Ushbu Qonunning maqsadi milliy energetika resurslari saqlanishini, energiyadan va ishlab chiqarish imkoniyatlaridan samarali foydalanishni taʼminlaydigan umumiy huquqiy asoslarni shakllantirishdan iboratdir.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi munosabatlar ushbu Qonun va Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasida energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi munosabatlar Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonun hujjatlari bilan ham tartibga solinadi.

Yuridik va jismoniy shaxslarning yoqilgʻi qazib olish, yoqilgʻi, issiqlik va elektr energiyasi (matnda bundan buyon energiya deb yuritiladi) hosil qilish, ularni qayta ishlash, saqlash, tashish, taqsimlash va sarflash (matnda bundan buyon energiya hosil qilish va uni sarflash deb yuritiladi) bilan bogʻliq faoliyati ushbu Qonun amal qiladigan soha hisoblanadi.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasida huquqiy tartibga solish:

energiya hosil qilish va uni sarflash chogʻida energiyadan samarali va ekologik jihatdan xavfsiz foydalanilishini taʼminlashga;

energiya jihatidan samarali texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etishni, arzonroq neft mahsulotlari, tabiiy gaz, koʻmir va boshqa turdagi tabiiy yoqilgʻilarni (matnda bundan buyon yoqilgʻi deb yuritiladi) qazib olish va hosil qilishni ragʻbatlantirishga;

energiya hosil qilish va uni sarflash miqdori hamda sifatini oʻlchash va hisobga olishning aniq, toʻgʻri, bir xil boʻlishini taʼminlashga;

energiyaning samarali hosil qilinishi va sarflanishi hamda uning sifati ustidan, energetika asbob-uskunalarining, energiya bilan taʼminlash va energiyani sarflash tizimlarining texnikaviy holati ustidan davlat tekshiruvi hamda nazoratini amalga oshirishga qaratilgandir.

Energiya hosil qiladigan va energiya sarflaydigan asbob-uskunalar hamda mahsulotga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlari belgilab qoʻyiladi.

Normativ hujjatlarda energiya hosil qilish va uni sarflash chogʻida energiyadan samarali foydalanish koʻrsatkichlari, shuningdek ishlab chiqarish jarayonlarida energiya sarflanishi, hududlar, binolar va inshootlarni isitish, harorati va namligini bir xilda saqlab turish, havosini almashtirish, issiqlik, suv, gaz va elektr bilan taʼminlash, elektr bilan yoritish uchun energiya sarflash koʻrsatkichlari belgilab qoʻyiladi.

Energiyadan oqilona foydalanishga doir normativ hujjatlar, texnikaviy qoidalar va normalar energiya hosil qiluvchilar va uni sarflovchilarning barchasi uchun majburiydir.

Energiyaning sifati tegishli normativ hujjatlarda belgilangan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

Energiya, energiya hosil qiladigan va uni sarflaydigan yoki energiyani bir turdan boshqa turga aylantirib beradigan asbob-uskunalar va mahsulotlar, transport vositalari, qurilish, yoʻlsozlik va qishloq xoʻjalik mashinalari, yoritish texnikasi qurilmalari, isitish, harorat va namlikni bir xilda saqlab turish hamda havoni almashtirish tizimlari, xalq isteʼmoli mollari, issiqlik oʻtkazmaydigan materiallar va qurilish konstruksiyalari, texnologiya jarayonlari, shuningdek energiya hosil qilish va mahsulot ishlab chiqarish uchun energiya sarfi koʻrsatkichlarining majmui hamda qiymati energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi standartlash obyektlaridir.

Energiya jihatidan samaradorlik hamda energiya sifatining normativ hujjatlarda belgilangan koʻrsatkichlariga rioya etilishi ustidan davlat tekshiruvi va nazorati Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi (bundan buyon matnda “Oʻzstandart” agentligi deb yuritiladi) hamda boshqa organlar zimmasiga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda yuklanadi.

Ushbu Qonun 5-moddasida sanab oʻtilgan obyektlar uchun energiya sarflash normativlarini Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati yoki u vakolat bergan organlar belgilaydi.

