«Аудиторлик танлови»
Ўзбекистон Республикаси Аудитнинг миллий стандарти 14-сонли АМС
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 1999 йил 3 сентябрда рўйхатидан ўтказилди, рўйхат рақами 815]
УМУМИЙ ҚОИДАЛАР
1. Мазкур стандарт Ўзбекистон Республикасининг «Аудиторлик фаолияти тўғрисида»ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 10 июндаги 296-сон «Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлис XIV сессиясида қилган маърузасида баён этилган асосий қоидаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори асосида ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида аудиторлик фаолиятини норматив тартибга солиш элементи ҳисобланади.
СТАНДАРТНИНГ МАҚСАДИ
2. Мазкур стандартнинг мақсади аудиторлик ташкилоти учун текширилаётган маълумотлар жамланмасидан танлаш қоидаларини белгилаш ва бу тарзда олинган маълумотлар натижаларини баҳолаш ҳисобланади.
АМАЛ ҚИЛИШ СОҲАСИ
3. Мазкур стандартнинг талаблари барча аудиторлик ташкилотлари учун расмий аудиторлик хулосасини тайёрлашни кўзда тутувчи аудитни амалга оширишда мажбурий ҳисобланади, бундан тавсиявий тусга эга эканлиги тўғридан-тўғри кўрсатилган қоидалар мустасно.
4. Мазкур стандарт талаблари, текширув натижалари асосида расмий аудиторлик хулосаси тайёрлашни кўзда тутмайдиган аудитнинг амалга оширилишида, шунингдек, аудитга турдош хизматлар (консалтинг хизматлари) кўрсатилишида тавсиявий тусга эга бўлади. Аниқ топшириқни бажариш чоғида мазкур стандартнинг мажбурий талабларидан четга чиқилган ҳолларда аудиторлик ташкилоти буни ўзининг иш ҳужжатларида ҳамда аудит ва (ёки) унга турдош хизматларга буюртма берган хўжалик юритувчи субъект раҳбариятига бериладиган ёзма ҳисоботда мажбурий тартибда кўрсатиб ўтиши лозим.
ТАНЛАШ ТУРЛАРИ
5. Танлаш репрезентатив, яъни ишончли бўлиши лозим. Бу талаб, ўрганилаётган жамланманинг барча элементлари танлашда бир хил асосдаги эҳтимолликка эга бўлишини кўзда тутади. Репрезентативликни таъминлаш учун аудиторлик ташкилоти қуйидаги усулларнинг биридан фойдаланиши мумкин:
5.1. Тасодифий танлаш. Тасодифий сонлар жадвали бўйича амалга оширилиши мумкин.
5.2. Мунтазам танлаш. Элементларни тасодифий танланган сондан бошлаб мунтазам оралиқда танланишини кўзда тутади. Оралиқ масофа ё жамланма элементларининг муайян сонида ёки қийматни баҳолаш асосида қурилади.
5.3. Аралаш танлаш. Тасодифий ва мунтазам танлашнинг турли усуллари уйғунлигини ифодалайди.
6. Аудиторлик ташкилоти, танлаш ўтказилиши натижалари бўйича аудиторнинг профессионал мулоҳазаси бутун жамланмага дахлдор бўлмаган ҳолларда норепрезентатив, яъни ишончли бўлмаган жамланмани қўллашга ҳақли. Аудитор алоҳида олинган операциялар гуруҳини ёки тегишли равишда эҳтимолли хатолар белгиланган операциялар тоифасини текширганда норепрезентатив танлашни қўлланиши мумкин.
7. Аудиторлик ташкилоти бухгалтерия ҳисобида счётлар бўйича сальдо ва операцияларнинг тўғри акс эттирилганини текшириши ёки текширилаётган жамланманинг элементлари сони жуда ҳам камлигидан статистик усулларнинг қўлланиши мақсадга мувофиқ бўлмаганлиги сабабли ёки агарда аудиторлик танлашнинг қўлланиши ёппасига текширув ўтказишдан кўра самарасизроқ бўлганда, назорат тизими воситаларини ёппасига текшириши мумкин.
8. Мазкур стандарт, шунингдек статистик усулда тузилган танлашларга нисбатан ҳам қўлланади. У аудиторлик далилларини тўплаш учун ишончли имкониятларини намоён этиши лозим.
ТАНЛАШНИНГ ТУЗИЛИШИ
9. Аудиторлик танлаш текширилаётган жамланманинг 100 фоиздан кам бўлган объектларига нисбатан аудиторлик тартиб-таомиллари қўллаш мақсадида амалга оширилади. Бундай объектлар деганда счётлар сальдосини ташкил этувчи элементлар ёки бутун текширилаётган жамланма ҳақида бир фикрга келишга имкон берувчи аудиторлик далилларини йиғиш учун счётлар бўйича айланмаларни ташкил этувчи операциялар тушунилади. Танлашни тузиш учун аудиторлик ташкилоти бухгалтерия ҳисоботининг аниқ бир бўлимини текшириш тартибини, танлаш амалга ошириладиган текширилаётган жамланмани ва танлаш ҳажмини белгилаб олиши керак.
