Шўъба хўжалик жамиятларига сармояларни ҳисобга олиш ва консолидациялашган молиявий ҳисоботлар
ўзбекистон республикаси бухгалтерия ҳисоби миллий стандарти
8-сон бҳмс
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 1998 йил 28 декабрда 580-сон билан давлат рўйхатидан ўтказилган]
УМУМИЙ ҚОИДАЛАР
1. Бухгалтерия ҳисобининг ушбу миллий стандарти (БҲМС) Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига асосан ишлаб чиқилган бўлиб, Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини меъёрий жиҳатдан тартибга солиш тизимининг бир қисми ҳисобланади.
МАҚСАД ВА АМАЛ ҚИЛИШ СОҲАСИ
2. Ушбу БҲМСнинг мақсади хўжалик юритувчи бош жамият (бундан буён «бош жамият» деб юритилади) назорати остидаги хўжалик юритувчи жамиятлар гуруҳининг консолидациялашган молиявий ҳисоботини тузиш ва тақдим этиш тартибини белгилаб беришдан иборат.
Ушбу стандартда шўъба хўжалик жамиятларига инвестицияларни бош жамиятнинг алоҳида молиявий ҳисоботида ҳисобга олиш тартиби ҳам кўриб чиқилади.
3. Бу стандарт қуйидагиларга нисбатан қўлланилмайди:
3.1. Қўшма фаолиятдаги инвестицияларни ҳисобга олишга («Қўшма фаолиятдаги иштирок улушини молиявий ҳисоботда акс эттириш» бухгалтерия ҳисоби миллий стандартига қаранг).
3.2. Уюшган корхоналарга инвестицияларни ҳисобга олишга.
Ушбу стандартнинг талаблари вазирликлар, идоралар ва бюджет ташкилотларининг қўшма молиявий ҳисоботига нисбатан ҳам қўлланилмайди.
ТУШУНЧАЛАР
4. Бу стандартда фойдаланилган тушунчалар:
Назорат (бу стандартга нисбатан қўлланилганда) — хўжалик юритувчи субъектларнинг молиявий ва хўжалик сиёсатини унинг фаолиятидан фойда олиш мақсадида белгилаш ҳуқуқи.
Шўъба хўжалик жамияти (бундан буён «шўъба жамият» деб юритилади) — бош жамият томонидан назорат қилинадиган хўжалик юритувчи субъект.
Бош жамият — бир ёки бир неча кичик жамиятларга эга бўлган хўжалик юритувчи субъектдир.
Гуруҳ — бош жамият ва унга қарашли барча шўъба жамиятлар.
Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар — ҳисобот санасидаги молиявий аҳволни ва хўжалик юритувчи жамиятлар гуруҳининг ҳисобот даври учун молиявий натижаларни акс эттирувчи кўрсаткичлар тизими.
Алоҳида молиявий ҳисоботлар — гуруҳ ҳар бир аъзосининг консолидациялаш лозим бўлган ҳисоботи.
Камчилик улуши — шўъба жамият хўжалик фаолиятининг соф даромадлари (зарарлари) ҳамда соф активларининг бош жамиятнинг бевосита ёки билвосита шўъба жамиятлардаги иштироки улушига тўғри келмайдиган қисмидир.
КОНСОЛИДАЦИЯЛАШГАН МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТЛАРНИ ТАҚДИМ ЭТИШ
5. Бош жамият консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тақдим этиши лозим, 6-бандда тавсифланган бош жамиятлар бундан мустаснодир.
6. Ўз навбатида бошқа бир жамиятга қарашли бўлган ва бошқа жамият мулки ҳисобланган бош жамият, агар ўзининг бош жамияти талаб қилмаса ва бунинг учун камчилик улуши эгаларининг розилиги бўлса, консолидациялашган ҳисобот тақдим этмаслиги мумкин.
Бундай бош жамият ўзининг алоҳида молиявий ҳисоботларида қуйидагиларни очиб бериши лозим:
а) консолидациялашган молиявий ҳисобот тақдим этилмагани сабабини;
б) шўъба жамиятга инвестицияларни бухгалтерияда ҳисобга олишда фойдаланилаётган усулни;
в) консолидациялашган молиявий ҳисобот тақдим этадиган ўзининг бош жамияти номи ва унинг рўйхатга олинган жойини.
Бош жамият ҳам ўзида қарам жамиятлар мавжуд бўлган тақдирда консолидациялашган ҳисоботни тузмайди.
Бундай ҳолларнинг ҳар бири бухгалтерия балансига ва бош жамият натижалари тўғрисидаги ҳисоботга изоҳларда очиб берилиши керак.
