Эркин иқтисодий зона — минтақани жадал ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш учун мамлакат ва чет эл капиталини, истиқболли технология ва бошқарув тажрибасини жалб этиш мақсадида тузиладиган, аниқ белгиланган маъмурий чегаралари ва алоҳида ҳуқуқий тартиботи бўлган махсус ажратилган ҳудуддир.

Эркин иқтисодий зона ҳудудида юридик шахслар ва фуқаролар (жисмоний шахслар) хўжалик, молиявий ва бошқа фаолиятнинг исталган турлари билан шуғулланишига йўл қўйилади, Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларида ман этилган фаолият турлари бундан мустасно.

Эркин иқтисодий зоналар тузиш ва уларнинг фаолияти билан боғлиқ муносабатлар ушбу Қонун, эркин иқтисодий зоналар тўғрисидаги Низомлар ва бошқа қонунлар билан белгиланади.

Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари ва битимларида Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома ёки битим қоидалари қўлланилади.

Эркин иқтисодий зона Вазирлар Маҳкамасининг тақдимномасига биноан Олий Мажлис қарори билан тузилади.

Эркин иқтисодий зонанинг мақоми ва чегаралари, шунингдек унинг қанча муддатга тузилиши ҳар бир иқтисодий зона бўйича Олий Мажлис тасдиқлайдиган Низом (бундан буён матнда Низом деб юритилади) билан белгиланади.

Эркин иқтисодий зонанинг фаолият муддати белгиланган муддат тугашидан камида уч йил олдин Вазирлар Маҳкамаси киритадиган тақдимномага биноан Олий Мажлис қарори билан узайтирилади.

Эркин иқтисодий зонанинг мақоми:

Низомда белгиланган муддат тугаганда;

Низомда назарда тутилган вазифалар ва мақсадлар бажарилмаган тақдирда тугатилади.

Эркин иқтисодий зонанинг мақомини тугатиш тўғрисидаги қарор белгиланган муддат тугашидан камида уч йил олдин Вазирлар Маҳкамаси киритадиган тақдимномага биноан Олий Мажлис томонидан қабул қилинади.

Эркин иқтисодий зоналар:

эркин савдо зоналари;

эркин ишлаб чиқариш зоналари;

эркин илмий-техникавий ва бошқа зоналар тарзида тузилиши мумкин.

Эркин савдо зоналари консигнация омборларини, эркин божхона зоналарини, шунингдек товарларга ишлов бериш, уларни ўраш-жойлаш, саралаш, сақлаш зоналарини ўз ичига олади.

Эркин савдо зоналари чегарага туташ пунктларда, аэропортларда, темир йўл узелларида ёки Ўзбекистон Республикаси божхона ҳудудининг бошқа жойларида тузилади.

Эркин ишлаб чиқариш зоналари — тадбиркорликни рағбатлантириш, иқтисодиётнинг устун тармоқларига чет эл инвестицияларини жалб этиш, истиқболли технологияларни жорий этиш мақсадида хўжалик-молиявий фаолиятнинг алоҳида тартиботи жорий этиладиган ҳудудлардир.

Эркин ишлаб чиқариш зоналари экспортга мўлжалланган ишлаб чиқариш зоналарини, агрополисларни, тадбиркорлик зоналарини ва бошқа эркин зоналарни ўз ичига олади.

Эркин илмий-техникавий зоналар алоҳида ажратилган ҳудудлардан иборат бўлиб, у ерда илмий-ишлаб чиқариш ва ўқув марказлари жамланади ҳамда улар учун илмий ва ишлаб чиқариш имкониятини ривожлантиришга қаратилган махсус ҳуқуқий тартибот ўрнатилади.

Эркин илмий-техникавий зоналар юксак технологиялар амал қиладиган зоналар, технопарклар, минтақавий инновация марказлари—технополислар шаклида ташкил этилади.