10. Бухгалтерия ҳисоботининг аниқ бир бўлими текширувини ўтказишни ишлаб чиқишда аудиторлик ташкилоти текшириш мақсадини ва бу мақсадларга эришишга ёрдам берувчи аудиторлик тартиб-таомилларни белгилаб олиши керак. Шундан сўнг аудитор юз бериши мумкин бўлган хатоларни аниқлаши, унга зарур бўлган, тўплаш керак бўлган далилларни баҳолаши ва шунинг асосида кўрилаётган маълумотлар жамланмасини белгилаши керак.
11. Аудиторлик ташкилоти ўрганилаётган жамланмани шу тарзда аниқлаши керакки, у аудитнинг мақсадига мувофиқ келсин. Жамланма муайян тарзда идентификация қилинадиган бирликлар тўпламидан ташкил топиши керак. Аудиторлик ташкилоти жамланма элементларини танлашни ўз олдига қўйилган мақсадларга эришишга имкон берувчи самарали ва тежамкорлик тарзида ўтказади.
12. Танлашни ўтказишда аудиторлик ташкилоти ўрганилаётган жамланмани, ҳар бирининг элементлари ўхшаш хусусиятларга эга бўлган, алоҳида гуруҳларга («жамланма бўлаклари»га) ажратиши мумкин. Жамланмани бўлиш (ажратиш) мезонлари шундай бўлиши керакки, ҳар қандай элемент бўйича, у қандай жамланма бўлагига тегишли эканлигини аниқ кўрсатиш мумкин бўлсин. Стратификация деб номланувчи мазкур тартиб-таомил, маълумотлар тарқоқлигини (вариацияни) камайтириб, аудиторлик ташкилотининг ишини енгиллаштиришга имкон беради.
ТАНЛАШ РИСКИ
13. Танлашнинг ҳажми (ўлчамини) белгилашда аудиторлик ташкилоти танлаш рискини, йўл қўйилган ва кутилаётган хатоларни аниқлаши керак.
14. Танлаш риски шундан иборат бўладики, аудиторнинг танлаш маълумотлари асосида тузилган, муайян масалалар бўйича фикри, худди шу масалалар бўйича бутун жамланмани ўрганиш асосида юзага келган фикрлардан фарқ қилиши мумкин. Танлаш риски назорат тизими воситаларини тестдан ўтказишда ҳам, бухгалтерия ҳисобида счётлар бўйича айланмаларни ва сальдоларнинг тўғри акс эттирилганлигини батафсил текширишда ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Аудиторлик амалиётида назорат тизими тестлари ва счётлар бўйича айланмалар ҳамда сальдо тўғрилигини текширишда биринчи ва иккинчи тур рисклари фарқланади.
14.1. Назорат воситаларини тестдан ўтказишда қуйидаги танлаш рисклари фарқланади:
14.1.1. Биринчи тур риски — танлаш натижаси назорат тизимининг ишончсизлигидан далолат бериб, аслида эса тизим ҳақиқатда ишончли бўлган ҳолда, тўғри фаразни рад этиш риски.
14.1.2. Иккинчи тур риски — танлаш натижаси тизимнинг ишончсизлигидан далолат бериб, аслида эса назорат тизими зарурий ишончлиликка эга бўлмаган ҳолда, нотўғри фаразни қабул қилиш риски.
14.2. Счётлар бўйича айланмалар ва сальдонинг бухгалтерия ҳисобида тўғри акс этганлигини синчиклаб текширишда қуйидаги танлаш рисклари фарқланади:
14.2.1. Биринчи тур риски — танлаш натижаси текширилаётган жамланма жиддий хатоларга эга эканлигидан далолат бериб, аслида эса жамланмада бундай хатолар бўлмаган ҳолда, тўғри фаразни рад этиш;
14.2.2. Иккинчи тур риски — танлаш натижаси текширилаётган жамланма жиддий хатоларга эга эмаслигидан далолат берса, аслида эса жамланма жиддий хатога эга бўлган ҳолда нотўғри фаразни қабул қилиш риски.
15. Тўғри фаразни рад этиш риски аудиторлик ташкилоти томонидан ёки танлаш ўтказиш натижасида унинг ҳисоб-китобида хато борлиги аниқланган хўжалик юритувчи субъект томонидан қўшимча ишларни бажаришни талаб этади. Нотўғри фаразни қабул қилиш риски аудиторлик ташкилоти иши натижаларини шубҳа остига олади.
16. Танлашнинг ўлчами аудитор томонидан рухсат этиладиган деб ҳисобланадиган хато миқдори билан аниқланади. Унинг миқдори қанчалик кичик бўлса, танлашнинг зарурий ўлчами шунчалик катта бўлади.
17. Йўл қўйилиши мумкин бўлган хато аудитор томонидан танланган муҳимлилик даражасига мувофиқ аудитни режалаштириш босқичида аниқланади. Йўл қўйиладиган хатонинг миқдори қанча кам бўлса, аудиторлик танлашнинг ҳажми шунча катта бўлиши керак.