КОНСОЛИДАЦИЯЛАШ АМАЛ ҚИЛАДИГАН СОҲА
7. Консолидациялашган молиявий ҳисобот тузадиган бош жамият барча шўъба жамиятларни (хорижий ва маҳаллий) жипслаштириши лозим, қуйидаги ҳоллар бундан мустаснодир:
7.1. Шўъба корхона фақат яқин келажакда сотиш мақсадида харид қилинган ва уни назорат қилиш вақтинча бўлган ҳоллар;
7.2. Шўъба жамият бош жамият томонидан белгилаб қўйилган узоқ муддатга мўлжалланган алоҳида шароитда фаолият кўрсатган ва бу шароит унинг маблағни бош жамиятга ўтказиш қобилиятини анча камайтирган ҳоллар.
Бундай шўъба жамиятлар «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш» бухгалтерия ҳисоби миллий стандартига мувофиқ инвестициялар сифатида ҳисобга олиниши лозим.
КОНСОЛИДАЦИЯЛАШГАН ҲИСОБОТЛАРНИ ТУЗИШ УСУЛИ
8. Консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тайёрлаш чоғида бош жамият ва унга қарашли барча шўъба жамиятлар молиявий ҳисоботлари активларнинг бир хил моддаларини, мажбуриятларни, ўз маблағи, даромадлари ва харажатларини сатрма-сатр консолидациялаш йўли билан бирлаштирилади.
Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар гуруҳ тўғрисида ягона жамият сифатида молиявий ахборотдан иборат бўлиши учун:
8.1. Қуйидагилар чиқариб ташланиши керак:
ҳар бир шўъба жамиятга бош жамият инвестицияларининг баланс қиймати ва бош жамиятнинг ҳар бир шуъба жамиятнинг ўз сармоясидаги улуши;
бош ва шўъба жамиятлар ўртасида ўзаро ҳисоб-китоб қилиш счётлари бўйича сальдо;
даромадлар, харажатлар, дивидендлар бўйича гуруҳ ичидаги операциялар, шунингдек шу операциялар натижасида вужудга келадиган амалга ошмаган фойда ва зарарлар, қопланиши мумкин бўлмаган зарарлар бундан мустасно;
8.2. Шўъба жамият соф даромадида камчилик иштирокининг бош жамиятга тегишли соф даромад миқдорини аниқлаш чоғида гуруҳнинг даромадини камайтирадиган улушни аниқлаш;
8.3. Шўъба жамият соф активларидаги камчилик улушини аниқлаш ва ҳисобот даври учун консолидациялашган бухгалтерия балансида бош жамиятнинг мажбуриятлари ва ўз сармоясини алоҳида кўрсатиш:
дастлаб харид қилинган пайтда ҳисобланган миқдор;
харид қилинган пайтдан бошлаб ўз сармояси ҳаракатида камчилик улушининг салмоғи.
9. Бош жамиятнинг, шўъба жамиятларнинг бир ҳисобот даври учун бир ҳисобот вақтида тузилган молиявий ҳисоботлари ҳамда камчиликнинг улушлари консолидациялашган молиявий ҳисоботда бирлаштирилади.
Агар бирор шўъба жамиятнинг молиявий ҳисоботи (масалан, Ўзбекистондан ташқарида жойлашган шўъба жамиятнинг молиявий ҳисоботи) консолидациялашган молиявий ҳисобот тузилган ҳисобот даври учун, лекин консолидациялашган молиявий ҳисоботнинг ҳисобот вақтидан фарқ қиладиган ҳисобот санасида тузилган бўлса, бундай шўъба жамият ўша ҳисобот вақти учун оралиқ молиявий ҳисобот тузади.
Шўъба жамият оралиқ молиявий ҳисобот тузиш имкониятига эга бўлмаса, консолидациялашган молиявий ҳисоботга шўъба жамиятнинг бошқа ҳисобот даври учун тузилган молиявий ҳисоботи маълумотлари, бу ҳисоботларни тузиш ўртасида ўтган вақт уч ойдан ошмаган тақдирда, қўшилади.
Турли ҳисобот даврида тузилган молиявий ҳисоботлар жамланаётганда шу саналар ўртасида юз берадиган муҳим операциялар ёки бошқа воқеалар натижаси ҳисобланган ўзгартишлар киритилади.
10. Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар ўхшаш операциялар ва молиявий-хўжалик фаолиятининг бошқа воқеалари учун ягона ҳисоб сиёсатидан фойдаланиш асосида тайёрланади.
