Qonun talablariga ogʻishmay rioya etilishini taʼminlash, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining himoya huquqini buzish hollariga barham berish maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarga tushuntirilsinki, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining himoya huquqi bevosita Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining har bir kishiga shaxsiy erkinlik va daxlsizlik taʼminlanishini kafolatlovchi normalaridan kelib chiqadi.

Qonunga koʻra (JPK 24, 64-moddalari), jinoyat ishini yuritishga masʼul barcha davlat organlari va mansabdor shaxslar (surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudya) gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga uning huquqlarini tushuntirishlari va oʻziga tegishli himoya huquqidan amalda foydalanishi uchun real sharoit yaratib berishlari shart.

Ish boʻyicha haqiqatni aniqlash uchun faqat Jinoyat-protsessual kodeksida belgilangan tartibda toʻplangan, tekshirilgan va baholangan dalillardangina foydalanish mumkin. Protsessual qonun talablari buzilgan holda toʻplangan dalillar ayblov asosiga qoʻyilishi mumkin emas.

5. Gumon qilinuvchini, ayblanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlashning muhim kafolati — uning aybi qonunda belgilangan tartibda isbotlanmaguncha va qonuniy kuchga kirgan sud hukmi bilan aniqlanmaguncha aybdor hisoblanmasligi haqidagi Konstitutsiyada belgilangan aybsizlik prezumpsiyasi prinsipiga qatʼiy amal etilishidadir.

6. Sudlar Jinoyat-protsessual kodeksining 25-moddasi talablariga, yaʼni ishlar sud majlisida taraflarning oʻzaro tortishuvi prinsipi asosida koʻrilishi shartligi haqidagi qoidaga soʻzsiz amal qilinishini taʼminlashlari kerak.

8. Jinoyat-protsessual kodeksining 49-moddasiga muvofiq jinoyat protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa, uning harakatlanish erkinligiga boʻlgan huquqi amalda cheklangan paytdan boshlab ishda himoyachining ishtirok etishiga ruxsat beriladi.

Bu oʻrinda shuni nazarda tutish kerakki, shaxs JPK 221-moddasida koʻrsatilgan asoslarga koʻra ushlangan hollarda, garchi qonunda bu haqda tegishli bayonnoma shaxs ichki ishlar organi yoki boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organga keltirilgandan soʻng rasmiylashtirilishi belgilangan boʻlsa-da, uning harakatlanish erkinligiga boʻlgan huquqi amalda cheklangan paytdan boshlab gumon qilinuvchi deb hisoblanadi. Aynan shu paytdan boshlab ushlab turilgan shaxs gumon qilinuvchiga berilgan barcha huquqlardan, shu jumladan, himoyachi olish, yaqin qarindoshlariga yoxud advokatiga telefon qilish yoki xabar yuborish, koʻrsatuv berishdan bosh tortish, shuningdek oʻzi bergan koʻrsatuvlari jinoyat ishi boʻyicha unga qarshi dalil sifatida ishlatilishi mumkinligini bilish huquqidan foydalanadi. Shu tufayli, bunday hollarda u guvoh sifatida soʻroq qilinishi, jinoyat ishida gumon qilinuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilinganligi haqidagi qaror unga eʼlon qilinmasdan hamda tegishli huquq va majburiyatlari tushuntirilmasdan turib, unga nisbatan tergov harakatlari olib borilishi mumkin emas.

Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz bilan tegishli davlat organiga murojaat qilgan shaxs ham shunday huquqiy holatga ega (JPK 113-moddasi).

9. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining himoya huquqini real taʼminlash maqsadida, shaxs Jinoyat-protsessual kodeksining 221, 227-moddalarida nazarda tutilgan tartibda ushlangan yoki ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olingan (JPK 242-moddasi) hollarda jinoyat ishini yuritishga masʼul davlat organlarining mansabdor shaxslari mahbus saqlanayotgan joy haqida uning yaqin qarindoshlariga yoki uning iltimosiga koʻra boshqa shaxslarga, voyaga yetmaganlar toʻgʻrisida esa, shuningdek, uning qonuniy vakiliga JPK 217-moddasining 1-qismida belgilangan tartib va muddatda xabar berishlari shart.

10. Sudlarning eʼtibori Jinoyat-protsessual kodeksining gumon qilinuvchiga, ayblanuvchiga uning himoyachi olish, aynan nimada gumon qilinayotganligi yoki ayblanayotganligini, mahkumga esa, u qanday jinoyat sodir etganlikda aybdor deb topilganligini bilish huquqini kafolatlovchi 46, 48-moddalari talablariga qatʼiy rioya qilinishi zarurligiga qaratilsin.