Ўзбекистон Республикаси эркин иқтисодий зона ҳудудида фаолият юритаётган фуқаролар (жисмоний шахслар) ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларига риоя этилишини кафолатлайди.

Эркин иқтисодий зоналарда инвесторларнинг Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳамма кафолатлари ва имтиёзларига риоя этилиши таъминланади. Низомда қўшимча кафолатлар ва имтиёзлар назарда тутилиши мумкин.

Давлат органлари ва бошқа органлар ёхуд мансабдор шахсларнинг юридик шахслар ҳамда фуқаролар (жисмоний шахслар) фаолиятига асоссиз аралашуви натижасида уларга етказилган зарар, шунингдек бой берилган фойда ва етказилган маънавий зиён суд тартибида қопланиши лозим.

Эркин иқтисодий зона Вазирлар Маҳкамаси тасдиқлайдиган дастурга мувофиқ ривожлантирилади.

Эркин иқтисодий зонани ривожлантириш дастури ишлаб чиқариш ва бозор инфраструктурасини яратишни, алоҳида ҳуқуқий тартиботни таъминлашни, юридик шахслар ва фуқаролар (жисмоний шахслар)нинг фаолиятини иқтисодий рағбатлантириш чораларини ўз ичига олади.

Эркин иқтисодий зонани ривожлантириш дастурини молиявий таъминлаш зонанинг ўз ресурслари ҳамда хусусий ва бошқа манбалардан маблағлар жалб этиш, шу жумладан халқаро дастурлар ҳисобига, шунингдек мазкур ҳудудни ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга республика бюджетидан ва маҳаллий бюджетдан ажратиладиган маблағлар ҳисобига амалга оширилади.

Эркин иқтисодий зоналарда алоҳида божхона, валюта, солиқ тартиботи, шунингдек фуқаролар кириши, чиқиши ва бу ерда бўлишининг, меҳнат муносабатлари, молия-кредит фаолиятининг алоҳида тартиботи ҳамда инвестицияларни жалб этишга, тадбиркорликни ривожлантиришни рағбатлантиришга ва зонани ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришга қаратилган бошқача тартибот ўрнатилиши мумкин.

Алоҳида божхона тартиботи:

товарларни олиб кириш ва олиб чиқиш учун божхона божларини бекор қилиш ёки камайтиришни;

экспорт ёки импорт учун тарифдан ташқари чеклашларни бекор қилиш ёки енгиллаштиришни;

товарларни белгиланган тартибда албатта баённомага киритган ҳолда эркин иқтисодий зонанинг божхона чегараси орқали олиб ўтишнинг соддалаштирилган тартибини назарда тутиши мумкин.

Эркин иқтисодий зона ҳудудида алоҳида божхона тартиботини Ўзбекистон Республикасининг божхона хизмати таъминлайди.

Алоҳида божхона тартиботи эркин иқтисодий зона ҳудуди орқали товарларни транзит олиб ўтишга нисбатан татбиқ этилмайди.

Алоҳида валюта тартиботи миллий ва чет эл валюталарининг эркин муомалада бўлиши ҳамда айирбошланишини назарда тутади.

Алоҳида валюта тартиботининг амал қилиш тартибини Ўзбекистон Республикаси Марказий банки белгилайди.

Эркин иқтисодий зоналар хўжалик фаолиятининг қатнашчилари (юридик ва жисмоний шахслар) Низомда ички ва ташқи инвесторлар учун тенг шарт-шароитлардан келиб чиққан ҳолда белгиланган солиқ имтиёзларидан фойдаланадилар.

Эркин иқтисодий зонадаги корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда ишлаш учун энг аввало маҳаллий меҳнат ресурслари жалб этилади, шунингдек Ўзбекистон Республикасининг бошқа минтақаларида яшовчи шахслар ва чет эл фуқаролари ҳам жалб этилиши мумкин. Эркин иқтисодий зоналарга ишчи кучини жалб этиш тегишли ҳудуднинг ишга жойлаштириш хизмати томонидан тартибга солиб турилади.