17.1. Назорат тизими воситаларини тестдан ўтказишда йўл қўйилиши мумкин бўлган хатолар бўлиб хўжалик юритувчи субъект томонидан белгиланган ва аудиторлик ташкилоти режалаштириш босқичида аниқлаган назорат тартиб-таомилларидан максимал даражадаги четланиш ҳисобланади.
17.2. Счётлар бўйича сальдо ва айланмалар тўғрилигини текширишда йўл қўйилиши мумкин бўлган хато деб сальдода ёки проводкаларнинг муайян тоифасидаги максимал хато ҳисобланади ва бунга аудиторлик ташкилоти йўл қўйилишига рози бўлади. Бундай хатоларнинг бутун аудит жараёнига жамланма таъсири, аудиторлик ташкилоти учун бухгалтерия ҳисоботлари муҳим хатолардан холи эканлигини етарлича ишончли даражасида тасдиқлаш имконини беради.
18. Агар аудитор текширилаётган жамланмада хато мавжуд деб ҳисобласа, бундай хатоларнинг умумий миқдори йўл қўйиладиган хатонинг ўлчамидан ошмаслигини текшириш учун катта миқдордаги танлашни амалга ошириши керак. Агар аудитор жамланма хатолардан холи деб ҳисобласа, кичик ўлчамдаги танлашдан фойдаланади.
ТАНЛАШ НАТИЖАЛАРИНИ БАҲОЛАШ
19. Ҳар қандай танлаш учун аудиторлик ташкилотининг қуйидагиларга мажбур:
19.1. Танлашга тушган ҳар бир хатони таҳлил этиш;
19.2. Танлашни амалга оширишда олинган натижаларни бутун текширилаётган жамланмага татбиқ этиш;
19.3. Танлаш рискларини баҳолаш.
20. Танлашга тушган хатоларни таҳлил қилишда аудиторлик ташкилоти биринчи навбатда танлашга кирган хатоларнинг табиатини аниқлаши лозим.
20.1. Танлашни шакллантиришда у қандай аниқ мақсадларни кўзлаб ўтказилаётганини таърифлаш ва танлашда аниқланган хатоларни шу мақсадларга мувофиқ равишда баҳолаш лозим. Агар кўзланган текширув мақсадларига танлаш текширувлари ёрдамида эришилмаган бўлса, унда аудиторлик ташкилоти муқобил аудиторлик тартиб-таомилларини ўтказиши мумкин.
20.2. Аудиторлик ташкилоти хатоларнинг сифат жиҳатини, яъни уларнинг моҳияти ва уларни юзага келтирган сабабларни баҳолаши, шунингдек, уларнинг аудитнинг бошқа участкаларига таъсирини аниқлаши мумкин.
Аниқланган хатоларни таҳлил қилаётганда аудиторлик ташкилоти, улар операция турлари, ишлаб чиқариш бирликлари ва бўлинмалари билан, улар учун топилган хатоларнинг келиб чиқиш вақти ва ҳоказолар билан боғлиқ бўлган умумий белгиларга эгалиги тўғрисида хулосага келиши мумкин. Бу ҳолда аудиторлик ташкилоти текширилаётган жамланмани, тегишли белгиларига кўра жамланмани гуруҳларга бўлиши ва ҳар бирини алоҳида текшириши мумкин, бу эса аниқроқ натижаларга эришишга имкон беради.
21. Аудиторлик ташкилоти танлашлар бўйича олинган натижаларни бутун текшириладиган жамланмаларга татбиқ этиши шарт. Танлаш натижаларини бутун жамланмаларга татбиқ этиш усуллари турлича бўлиши мумкин, лекин улар доимо танлашни тузиш усулларига мувофиқ келиши лозим. Агар жамланма тегишли равишда жамланма бўлакларига ажратилган бўлса, уни татбиқ этиш ҳам уларнинг ҳар бирига нисбатан амалга оширилиши керак.
22. Аудитор текшириладиган жамланмадаги хато йўл қўйиш мумкин бўлган миқдордан ортиқ эмаслигига ишонч ҳосил қилиши керак. Бунинг учун аудитор татбиқ этиш воситасида олинган жамланма хатоларини йўл қўйиш мумкин бўлган хато билан солиштиради. Агар биринчи хато йўл қўйиш мумкин бўлгандан ортиқ бўлса, аудиторлик ташкилоти танлаш хатоларини такроран баҳолаши лозим. Агар уларни номақбул деб топса, у ҳолда аудиторлик тартиб-таомиллари доирасини кенгайтириши ёки ўтказилганларига муқобил бўлган аудиторлик тартиб-таомилларини қўллаши керак.
23. Аудиторлик ташкилоти аудиторлик танлашнинг барча босқичларини ва унинг натижаларини таҳлилини мажбурий тартибда ишчи ҳужжатларида акс эттириши керак.
КУЧГА КИРИШ САНАСИ
24. Мазкур Аудитнинг миллий стандарти 2000 йил 1 январидан кучга киради.