Shuning uchun, jinoyat ishida gumon qilinuvchi, ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish toʻgʻrisidagi qarorda, ayblov dalolatnomasida, ayblov xulosasida va sud hukmida Jinoyat-protsessual kodeksining 360, 361, 379, 381¹², 467-moddalarida nazarda tutilgan holatlar aniq bayon etilishi kerak.

11. Ish boʻyicha himoyachi sifatida qatnashishi mumkin boʻlgan shaxslar toifasi JPK 49-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlarida belgilangan. Ular jumlasiga, xususan, advokatlar hamda gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlaridan biri yoki qonuniy vakillari kiradi. Bunda shuni eʼtiborga olish lozimki, gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshi yoki qonuniy vakili ish boʻyicha himoyachi sifatida faqat advokat bilan birga qatnashishiga yoʻl qoʻyiladi.

Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining ishda himoyachi sifatida ishtirok etishga ruxsat berilgan yaqin qarindoshi yoki qonuniy vakiliga surishtiruv, dastlabki tergov organi, sud tomonidan qaror, ajrim berilib, unda himoyachining JPK 53-moddasida nazarda tutilgan huquq va majburiyatlari tushuntiriladi. Qaror (ajrim) surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud (sudya) tomonidan himoyachi sifatida tanlangan shaxsning qarindoshligi yoki vakillik vakolatini va shaxsini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilgandan soʻng darhol chiqarilishi va unga berilishi lozim.

Himoyachining jinoyat ishiga kirishishini rad etish toʻgʻrisida surishtiruv, tergov organi, sud (sudya) tomonidan chiqarilgan qaror ustidan jinoyat-protsessual qonunida koʻrsatilgan (JPK 27-moddasi) tartibda shikoyat berilishi mumkin.

Shuni nazarda tutish lozimki, himoyachining sud ishi yuritilayotgan tilni bilmasligi ham uning ishda ishtirok etishiga monelik qilmaydi. Bu holda u JPK 20-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq tarjimon bilan taʼminlanishi kerak.

13. Qonunga muvofiq, ish boʻyicha JPK 51-moddasida koʻrsatilgan hollar mavjud boʻlganda, unda himoyachining ishtiroki shart ekanligi belgilangan boʻlib, bu talabga rioya etmaslik jinoyat-protsessual qonuni normalarini jiddiy buzish deb hisoblanadi.

Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi himoyachidan uning mehnatiga haq toʻlash imkoniyati yoʻqligi sababli voz kechmoqchi boʻlgan taqdirda, jinoyat ishini yuritishga masʼul davlat organlarining mansabdor shaxslari JPK 50-moddasining toʻrtinchi qismi qoidalariga binoan gumon qilinuvchini, ayblanuvchini bunday xarajatlardan toʻliq yoki qisman ozod etish chorasini koʻrishlari kerak.

Sud majlisi davomida himoyachining ishga kirishishi sud tergovini qayta boshlash uchun asos boʻlmaydi. Biroq, bu holda sud unga ish materiallari bilan tanishib chiqish va himoyasida boʻlgan shaxs huquq va manfaatlari himoyasiga kirishishga tayyorgarlik koʻrish uchun imkoniyat berishi kerak. Himoyachining u protsessga kirgunga qadar sud tomonidan soʻroq qilingan shaxslarni chaqirish haqidagi iltimosnomasi JPK 448-moddasida belgilangan tartibda hal etiladi.

Ishda ishtirok etish haqida bitim tuzilgan yoki tayinlangan vaqtdan boshlab, advokat oʻz vazifalarini bajarishni rad etishga haqli emas, JPK 79-moddasida belgilangan hollar bundan mustasno.

16. Himoyachi qonunga koʻra (JPK 53-moddasi) oʻz himoyasi ostidagi shaxsning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun yetarli huquqlar bilan taʼminlangan boʻlib, uning bu huquqlarini jinoyat ishini yuritishga masʼul davlat organlari tomonidan biror bir tarzda cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Himoyachi jinoyat ishida qatnashishga ijozat olgan paytdan boshlab, ushlab turish haqida tuzilgan bayonnoma, ehtiyot chorasini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror (ajrim), ushbu Kodeks 87-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq dalillar sifatida foydalanilishi mumkin boʻlgan maʼlumotlarni toʻplash va taqdim etish; gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi ishtirokida oʻtkazilgan protsessual harakatlarga oid hujjatlar bilan, dastlabki tergov tamom boʻlganidan keyin esa jinoyat ishining barcha materiallari bilan tanishish hamda undan zarur maʼlumotlarni yozib olish, materiallar va hujjatlardan texnika vositalar yordamida oʻz hisobidan koʻchirma nusxalar olish yoki ularda koʻrsatilgan maʼlumotlarni oʻzga shaklda qayd etish. Himoyachining bunday huquqi uning himoyasi ostidagi shaxs gumon qilinuvchi, ayblanuvchi deb eʼtirof etilgunga qadar oʻtkazilgan tergov harakatlariga oid bayonnomalar bilan tanishishga nisbatan ham amal qiladi.