Эркин иқтисодий зоналарда меҳнат муносабатлари қонун ҳужжатлари, жамоа шартномалари (келишувлари) ва якка тартибдаги меҳнат шартномалари (контрактлари) билан тартибга солинади.

Жамоа шартномалари ва якка тартибдаги меҳнат шартномалари мазкур корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ходимларининг аҳволини қонун ҳужжатларида, шунингдек Халқаро меҳнат ташкилотининг Ўзбекистон Республикаси ҳам қатнашчиси бўлган конвенцияларида назарда тутилган шартларга нисбатан ёмонлаштириши мумкин эмас.

Эркин иқтисодий зона мустақил бюджетга эга бўлади.

Эркин иқтисодий зонани шакллантириш босқичида кредитлар бериш ёки ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфраструктура объектларини тўғридан-тўғри инвестициялаш тарзида республика бюджети ва маҳаллий бюджетдан маблағлар жалб этилиши мумкин.

Эркин иқтисодий зонанинг бюджети зона маъмуриятининг тасарруфидаги ер, бинолар ва иншоотларни ижарага беришдан, турли хизматлар кўрсатишдан келадиган тушумлардан ва Низомда белгиланган бошқа тушумлардан ташкил топади.

Эркин иқтисодий зонага чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг кириши, иқтисодий зонадан чиқиши ва шу ҳудудда бўлишининг Низомда белгилаб қўйиладиган соддалаштирилган тартиботи жорий этилиши мумкин.

Эркин иқтисодий зона қатнашчиларининг инвестициялари ва таваккалчилигини суғурта қилиш ихтиёрийлик асосида амалга оширилади.

Суғурта ҳимояси Ўзбекистон Республикасининг тегишли суғурта органлари ва чет эл суғурта компаниялари томонидан таъминланади.

Эркин иқтисодий зонанинг фаолиятини зона Маъмурий кенгаши мувофиқлаштириб туради.

Эркин иқтисодий зонанинг оператив бошқарув органи зона Бош дирекцияси ҳисобланади.

Эркин иқтисодий зонанинг Маъмурий кенгаши Вазирлар Маҳкамаси томонидан жойлардаги давлат ҳокимияти органлари, тармоқ бошқарув органлари, инвесторлар, шу жумладан чет эл инвесторлари ва фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари вакилларидан тузилади.

Эркин иқтисодий зонанинг Маъмурий кенгашига раис бошчилик қилади. Эркин иқтисодий зонанинг чегаралари республика маъмурий-ҳудудий бирлиги (шаҳар, туман, шаҳардаги туман) чегараларига тўғри келган тақдирда Маъмурий кенгаш раисининг вазифаларини ижро этиш тегишли ҳоким зиммасига юкланади.

Эркин иқтисодий зонанинг Маъмурий кенгаши:

эркин иқтисодий зонанинг ҳуқуқий тартиботига риоя этилишини назорат қилиб боради;

зонани ривожлантириш дастурини ишлаб чиқади;

инвестицияларни жалб этиш учун қўшимча шартлар белгилайди;

зонанинг ҳар йилги бюджетини кўриб чиқади ва тасдиқлайди;

қонун ҳужжатларида назарда тутилган бошқа ваколатларни амалга оширади.

Эркин иқтисодий зона Маъмурий кенгаши ўз ваколатлари доирасида қабул қилган қарорлар эркин иқтисодий зона хўжалик фаолияти қатнашчилари ижро этиши учун мажбурийдир.

Эркин иқтисодий зона чегаралари ичида жойлашган давлат мулки объектлари (ер, сув, ер ости бойликлари ва бошқа табиий ресурслар, бинолар, иншоотлар) жойлардаги давлат ҳокимияти органларининг ўз ваколат доирасидаги қарорига биноан оператив бошқарув ёки тўлиқ хўжалик юритиш ҳуқуқи билан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда зона Маъмурий кенгашига топшириб қўйилиши мумкин.

