiqib, sud ota-onaning bola bilan koʻrishish tartibini belgilash haqidagi daʼvosini, qabul qilingan qarorda asoslantirgan holda rad qilishga haqli.

9. Oila kodeksining 80-moddasiga muvofiq ota-onalik huquqidan mahrum qilish sud tartibida amalga oshiriladi. Ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisidagi ishlar ota (ona)ning (ularning oʻrnini bosuvchi shaxslarning), prokurorning, shuningdek voyaga yetmagan bolalarning huquqlarini himoya qilish majburiyati yuklatilgan organ yoki muassasalarning (vasiylik va homiylik organi, bolalar masalalari boʻyicha komissiyalar, yetim bolalar va ota-ona qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalar muassasalari hamda boshqa muassasalarning) daʼvosiga binoan koʻriladi.

Davlat boshqaruvi organlari va tashkilotlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 52-moddasiga muvofiq, agar ularga amaldagi qonun hujjatlari bilan voyaga yetmaganlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish majburiyati yuklatilgan boʻlsa, bunday ishlar boʻyicha daʼvogar boʻlishlari mumkin (vasiylik va homiylik organlari, chaqaloqlar uylari, bolalar uylari va h.k.)

Muqaddam javobgardan aliment undirilmagan va uni undirish haqidagi masala ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisidagi daʼvo bilan birgalikda hal etilayotgan boʻlsa, sud, javobgar sud majlisiga kelishdan boʻyin tovlayotgan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 180-moddasiga muvofiq, unga jarima solishga haqli. Javobgarning turish joyi noaniq boʻlgan holda, sud unga nisbatan qidiruv eʼlon qiladi.

14. Sud Oʻzbekiston Respublikasi FPK 197-moddasiga muvofiq, voyaga yetmaganning manfaatlarini nazarga olib, manfaatdor shaxslarning javobgarning jamiyatda yashash qoidalarini muttasil ravishda buzib kelayotganligi va u bilan birgalikda yashash imkoniyati yoʻqligi sababli turar joyidan koʻchirish toʻgʻrisidagi daʼvosini ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisidagi daʼvo bilan birgalikda koʻrishga haqli (Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 81-moddasi).

15. Ota-ona (ulardan biri) Oila kodeksining 79-moddasiga binoan ota-onalik huquqidan oʻzlarining aybli xulq-atvoriga koʻra, agar ular ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortsa, shu jumladan aliment toʻlashdan boʻyin tovlasa, uzrsiz sabablarga koʻra oʻz bolasini tugʻuruqxona yoki boshqa davolash muassasasidan, oʻquv-tarbiya, aholini ijtimoiy himoyalash muassasasi va shunga oʻxshash muassasalardan olishdan bosh tortsa, ota-onalik huquqini suiisteʼmol qilsa, bolalarga nisbatan shafqatsiz muomalada boʻlsa, jumladan jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy taʼsir koʻrsatsa, muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo boʻlgan boʻlsa, oʻz bolalarining hayoti yoki sogʻligʻiga yoxud eri (xotini)ning hayoti yoki sogʻligʻiga qarshi qasddan jinoyat sodir qilgan boʻlsa, ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi mumkinligi sudlarga tushuntirilsin.

Agar bolalarga nisbatan ota-ona emas, balki oila aʼzolari shafqatsiz muomalada boʻlsalar, bolaning ota va onasi bunga qarshilik qilmasalar, bunday ota-onalarning ota-onalik huquqlari Oila kodeksining 83-moddasiga muvofiq cheklanishi mumkin.

18. Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 81-moddasiga muvofiq, ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi ota-onani bolalarini taʼminlash majburiyatidan ozod qilmaydi. Shu sababli sud javobgarni ota-onalik huquqidan mahrum qilishda, FPK 251 va 254-moddalarining qoidalariga asoslanib, undan aliment undirish toʻgʻrisidagi masalani, bunday daʼvo qoʻzgʻatilgan-qoʻzgʻatilmaganligidan qatʼi nazar, birgalikda hal etishi shart.