Energiya sarflash normativlari energiya hosil qiluvchi va uni ishlatuvchi asbob-uskunalar hamda mahsulotlarning texnika pasportlariga, tuzatish-taʼmirlash va rejim varaqalariga, ulardan foydalanish yoʻriqnomalariga kiritiladi. Binolar va inshootlarni isitish, ularning havosini almashtirish, harorati va namligini bir xilda saqlab turish uchun energiya sarflash normativlari qurilish normalari va qoidalarida belgilab qoʻyiladi. Energiya sarflash normativlari har besh yilda qayta koʻrib chiqiladi va ilgʻor texnologiya yutuqlarini hisobga olgan holda oʻzgartirilishi lozim.

Quyidagilar normativ hujjatlarda koʻrsatilgan energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlariga muvofiqlik boʻyicha majburiy sertifikatlashtiriladi:

energetika resurslari;

ommabop mahsulotlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatish;

energiya hosil qiluvchi va uni ishlatuvchi asbob-uskunalar hamda mahsulotlar;

Majburiy sertifikatlash qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Ishlab chiqaruvchi asbob-uskunalarni, shu jumladan roʻzgʻorda foydalanish uchun moʻljallangan asbob-anjomlarni energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlariga doir qismida tamgʻalashni normativ hujjatlarda koʻrsatilgan talablarga muvofiq amalga oshiradi.

Energiya hosil qilish va uni sarflash chogʻida, majburiy davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati amalga oshiriladi.

Energiyadan oqilona foydalanishni davlat tomonidan metrologik taʼminlash energiya hosil qilish va uni sarflash chogʻida oʻlchashning bir xilligini taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlar normativ hujjatlar majmuini nazarda tutadi.

Quyidagilar energiya hosil qilish va uni sarflash ustidan davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati obyektlaridir:

oʻlchov vositalari;

axborot-oʻlchov tizimlari;

moddalar va materiallar tarkibi hamda xossalarining standart namunalari;

energiyani va energiya manbalarini hisobga olish majmui hamda tarmoqlari;

oʻlchash uslublari;

metrologiya normalari va qoidalarida nazarda tutilgan boshqa obyektlar.

Energiyadan oqilona foydalanish tizimini taʼminlash ustidan davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati “Oʻzstandart” agentligi zimmasiga yuklatiladi.

Quyidagilar energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlaridir:

aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqa dasturlari hamda loyihalarini roʻyobga chiqarish;

milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish uchun zarur boʻlgan energiya hosil qilishni va uni sarflashni barqarorlashtirish;

energiya hosil qilish va uni sarflash rejimlarini eng maqbul darajaga keltirish, uning hisobga olinishini tashkil etish;

energiya tejamli sarflanadigan asbob-uskunalar va energiya kam sarflanadigan mahsulotlar ishlab chiqarilishini ragʻbatlantirish;

energiya hosil qiluvchi va uni ishlatuvchi asbob-uskunalar hamda mahsulotga taalluqli normativ hujjatlarga energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlarini kiritish;

energiya sifati, ishlab chiqarishning energiya sarflanishi jihatidan samaradorligi va mahsulotga energiya sarfi miqdori ustidan davlat tekshiruvi va nazoratini tashkil etish;

korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning energiya jihatidan samaradorligi tekshirib borilishini tashkil etish;

mahsulotlarning, ishlab turgan va qayta qurilayotgan obyektlarning, texnologiyalar va asbob-uskunalarning energetika ekspertizasini oʻtkazish;

energiya samaradorligi yuqori boʻlgan loyihalarni roʻyobga chiqarish uchun energiya jihatidan samaradorlik namoyish etiladigan zonalar barpo etish;

energiya jihatidan samarador va ekologik jihatdan sof texnologiyalar va ishlab chiqarishlarni rivojlantirishni pagʻbatlantirish;

energiya hosil qilish va uni sarflash ustidan statistika kuzatuvini tashkil etish.