17. Agar gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, ushlab turilgan, qamoqda saqlanayotgan yoki uy qamogʻida boʻlsa yoki tibbiy muassasaga joylashtirilgan boʻlsa, himoyachi u bilan qonunga koʻra (JPK 53-moddasining ikkinchi qismi, 215-moddasining uchinchi qismi) soni va davomiyligi chegaralanmagan holda yakkama-yakka (holi) uchrashish huquqiga ega.

Himoyachiga oʻz himoyasi ostidagi shaxs bilan uchrashishga, oʻzining yoki himoyasi ostidagi shaxsning talabiga koʻra, jinoyat protsessining har qanday paytida darhol, gumon qilinuvchi bilan esa, JPK 48-moddasiga muvofiq ruxsat berilishi shart.

Muassasa maʼmuriyati himoyachiga oʻz himoyasi ostidagi shaxs bilan uchrashuv berishni rad etgan taqdirda, himoyachi bunday harakat ustidan prokurorga “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonunning 30-32-moddalarida belgilangan tartibda shikoyat berishi mumkin.

18. Qonun talabiga koʻra (JPK 17, 88-moddalari) surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud (sudya) gumon qilinuvchining, ayblanuvchining shaʼni va qadr-qimmatini kamsitishga haqli emas.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1984-yil 10-dekabrda qabul qilgan “Qiynoqlarga solishga va muomalada boʻlish va jazolashning boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni tahqirlovchi turlariga qarshi konvensiya”ga koʻra “qiynoq” har qanday tusdagi shunday harakatni anglatadiki, u bilan qandaydir shaxsga undan yoki uchinchi shaxsdan maʼlumotlar yoki eʼtirof olish, uni u yoki uchinchi shaxs sodir etgan yoki sodir etishda u gumon qilinadigan harakat uchun jazolash, shuningdek, uni yoki uchinchi shaxsni qoʻrqitish yoki zoʻrlash maqsadida yoki bunday ogʻriq yoki azob davlatning mansabdor shaxsi yoki rasmiy sifatdagi boshqa shaxs yoki ularning gijgijlashi bilan yoki ularning xabardorligida yoki indamay roziligi bilan har qanday tusdagi kamsitishga asoslangan har qanday sabab boʻyicha qasddan kuchli ogʻriq yoki jismoniy yoxud maʼnaviy azob beriladi.

Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi ushlanganidan, qamoqqa olinganidan, chaqiruv qogʻozi boʻyicha soʻroqqa kelganidan yoki majburan olib kelinganidan soʻng darhol yoki yigirma toʻrt soat ichida birinchi marta soʻroq qilishning (JPK 111-moddasi)da belgilangan qoidalariga rioya etilgan holda soʻroq qilinishi kerak.

Umuman tergov harakatlari, faqat, soat 6 dan 22 ga qadar oʻtkazilishi kerak, JPK 88-moddasi ikkinchi qismining 3-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

21. Qonunga muvofiq (JPK 20, 51, 487-moddalari) quyidagi hollar gumon qilinuvchini, ayblanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlashga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarining jiddiy buzilishi deb baholanadi, agar:

ish sudlanuvchining ishtirokisiz koʻrilgan boʻlsa (JPK 410-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno);

23. Jinoyat-protsessual kodeksi 473-moddasi talabiga koʻra, hukm sudlanuvchi bilmaydigan yoki yetarli darajada bilmaydigan tilda bayon qilingan boʻlsa, eʼlon qilinganidan soʻng, hukm tarjimon tomonidan sudlanuvchining ona tilida yoki sudlanuvchi uchun tushunarli boʻlgan boshqa tilda oʻqib eshittiriladi.

Mahkumga, oqlangan shaxsga taqdim etilishi shart boʻlgan hukm va boshqa sud (tergov) hujjatlari ularning ona tiliga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilingan holda topshirilishi kerak (JPK 20-moddasi).