Гуруҳ иштирокчиларидан бири ўхшаш операциялар бўйича консолидациялашган молиявий ҳисобот тузиш чоғида қабул қилинган ҳисоб сиёсатидан фарқ қиладиган ҳисоб сиёсатидан фойдаланган тақдирда, бу молиявий ҳисоботларга консолидациялаш чоғида тегишли ўзгартишлар киритилади. Агар консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тайёрлаш чоғида ягона ҳисоб сиёсатидан фойдаланишнинг имконияти бўлмаса, бу факт консолидациялашган молиявий ҳисоботнинг турли ҳисоб сиёсати қўлланилган моддаси қисмида очиб берилиши керак.
11. Шўъба жамиятлар хўжалик фаолиятининг натижалари уни харид қилган вақтдан бошлаб консолидациялашган молиявий ҳисоботга қўшилади, харидор сотиб олган шўъба жамият устидан назорат қилишни ўз қўлига олган вақт харид қилинган вақт ҳисобланади, назорат қилиш топширилган вақт эса шўъба жамият бош жамиятдан чиқарилган вақт ҳисобланади. Шўъба жамият реализациясидан тушум билан унинг активлари баланс қиймати ўртасидаги тафовут реализация вақтидаги мажбуриятлар чиқариб ташланиб, молиявий натижаларнинг консолидациялашган ҳисоботида шўъба жамият реализациясидан олинган фойда ва зарар сифатида акс эттирилади.
12. Жамиятдаги инвестициялар кичик шўъба қарам бўлмаган ва шўъба жамият таърифига мос келмайдиган пайтдан бошлаб «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш» БҲМСига мувофиқ ҳисобга олиниши лозим.
13. Камчиликнинг улуши консолидациялашган бухгалтерия балансида мажбуриятлар ва ўз сармоясидан алоҳида кўрсатилиши керак. Гуруҳлар даромадида камчилик улуши ҳам алоҳида кўрсатилиши лозим.
БОШ ЖАМИЯТНИНГ АЛОҲИДА МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТИДА ШЎЪБА ХЎЖАЛИК ЖАМИЯТЛАРИГА ИНВЕСТИЦИЯЛАРНИ ҲИСОБГА ОЛИШ
14. Бош жамиятнинг алоҳида (мустақил) молиявий ҳисоботларида шўъба жамиятларга консолидациялашган молиявий ҳисоботларни тузиш чоғида ҳисобга олинган инвестициялар қуйидагилардан фойдаланиб акс эттирилади:
14.1. Ўз сармоясини ҳисобга олиш усули (улушбай иштироки усули);
14.2. Бош жамиятнинг узоқ муддатли инвестицияларни ҳисобга олиш бўйича фойдаланиладиган усули («Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш» БҲМСига қаранг).
15. Бош жамиятнинг алоҳида молиявий ҳисоботида шўъба жамиятларга йўналтирилган, лекин консолидациялашган ҳисоботга киритилмаган инвестициялар «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш» бухгалтерия ҳисоби миллий стандартига мувофиқ равишда ҳисобга олиниши лозим.
ЁРИТИБ БЕРИШ
16. 6 ва 10-бандларда талаб қилинган ахборотни очиб беришга қўшимча равишда қуйидаги ахборотларни ҳам кўрсатиб бериш лозим:
16.1. Йирик шўъба жамиятлар рўйхати, улар жойлашган ёки рўйхатга олинган мамлакатлар, ўз мулки улуши ёки улар мулк улушига эгалик қилмаса, овоз бериш ҳуқуқига эга бўлган акциялар миқдори ҳам кўрсатилади;
16.2. Шўъба жамият ҳисоботи консолидациялашган ҳисоботга киритилмагани сабаблари;
16.3. Бош ва шўъба жамият ўртасидаги бош жамиятга шўъба жамият устидан бош жамият бевосита ёки шўъба жамият орқали билвосита овозлар миқдорининг ярмидан кўпроғига эга бўлмаган ҳолларда уни назорат қилишга имкон берадиган ўзаро муносабатлар табиати;
16.4. Бевосита ёки шўъба жамиятлар орқали билвосита овозларнинг ярмидан кўпроғига эгалик қиладиган, лекин назорат йўқлиги сабабли шўъба жамият ҳисобланмайдиган жамиятларнинг номлари;
16.5. Жамиятни сотиб олиш (барпо этиш) ва сотиш (тугатиш)нинг ҳисобот йилидаги молиявий аҳволга, натижаларининг ҳисобот давридаги аҳволга ва олдинги даврга тегишли миқдорга таъсири;
16.6. Бош жамият алоҳида молиявий ҳисоботида шўъба жамиятга йўналтирилган инвестицияларни ҳисобга олиш учун фойдаланилган усул.