Energiyadan oqilona foydalanish boʻyicha davlat siyosatini amalga oshirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati:

energiyadan oqilona foydalanishga qaratilgan dasturlar va loyihalarni ishlab chiqadi hamda ularni roʻyobga chiqaradi;

energiya tejamli sarflanadigan dasturlar va loyihalarni ishlab chiqish hamda ularni roʻyobga chiqarishda vazirliklar, idoralar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning, shuningdek Qoraqalpogʻiston Respublikasi Hukumati, viloyatlar va Toshkent shahar davlat hokimiyati organlarining faoliyatini muvofiqlashtiradi;

energiya jihatidan samarali texnika va mahsulotlar, ilgʻor texnologiya, bu sohadagi boshqaruv usullari va ilmiy tadqiqotlarni joriy etish boʻyicha ikkilamchi energiya resurslari va chiqindilardan foydalanish boʻyicha loyihalar, shuningdek quyosh, shamol, suv oqimlarining tabiiy harakati energiyasi va boshqa energiya manbalaridan (matnda bundan buyon qayta tiklanadigan energiya manbalari deb yuritiladi) foydalaniladigan texnologiyalar roʻyobga chiqarilishiga koʻmaklashadi;

energiyani hisobga olish, uni nazorat qilish va boshqarish asboblarini, energiya jihatidan samarali va ekologik jihatdan xavfsiz energetika qurilmalarini ishlab chiqaruvchi sanoat bazasi rivojlantirilishiga yordam beradi;

energetika tadqiqotlari va ekspertizalari sohasidagi faoliyatga litsenziya beradi;

energiya sarflashning maxsus rejimini oʻrnatishga rozilik beradi;

energiyadan oqilona foydalanish va energetika asbob-uskunalarini ishlatish masalalari boʻyicha kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimini yaratishga koʻmaklashadi;

jamoatchilikni energiyadan foydalanish samaradorligi toʻgʻrisida xabardor qilib boradi;

qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqaviy dasturlar hamda loyihalar energiyadan oqilona foydalanish boʻyicha davlat siyosatini amalga oshirishda majburiydir.

Quyidagilar tegishincha aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq, mintaqaviy dasturlar va loyihalarni ishlab chiqish tashabbuskori boʻladilar:

Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati;

vazirliklar va idoralar;

Qoraqalpogʻiston Respublikasi Hukumati, viloyatlar va Toshkent shahar davlat hokimiyati organlari.

Aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqaviy dasturlar hamda loyihalar besh yil va undan uzoqroq muddat uchun ishlab chiqiladi, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan tasdiqlanadi va ustuvor hisoblanadi. Ularni roʻyobga chiqarish masʼuliyati tegishincha Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati, vazirliklar va idoralar, mahalliy davlat hokimiyati organlari zimmasiga yuklatiladi.

Energetika tekshiruvlari energiya hosil qilish va uni sarflash samaradorligini baholash maqsadida oʻtkaziladi.

Har yili umumiy hajmi olti ming tonnadan ortiq shartli yoqilgʻi yoki bir ming tonnadan ortiq motor yoqilgʻisiga teng energiya resurslarini sarflaydigan korxonalar, muassasalar va tashkilotlar majburiy energetika tekshiruvlaridan oʻtkaziladi.

Energetika tekshiruvlarini oʻtkazish tartibi va muddatlarini Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati belgilaydi.

Energiya hosil qiluvchi va uni ishlatuvchi asbob-uskunalar, shuningdek ishlab chiqarilishida energiyadan foydalaniladigan mahsulotlar energiya jihatidan samaradorligi va energiya sarflanishi miqdorini baholash uchun energetika ekspertizasidan oʻtkaziladi.

Yangi va rekonstruksiya qilinayotgan obyektlarning, texnologiyalar va asbob-uskunalarning loyiha hujjatlarini energetika ekspertizasidan oʻtkazish majburiydir.

Energetika ekspertizasi Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati belgilaydigan tartibda oʻtkaziladi.

Hosil qilinadigan va sarflanadigan energiya jami hajmi albatta hisobga olinadi.

Energiyani hisobga olish tartibi va uni asboblar bilan taʼminlash qoidalari, elektr va issiqlik energiyasidan, tabiiy gazdan, neftni qayta ishlash mahsulotlaridan foydalanish qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilanadi.

Energiyani hisobga olish normativ hujjatlarda belgilangan qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi.

Energiya hisobi toʻgʻri yuritilishi uchun javobgarlik korxonalar, muassasalar va tashkilotlar rahbarlarining yoki shunga vakolat berilgan boshqa shaxslarning zimmasiga yuklatiladi.