Ota-onalik huquqidan mahrum qilingan ota yoki onadan aliment, qoidaga koʻra, daʼvo qoʻzgʻatilgan vaqtdan boshlab undirilishi lozim. Ota-onalik huquqidan mahrum qilingan shaxslardan aliment undirish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorini ijro etish jarayonida vujudga keladigan, jumladan, muayyan aliment undiruvchini koʻrsatish haqidagi, agar bola ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori chiqqanidan soʻng to uni olib qoʻyilgunga qadar shu ota yoki onasi bilan yashab kelayotgan boʻlsa, undirish muddati toʻgʻrisidagi masalalar FPK 454-moddasida nazarda tutilgan tartibda hal etilishi kerak.

20. Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 82-moddasiga muvofiq sudlar ota-onalik huquqini tiklash toʻgʻrisidagi daʼvolarni koʻrishda ota-onalarning xulq-atvori va turmush tarzi oʻzgargan-oʻzgarmaganligini, ularning bolalarini tarbiya qila olish-olmasliklarini sinchiklab tekshirishlari lozim. Ota-onalik huquqini tiklashga agar bu bolalarning manfaatlariga mos kelsa, yoʻl qoʻyiladi.

22. Bir qator obyektiv sabablarga ota-onaning (ulardan birining) ruhiyati buzilishi yoki boshqa surunkali kasalligi, ogʻir sharoitning vujudga kelishi, ogʻir holatlarni boshdan kechirish va boshqalarga koʻra bolalarni ota-onasining ixtiyorida qoldirish xavfli deb topilsa, sud Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 83-moddasiga muvofiq, shu moddada koʻrsatilgan shaxs va organlarning daʼvosiga binoan, ota-onalik huquqidan mahrum qilmasdan turib ota-onadan (ulardan biridan) bolani olish toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarishi (ota-onalik huquqini cheklash) va vasiylik va homiylik organining qaramogʻiga topshirishi mumkin.

Farzandlikka oluvchi majburiyatlarini bajarishdan bosh tortgan yoki oʻzining huquqlarini suiisteʼmol qilgan holatda, unga nisbatan ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisida emas, balki Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 169-moddasiga muvofiq farzandlikka olishni bekor qilish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilishi mumkin, chunki farzandlikka oluvchilarda ota-onalik huquqi va majburiyatlari nasl-nasabi tufayli emas, balki farzandlikka olganliklari munosabati bilan vujudga keladi.

Agar ota-ona (ulardan biri)ning ota-onalik huquqlari cheklanishiga asos boʻlgan holatlar barham topsa, sud ota-ona (ulardan biri)ning daʼvosiga binoan bolani ota-onasiga (ulardan biriga) qaytarish va Oila kodeksining 83-moddasida nazarda tutilgan cheklashlarni bekor qilish haqida hal qiluv qarori chiqarishi mumkin.

29. Sudda ota-onalik huquqidan mahrum qilish toʻgʻrisidagi ish, bolalarni olish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa ishlar qoʻzgʻatilganda, bolalarning manfaatlari taqozo etsa, alohida hollarda, sudya ishni sud muhokamasida koʻrish uchun tayyorlash bosqichida yoki sud ishni koʻrish vaqtida, hal qiluv qarori qabul qilgunga qadar, bolalarni javobgardan vaqtincha olib turish toʻgʻrisidagi masalani hal qilishlari lozim. Bu masalani koʻrish FPK 107-moddasi qoidalari boʻyicha amalga oshiriladi.

FPK 267-moddasiga muvofiq sud, zarur hollarda, bolalarni ota-onasidan va boshqa shaxslardan olish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarorining darhol ijro etilishiga ham yoʻl qoʻyadi.

Bolalarni olish va ularni boshqa shaxslarga berish bilan bogʻliq boʻlgan hal qiluv qarorlarini majburiy ravishda ijro qilish davlat ijrochisi tomonidan qoidaga koʻra, hal qiluv qarorini ijro qilishga majbur boʻlgan shaxs yashaydigan joyda amalga oshiriladi. Hal qiluv qarorini qabul qilgan sud, alohida hollarda, FPK 454-moddasi tartibida hal qiluv qarorini ijro etishni bola turgan joyi boʻyicha amalga oshirishni belgilashi mumkin.

32. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1993-yil 16-apreldagi 5-12-93-sonli qarori va unga 1997-yil 2-mayda oʻzgartirishlar kiritilgan “Bolalar tarbiyasi bilan bogʻliq boʻlgan nizolarni hal qilishda sudlar tomonidan qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.