Жойлардаги давлат ҳокимияти органлари эркин иқтисодий зона Маъмурий кенгашига топшириб қўйилган ер, ер ости бойликлари, атроф муҳит ва бошқа объектлардан оқилона фойдаланилиши ҳамда уларнинг муҳофаза қилиниши устидан назоратни таъминлайдилар.

Эркин иқтисодий зона ҳудудида жойлашган давлат мулки объектларини хусусий мулк қилиб сотиш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

Эркин иқтисодий зона Бош дирекцияси:

алоҳида ҳуқуқий тартиботнинг амал қилишини таъминлайди;

танлов асосида чет эл капиталининг жалб этилишини амалга оширади;

зонани ривожлантириш дастури рўёбга чиқарилишини таъминлайди;

хўжалик, молиявий ва бошқа фаолият билан шуғулланаётган корхоналар ва ташкилотларни рўйхатга олади;

экологик вазиятнинг яхшиланиши устидан назоратни таъминлайди, шунингдек тарихий-маданий бойликларнинг сақланиши учун жавобгар бўлади;

Низомда назарда тутилган бошқа ваколатларни амалга оширади.

Зона Бош дирекцияси, Низомда назарда тутилган ҳолларни истисно этганда, корхоналар ва ташкилотларнинг оператив хўжалик, молиявий ва бошқа фаолиятига аралашишга ҳақли эмас.

Эркин иқтисодий зонанинг Бош дирекцияси зона Маъмурий кенгаши томонидан тузилади ва унга ана шу кенгашнинг ўзи тайинлайдиган бош директор бошчилик қилади.

Бош директорнинг ваколатлари Низомда белгиланади.

Эркин иқтисодий зона ҳудудида фаолият юритаётган юридик шахслар ва фуқаролар (жисмоний шахслар) Бош дирекцияда рўйхатдан ўтадилар.

Эркин иқтисодий зона тузилган пайтда унинг ҳудудида ишлаб турган юридик шахслар Бош дирекцияга рўйхатдан ўтганлик тўғрисида гувоҳнома тақдим этадилар.

Бош дирекция рўйхатга олинган юридик шахсга рўйхатга олинганлик тўғрисида гувоҳнома беради ва бу ҳақда маҳаллий ҳокимият органлари, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий алоқалар агентлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика қўмитасига хабар қилади.

Бош дирекция рўйхатга олинган жисмоний шахсга рўйхатга олинганлик тўғрисида гувоҳнома беради.

Юридик ва жисмоний шахслар қонун ҳужжатларини бузган тақдирда, Бош дирекция юридик ёки жисмоний шахснинг фаолиятини тугатиш тўғрисида қарор қабул қилишга ва уларга берилган гувоҳномани бекор қилишга ҳақли.

Юридик ва жисмоний шахслар белгиланган тартиботни бузиш орқали олган даромад Низомга мувофиқ ундириб олинади.

Эркин иқтисодий зонада ишлаб турган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда қайта ташкил этилиши ёки тугатилиши мумкин.

Корхона, муассаса ёки ташкилотлар қайта ташкил этилган ва тугатилган пайтда ишдан бўшатилаётган ходимнинг қонун ҳужжатларида белгиланган кафолатлари сақланиб қолади.

Эркин иқтисодий зона қатнашчилари ва Ўзбекистон Республикаси давлат органлари ўртасидаги низолар, агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари ва битимларида бошқача қоидалар назарда тутилган бўлмаса, судларда кўриб чиқилиши лозим.

Эркин иқтисодий зона қатнашчилари ўртасидаги ёки зона қатнашчилари ва Бош дирекция ўртасидаги, шунингдек эркин иқтисодий зона қатнашчилари ва корхоналар, жамоат бирлашмалари ҳамда бошқа юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги уларнинг фаолияти билан боғлиқ масалалар бўйича низолар судда кўриб чиқилиши мумкин.