Energiya hosil qilish va uni sarflash hajmi hamda uning tarkibiy tuzilishi, energiyadan oqilona foydalanilishi ustidan statistika kuzatuvini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Istiqbolni belgilash va statistika davlat qoʻmitasi Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilangan tartibda tashkil etadi va amalga oshiradi.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqaviy dasturlar va loyihalarni moliyalash energiya jihatidan samarali dasturlar va loyihalarni roʻyobga chiqarishdan foyda oladigan korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatidan keladigan daromadlari, budjetdan tashqari aniq maqsadga qaratilgan fondlar, ichki va chet el investitsiyalari, budjet manbalari va boshqa manbalar hisobidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi davlat siyosatini moliyaviy qoʻllab-quvvatlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan budjetdan tashqari tarmoqlararo energiyani tejash fondi (matnda bundan buyon energiyani tejash fondi deb yuritiladi) tashkil etiladi.

Quyidagilar energiyani tejash fondini shakllantirish manbalari boʻlishi mumkin:

kreditlar berganlik uchun va fondning boshqa moliya-xoʻjalik faoliyatidan olinadigan foyda;

energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqaviy dasturlar hamda loyihalarni roʻyobga chiqarishdan olinadigan foydaning ulushi;

yuridik va jismoniy shaxslarning, shu jumladan chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarning aniq maqsadga qaratilgan ixtiyoriy badallari;

energiyadan nooqilona foydalanganlik uchun iqtisodiy jazo chorasi qoʻllashdan tushadigan mablagʻlar;

amaldagi qonun hujjatlariga zid boʻlmagan boshqa tushumlar.

Energiyadan oqilona foydalanish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati yuridik va jismoniy shaxslarga:

energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi aniq maqsadga qaratilgan milliy, tarmoq va mintaqaviy dasturlar hamda loyihalarni davlat imtiyozli kreditlari hisobidan moliyalash boʻyicha;

tarmoqlararo ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini moliyalash, energiya jihatidan samarador asbob-uskunalarning tajriba turkumlarini ishlab chiqarish boʻyicha;

energiyadan foydalanish samaradorligini ancha oshiradigan maxsus asbob-uskunalar, asboblar va materiallarni import qilganlik uchun bojxona bojlari va soliqlar boʻyicha;

oʻz vakolatiga muvofiq boshqa masalalar boʻyicha imtiyozlar beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati:

belgilangan normativlarga nisbatan energiya sarfi kamayishini taʼminlagan;

energiya sarfi miqdori belgilangan normativlardagidan kam boʻlgan raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarayotgan;

yoqilgʻidan ommabop mahsulotlar ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida foydalanayotgan yuridik va jismoniy shaxslarga energiya uchun imtiyozli tariflar belgilashi mumkin.

Energiyani tejaydigan texnologiyalarga sarflangan xarajatlar va kapital mablagʻlar qoplanishini jadallashtirish maqsadida asbob-uskunalar, asboblar, issiqlik oʻtkazmaydigan materiallar va konstruksiyalar, koʻplab ishlab chiqariladigan energiya jihatidan samarali mahsulotlarni chiqarayotgan, tegishli ishlarni bajarayotgan va xizmatlar koʻrsatayotgan ishlab chiqaruvchilarga, shuningdek mazkur asbob-uskuna, asbob, material konstruksiya, mahsulotlarning joriy etilishini va ulardan foydalanilishini taʼminlayotgan yuridik va jismoniy shaxslarga qonun hujjatlariga muvofiq soliq boʻyicha imtiyozlar belgilanadi.

Energiya va issiqlik taʼminotini takomillashtirish, uy-joylar, kvartiralar, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarni energiya sarfini hisobga oladigan, nazorat qiladigan va boshqarib turadigan asboblar bilan taʼminlash ishlarini amalga oshirayotgan, issiqlik yoʻqolishiga yoʻl qoʻymaslik va energiya sarflashni kamaytirishga, isitish uchun ikkilamchi energiya resurslaridan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan, mahalliy yoqilgʻi turlari va ishlab chiqarish chiqindilaridan foydalanishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni qoʻshimcha ravishda amalga oshirayotgan yuridik va jismoniy shaxslarga energiyani tejash fondi mablagʻlaridan dotatsiya berilishi mumkin.