26. Sud berilgan shikoyat va bildirilgan protestlar toʻgʻrisida mahkumlarni, oqlangan shaxslar, himoyachilar hamda ushbu shikoyat va protest boshqa shaxslardan qaysi birining manfaatiga taalluqli boʻlsa, shu shaxslarni xabardor qilishi hamda ularning protest yoki shikoyat ustidan eʼtiroz berish huquqini tushuntirishi shart. Shu bilan bir paytda mahkumga, jabrlanuvchiga va oqlangan shaxsga apellyatsiya, kassatsiya shikoyatining hamda apellyatsiya, kassatsiya yoki nazorat tartibida berilgan protestning nusxasi yuboriladi (JPK 479-moddasi ikkinchi qismi).

27. Sud ishning apellyatsiya, kassatsiya va nazorat instansiyasida koʻrilishi kuni toʻgʻrisida Jinoyat-protsessual kodeksi 53-moddasi talabiga koʻra, mahkumning himoyachisini va qonuniy vakilini xabardor qilishi shart. Ushbu talabga rioya etmaslik ishni koʻrish boshqa kunga qoldirilishiga sabab boʻladi.

Jinoyat-protsessual kodeksining 51-moddasida nazarda tutilgan hollarda apellyatsiya, kassatsiya, nazorat instansiyasi sudi majlisida himoyachining ishtiroki taʼminlanishi shart.

Mahkum himoyachidan voz kechgan hollarda, agar bu sud tomonidan JPK 52-moddasida nazarda tutilgan qoidalarga rioya qilingan holda qabul qilingan boʻlsa, apellyatsiya, kassatsiya, nazorat instansiyasi sudida ishni himoyachi ishtirokisiz koʻrishga yoʻl qoʻyiladi.

28. Mahkumning apellyatsiya instansiyasi sudida ishtirok etishi uning oʻz himoya huquqini amalga oshirishi nuqtai nazaridan ham, shikoyat va protestlar xolis hal etilishi nuqtai nazaridan ham juda muhimdir. Shuning uchun sudlar qamoqda saqlanayotgan mahkumning uni apellyatsiya sudi majlisiga tushuntirish berish uchun chaqirish toʻgʻrisidagi iltimosnomasini qanoatlantirishlari kerak (JPK 479-moddasi toʻrtinchi qismi).

29. Mahkumga (oqlangan shaxsga) berilgan himoya huquqi taʼminlanishining jiddiy kafolati, bu qonunga koʻra (JPK 494, 513-moddalari) yuqori instansiya sudi tomonidan jazoning kuchaytirilishiga, ogʻirroq jinoyatga doir qonun normasi qoʻllanilishiga, shuningdek, kassatsiya va nazorat tartibida sud qarorlarining qayta koʻrib chiqilishiga, agar bu mahkum (oqlangan shaxs) ahvolining ogʻirlashishiga olib kelsa, ayblov (oqlov) hukmi yoki ishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrim (qaror) qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab, bir yil oʻtgandan soʻng yoʻl qoʻyilmasligidir.

30. Sud hukmni ijro etish bilan bogʻliq masalalarni JPK 532, 542-moddalari tartibida hal qilishda himoyachining ishtirok etishiga, agar bu haqda mahkum, uning qarindoshlari yoki boshqa manfaatdor shaxslar iltimos qilgan boʻlsa, yoʻl qoʻyishi mumkin.

31. Jinoyat-protsessual kodeksi 50-moddasi toʻrtinchi qismiga muvofiq surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud (sudya) gumon qilinuvchini, ayblanuvchini yuridik yordam uchun haq toʻlashdan batamom yoki qisman ozod etishga haqlidir.

JPK 50-moddasiga asosan yuridik yordam uchun haq toʻlashdan oilasida har bir oila aʼzosiga toʻgʻri keladigan yalpi oylik daromad ushbu masala koʻrilayotgan vaqt uchun belgilangan eng kam oylik ish haqining bir yarim baravaridan ortiq boʻlmagan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi ozod qilinadi. Yalpi oylik daromad toʻgʻrisidagi masala Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida 2008-yil 2-dekabrda 1878-son bilan roʻyxatga olingan Adliya vazirligi va Moliya vazirligining 2008-yil 26-noyabrdagi 8, 109-sonli qarori bilan tasdiqlangan Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchiga advokatlar tomonidan yuridik yordam koʻrsatish boʻyicha xarajatlarni davlat hisobiga oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomning 3-bandida belgilangan tartibda hal etiladi.

33. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 20-dekabrdagi “Himoya huquqini taʼminlovchi qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 41-sonli qarori hamda 1999-yil 24-sentabrdagi “Sudlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 20-dekabrdagi 41-sonli “Himoya huquqini taʼminlovchi qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarorining bajarilishi toʻgʻrisida”gi 17-sonli qarori (unga Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2002-yil 14-iyundagi 10-sonli qarori bilan kiritilgan qoʻshimcha va oʻzgarishlar bilan) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.