Energiya taʼminoti tashkilotlari jumlasiga kirmaydigan elektr va issiqlik energiyasi ishlab chiqaruvchilar ana shu tashkilotlarning tarmoqlariga energiya taʼminoti tashkilotlari bilan kelishilgan, markazlashtirilgan energiya taʼminoti tarmoqlari va manbalarining eng oqilona ish rejimini taʼminlaydigan miqdorlarda va rejimlarda energiya berish huquqiga ega. Energiya taʼminoti tashkilotlari mazkur ishlab chiqaruvchilardan energiyani belgilangan tartibda chiqariladigan narxlar boʻyicha oʻz tarmoqlariga qabul qilib olishni taʼminlashlari shart.

Energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi loyihalar va dasturlarga muvofiq bunyod etilayotgan, qayta tiklanadigan energiya manbalardan foydalanadigan, ikkilamchi resurslar va chiqindilarni ishlatadigan energetika qurilmalari uchun belgilanadigan elektr va issiqlik energiyasining narxlari ana shu qurilmalar qurilishiga ketgan kapital mablagʻlar Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati bilan kelishilgan muddatlarda jadal qoplanishini taʼminlashi lozim.

Energetika resurslaridan samarali foydalanilishini ragʻbatlantirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan belgilanadigan tartibda neft mahsulotlari, qozon-pech yoqilgʻisi uchun mavsumiy narxlar hamda elektr va issiqlik energiyasi uchun mavsumiy tariflar, shuningdek elektr energiyasi uchun sutkaning turli vaqtlari boʻyicha tabaqalashtirilgan tariflar joriy etiladi.

Energiya hosil qilish va uni sarflash sohasida shugʻullanayotgan yuridik va jismoniy shaxslar bevosita energiya nobudgarchiligini va energetika jihatidan samarasiz mahsulotlar ishlab chiqarilishini istisno etadigan ishlab chiqarish, mahsulot, ishlar va xizmatlarning belgilangan energiya jihatidan samaradorligini taʼminlashlari shart. Bu talablar buzilgan taqdirda yuridik shaxslarga nisbatan:

energiyaning sifat koʻrsatkichlari buzilgan;

energiyaning bevosita nobudgarchiligi asboblar yordamida yoki normativ usul bilan aniqlangan;

energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlari normativ hujjatlarning talablariga mos kelmaydigan mahsulot ishlab chiqarilgan;

energiya sarflanishini asbob yordamida hisobga olish buzilgan;

sertifikatlashtirilmagan energetika asbob-uskunalaridan, energiya taʼminoti tarmoqlari va tizimlarining elementlaridan foydalanilgan;

mavjud ikkilamchi energiya resurslaridan foydalanishning belgilangan ulushi taʼminlanmagan hollarda qonun hujjatlariga muvofiq iqtisodiy jazo choralari qoʻllaniladi.

Iqtisodiy jazo choralarining qoʻllanilishi yuridik shaxslarni oʻzlari yetkazgan zararni qoplashdan ozod qilmaydi.

Energiyadan nooqilona foydalanganlik uchun jismoniy shaxslarning javobgarligi qonun hujjatlarida belgilanadi.

Energiya yetkazib beruvchilarning kelishmasdan energiya taʼminotini toʻxtatib qoʻyishi natijasida energiyadan foydalanuvchilarga yetkazilgan zarar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda qoplanadi.

Quyidagilar xalqaro hamkorlikning asosiy yoʻnalishlaridir:

energiya jihatidan samarali texnologiyalarni chet el va xalqaro tashkilotlar bilan oʻzaro manfaatli ayirboshlash;

energiyadan oqilona foydalanishni taʼminlovchi qoʻshma davlatlararo loyihalarni respublikada roʻyobga chiqarish;

energiyadan oqilona foydalanish sohasidagi xalqaro loyihalarda ishtirok etish;

energiya jihatidan samaradorlik koʻrsatkichlarini xalqaro standartlarning talablariga moslash, shuningdek sertifikatlash natijalarini oʻzaro eʼtirof etish.

Agar Oʻzbekiston Respublikasi qatnashgan xalqaro shartnomada ushbu Qonunda nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Energiyadan oqilona foydalanish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzgan shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.